mga liham na itinago ni sofia
bahagi 2: ang mga liham na itinago ni sofia
“Para sa tunay naming anak na babae…”
Nanginginig ang hangin sa loob ng kwarto nang mabasa ni Papa ang unang linya ng liham.
Walang nagsalita.
Kahit ang iyak ni Sofia kanina ay biglang nawala, na para bang may kamay na humawak sa leeg niya at pinigilan ang bawat tunog na lumabas.
Yumuko si Mama at dahan-dahang pinulot ang liham mula sa sahig. Namumutla ang mukha niya, pero mas nanginginig ang mga kamay niya. Nang makita niya ang sulat-kamay sa papel, napaatras siya na parang may tumusok sa dibdib niya.
“Kilala ko ang sulat na ito…” bulong niya.
Tumingin ako sa kanya.
Sa loob ng maraming araw na nanirahan ako sa bahay na iyon, ngayon ko lang nakita ang tunay na takot sa mga mata niya.
Hindi takot dahil baka masaktan si Sofia.
Hindi takot dahil baka mawalan sila ng anak.
Kundi takot dahil baka ang katotohanang matagal nilang iniwasan ay tuluyan nang humarap sa kanila.
Inagaw ni Kuya Miguel ang liham mula sa kamay ni Mama.
Binasa niya iyon nang mabilis.
Habang bumababa ang tingin niya sa bawat linya, lalong humihigpit ang panga niya.
“Isabel,” mabagal niyang sabi, “alam mo ba ang mga liham na ito?”
Hindi ako agad sumagot.
Tumingin ako sa lumang kahong kahoy.
Ilang taon ko itong iniingatan.
Akala ko noon, walang halaga sa iba ang laman nito. Mga lumang liham lang iyon. Mga papel na nanilaw na sa panahon. Mga salitang hindi na makararating sa taong dapat tumanggap.
Pero hindi ko alam na ang kahong ito pala ang magbubukas sa sugat na matagal nang nakatago sa pamilyang ito.
“Hindi lahat,” sagot ko sa wakas. “May ilan lang akong nabasa.”
Nanlaki ang mga mata ni Mama.
“Paano napunta sa’yo ang mga ito?”
“Sa bahay nina Nanay at Tatay,” sabi ko. “Nasa loob ng lumang aparador. Pagkamatay nila, si Ate Clara ang nag-ayos ng gamit. Doon niya nakita ang kahon.”
Napaangat ang tingin ni Papa.
“Nanay at Tatay?”
Tumawa ako nang mahina, pero walang saya ang tawang iyon.
“Opo. Sila ang mga magulang na nagpalaki sa akin.”
Nanahimik si Papa.
Parang may gustong sabihin, pero walang lumalabas sa bibig niya.
Sa kabilang dulo ng kwarto, si Sofia ay nanatiling nakatayo. Nakayakap siya sa sarili niyang braso. Ang dating mahina at kaawa-awa niyang mukha ay unti-unting napalitan ng matinding kaba.
Napansin iyon ni Kuya Miguel.
Bumaling siya sa kanya.
“Sofia,” mababa ang boses niya, “bakit sinabi ng kasambahay na ikaw ang tumanggap ng mga liham na ito?”
Biglang umiling si Sofia.
“Hindi ko alam…”
Mahina ang boses niya, pero hindi na iyon katulad ng dati. Wala na ang pamilyar na panghihina na laging nagpapalambot sa puso nina Mama at Papa. Ngayon, parang boses iyon ng isang batang nahuling nagsinungaling.
“Hindi ko alam kung bakit niya sinabi iyon. Siguro… nagkamali lang siya.”
Tumingin ang kasambahay kay Sofia, halatang takot pero nagpakatatag.
“Hindi po ako nagkakamali, Miss Sofia.”
Napalingon ang lahat sa kanya.
Lumunok siya bago nagpatuloy.
“Noong unang taon na bumalik si Miss Isabel, may dumating pong ilang sobre mula sa probinsya. Nakapangalan po lahat sa kanya. Pero sinabi ninyo po sa akin na kayo na ang magbibigay.”
Namula ang mga mata ni Sofia.
“Sinungaling ka!”
Napaatras ang kasambahay.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi agad lumapit si Kuya Miguel para protektahan si Sofia.
Nanatili siyang nakatingin sa kanya.
At doon unang beses kong nakita ang pagdududa sa mga mata ng kuya kong laging pumapanig sa kanya.
“Bakit mo itinago?” tanong niya.
Tumulo ang luha ni Sofia.
“Hindi ko itinago! Hindi ko alam! Bakit n’yo ako pinaniniwalaang masama agad?”
Kung dati, sapat na ang luhang iyon para matapos ang usapan.
Kung dati, agad siyang yayakapin ni Mama.
Kung dati, ako ang mapapagalitan dahil pinaiyak ko siya.
Pero ngayon, walang gumalaw.
Si Mama ay nakatingin sa mga liham sa loob ng kahon.
Isa-isa niyang binuksan ang mga iyon.
May liham mula kay Nanay.
May liham mula kay Tatay.
May ilang drawing mula kay Ate Clara.
May birthday card.
May litrato ng maliit naming bahay.
May sobre na may tuyong bulaklak sa loob.
At sa bawat liham, iisa ang laman.
Mga salitang para sa akin.
“Anak, kumakain ka ba nang maayos?”
“Anak, malamig ba roon? Huwag mong kalimutang magsuot ng jacket.”
“Anak, hindi ka man namin nakikita araw-araw, lagi kang kasama sa dasal namin.”
“Anak, huwag mong piliting mahalin ang mga taong hindi ka pa kayang mahalin. Pero huwag mong kalimutang may tahanan kang babalikan.”
Habang binabasa ni Mama ang mga iyon, isa-isang bumagsak ang luha niya sa papel.
Hindi ako umiyak.
Akala ko iiyak ako kapag narinig kong basahin nila ang mga salitang iyon.
Pero wala.
Siguro dahil matagal ko nang iniyakan ang lahat nang mag-isa.
Nang mga gabing naghihintay ako kung kailan ako tatanungin ni Mama kung kamusta ang araw ko.
Nang mga hapong pinapanood ko si Papa na abala sa pag-aayos ng school documents ni Sofia, habang hindi niya alam na ako mismo ang pumila sa enrollment ko.
Nang mga sandaling tinatawag akong “anak,” pero pakiramdam ko ay bisita lang ako sa bahay nila.
Biglang napaupo si Mama sa gilid ng kama.
“Isabel…” basag ang boses niya. “Bakit hindi mo sinabi na may ganito?”
Tumingin ako sa kanya.
“Sinabi ko.”
Napapikit siya.
“Sinabi ko po noon na may nagpadala ng sulat galing sa dati kong bahay. Pero sabi ni Sofia, baka raw masaktan kayo kapag nakita n’yong mas mahal ko pa rin sila.”
Napalingon si Papa kay Sofia.
“Sofia?”
Umatras si Sofia.
“Hindi ko sinasadya…”
Sa wakas, lumabas din ang katotohanan sa bibig niya.
Hindi iyon malakas.
Pero sapat na iyon para gumuho ang lahat.
“Takot lang ako,” umiiyak niyang sabi. “Takot akong mawala kayo. Noong dumating siya, lahat kayo nagbago. Lagi n’yo siyang tinitingnan. Lagi n’yo siyang inaalala. Akala ko iiwan n’yo na ako.”
“Sofia,” sabi ni Mama, nanginginig ang boses, “kaya mo bang sabihin na itinago mo ang mga liham na ito?”
Mahigpit na napapikit si Sofia.
Tumulo ang luha niya.
“Opo…”
Napahawak si Mama sa dibdib niya.
Si Papa naman ay napaupo sa upuan, para bang biglang naubos ang lakas niya.
“Hindi lang iyon,” patuloy ni Sofia, halos pabulong. “Noong may tumawag mula sa probinsya, sinabi kong wala si Isabel. Minsan… binura ko rin ang messages.”
Tumigil ang mundo ko sa sandaling iyon.
Kaya pala.
Kaya pala ilang buwan na walang balita si Ate Clara.
Kaya pala akala ko nakalimutan na nila ako.
Kaya pala sa tuwing sinusubukan kong tumawag, hindi ko sila maabot.
Pakiramdam ko may malamig na kamay na pumisil sa puso ko.
Hindi ko napansin na nanginginig na pala ang mga daliri ko.
“Bakit?” tanong ko.
Isa lang iyon na salita.
Pero napaatras si Sofia na parang sinampal.
“Dahil takot ako!” sigaw niya. “Takot akong bumalik ka sa kanila! Takot akong piliin mo sila! Takot akong kapag umalis ka, makikita nina Mama at Papa na ako ang totoong naiwan!”
Tumingin siya sa akin, basang-basa ang mukha.
“Hindi ko alam kung paano maging anak kapag hindi ko alam kung may karapatan pa ba akong manatili.”
Sa unang pagkakataon, hindi ako nakaramdam ng galit.
Pagod lang.
Napakalalim na pagod.
“Sofia,” mahina kong sabi, “hindi mo kailangang sirain ako para manatili ka.”
Natigilan siya.
“Hindi kita inagawan ng pamilya. Pero ginawa mong dahilan ang sakit mo para unti-unti akong alisin sa buhay nila.”
Napayuko siya.
Lumapit si Papa sa akin.
“Isabel…”
Umatras ako ng isang hakbang.
Tumigil siya.
Sa mga mata niya, nakita ko ang pagsisisi. Malalim. Mabigat. Pero huli na para burahin ang nangyari.
“Papa,” sabi ko, unang beses kong tinawag siyang ganoon nang hindi nanginginig, “hindi ko kailangan ng paliwanag ngayon.”
Nagsimulang umiyak si Mama.
“Anak, patawarin mo kami.”
Hindi ako sumagot.
Hindi dahil ayaw ko silang patawarin.
Kundi dahil hindi pa kaya ng puso ko.
Sa screen ng cellphone, tahimik na nakatingin si Ate Clara. Basa rin ang mga mata niya, pero matatag ang boses nang magsalita.
“Isabel, uuwi ka pa rin bukas. Hihintayin kita.”
Tumingin ako sa kanya.
Sa likod niya, nakita ko ang pader ng bahay namin. Ang lumang orasan. Ang kurtinang tinahi ni Nanay. Ang lahat ng bagay na minsan kong tinawag na tahanan.
At sa unang pagkakataon sa gabing iyon, nakahinga ako.
“Oo, Ate,” sabi ko. “Uuwi ako.”
Biglang humakbang si Kuya Miguel.
“Isabel, sandali—”
Pero tumingin ako sa kanya nang diretso.
“Kuya, kung may gusto kang sabihin, sabihin mo kapag kaya mo nang makinig.”
Natigil siya.
Wala nang sumunod sa akin nang lumabas ako sa kwarto.
Sa likod ko, naiwan ang kahong kahoy.
Ang mga liham.
Ang mga luha.
At ang isang pamilya na ngayon lang nagsimulang maunawaan na ang taong palagi nilang pinapaintindi…
Ay siya palang pinakamatagal nilang hindi naintindihan.