Bahagi 3

Paglitaw ng alert na iyon, nakalimutan ni Camille ang pag-iyak.

Bigla siyang humarap sa laptop at sumugod na parang isasara ang screen.

Pero mas mabilis ang IT staff.

Hinawakan niya ang laptop, tinanggal ang network connection, at malinaw na sinabi:

—Walang gagalaw sa device na ito hangga’t hindi natatapos ang legal review.

Hindi makagalaw si Rafael.

Tumingin si Camille sa kanya na parang humihingi ng saklolo.

—Kuya, magsalita ka naman. Sinunod ko lang ang sinabi mo.

Sa isang pangungusap na iyon, mas lalo pang naintindihan ng lahat ang nangyari.

Nagngitngit si Rafael.

—Camille, kumalma ka. Huwag kang magsalita ng kung anu-ano.

Tumayo si Ma’am Cruz.

—I think I’ve heard enough.

Humarap siya sa assistant niya.

—Cancel the signing today. Send them a notice that we are suspending the partnership. I need an agency with at least basic ethics.

Agad na lumapit si Rafael.

—Ma’am Cruz, please give me another chance. Three months ko pong hinabol ang project na ito. I can explain.

Tiningnan siya ni Ma’am Cruz na wala nang pasensiya.

—You had three months to do it right. But you chose to erase the name of the person who created it.

Bumukas ang conference room door.

Umalis ang client.

Isa-isang nanatiling nakatayo ang mga tao sa project team.

Walang nangahas tumingin nang diretso kay Rafael.

Napaupo si Camille sa upuan.

Mula sa bag niya, nahulog ang cat ears headband at gumulong hanggang sa paanan ko.

Yumuko ako at pinulot iyon.

Nagmamadaling nagsalita si Camille.

—Ate Lira, sorry po. Bata pa po ako. Hindi ko alam ang ginagawa ko. Akala ko po mahal talaga ako ni Sir Rafael. Hindi ko po sinadyang agawin ang kahit ano sa inyo.

Tiningnan ko ang headband sa kamay ko.

—Hindi mo sinadyang agawin, pero sinadya mong subukan isa-isa.

Kinagat niya ang labi niya.

Inilapag ko ang headband sa mesa.

—Mug ko. Passenger seat ko. Family album ko. Condo ko. Project idea ko. At huli, ang puwesto ko sa tabi ng asawa ko.

Mas lalo siyang umiyak.

Pero wala nang naawa.

Ang taong umiiyak dahil nahuli ay ibang-iba sa taong umiiyak dahil inosente.

Hinila ako ni Rafael palabas sa hallway.

Paos ang boses niya.

—Lira, umuwi tayo. Pag-usapan natin sa bahay.

Tiningnan ko siya.

—Saang bahay?

Nabulunan siya.

—Sa bahay natin.

Kinuha ko ang cellphone ko at binuksan ang shared family album sa harap niya.

Naroon pa rin ang picture ni Camille.

Matingkad pa rin ang caption:

“Lucky mingming sa gabi ng fiesta.”

—Mula kagabi, hindi na iyon bahay natin.

Tinakpan ni Rafael ang mukha niya gamit ang kamay.

—Aaminin kong mali ako. Pero wala pang nangyari sa amin ni Camille.

Tinanong ko siya.

—Ano ba ang ibig sabihin sa iyo ng “may nangyari”?

Hindi siya sumagot.

Nagpatuloy ako.

—Pumasok siya sa bahay natin nang hatinggabi, hindi pa iyon counted. Ginamit niya ang gamit ko, hindi pa counted. Pinadalhan niya ako ng picture para asarin ako, hindi pa counted. Pinatay mo ang camera, hindi pa counted. Ipinangalan mo sa kanya ang idea ko, hindi pa counted. Kailan magiging counted, Rafael?

Yumuko siya.

—Nadala lang ako. Gusto ko lang ang pakiramdam na may humahanga sa akin. Bata siya, dependent siya, lagi niya akong kailangan. Ikaw kasi, ang galing mo. Ang kalmado mo. Minsan pakiramdam ko, sa tabi mo, hindi ako sapat na lalaki.

Natawa ako.

Kaya pala kasalanan ko na matatag ako.

Hindi ako umiiyak, kaya humanap siya ng babaeng marunong umiyak.

Hindi ako nagpapacute, kaya nag-alaga siya ng “pusa” sa bahay namin.

Tinulungan ko siyang tumayo, pero ibinigay niya ang pangalan ko sa ibang babae para magmukha siyang lalaking hinahangaan.

Hinubad ko ang wedding ring ko.

Inilagay ko iyon sa palad niya.

—Hindi mo na kailangang maging sapat sa tabi ko.

Tiningnan ni Rafael ang singsing.

Namumutla siya.

—Lira, huwag. Tatlong taon pa lang tayo. Kaya kong ayusin ito.

—Hindi. Marunong ka lang magpalit ng brooch. Magpalit ng palusot. Magpalit ng sorry. Pero pareho pa rin ang laman mo.

Hinawakan niya ang kamay ko.

—Tatanggalin ko si Camille. Ilalagay ko ang pangalan mo sa project. Aamin ako sa nanay mo. Gagawin ko ang kahit anong gusto mo.

Binawi ko ang kamay ko.

—Gusto kong pumirma ka sa separation papers.

Namula ang mga mata niya.

—Dahil lang sa isang intern?

Umiling ako.

—Dahil sa iyo.

Hapon ng araw na iyon, hindi ako bumalik sa condo.

Umuwi ako sa Laguna.

Pagkakita sa akin ni Mama na may dalang bag, hindi siya nagtanong agad.

Binuksan lang niya ang pinto, inabutan ako ng tubig, at sinabi:

—Kung pagod ka, matulog ka muna. Kahit gaano kalaki ang problema, bukas pa rin natin pwedeng ayusin.

Umupo ako sa hapag.

Naroon pa ang kahon ng suman mula kahapon.

Binuksan ko iyon at kumain ng isang piraso.

Sa unang pagkakataon sa loob ng dalawang araw, naramdaman kong may lasa ulit ang pagkain.

Hindi dahil hindi na masakit.

Kundi dahil alam kong hindi ko na kailangang lunukin mag-isa ang kahihiyan.

Makalipas ang tatlong araw, naglabas ng internal announcement ang kumpanya ni Rafael.

Tinapos ang internship contract ni Camille dahil sa paglabag sa data confidentiality at pagtatangkang burahin ang project history.

Si Rafael naman ay sinuspinde bilang team lead habang iniimbestigahan.

Kinansela ng client ang 18-million-peso pitch.

Pero nagpadala sa akin ng hiwalay na email si Ma’am Elena Cruz.

Maikli lang ang laman.

“Ms. Lira, kung sa iyo ang idea na ito, gusto naming marinig ang version na ikaw mismo ang magpe-present.”

Binasa ko ang email nang tatlong beses.

Pagkatapos, sumagot ako.

“I agree.”

Makalipas ang isang linggo, nakatayo ako sa conference room ni Ma’am Cruz.

Wala si Rafael sa tabi ko.

Walang hahawak sa kamay ko sa ilalim ng mesa para sabihing kumalma ako.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko na kailangan.

Ipinresenta ko ang bagong campaign.

Tinanggal ko ang lahat ng bahaging nadumihan nina Rafael at Camille.

Ginawa ko ulit ang buong message mula sa simula, gamit ang imahe ng mga pamilyang Pilipino na pinananatili ng totoong malasakit, hindi ng murang pangako.

Pagkatapos kong magsalita, si Ma’am Cruz ang unang pumalakpak.

Sumunod ang buong silid.

Ang bagong kontrata ay pinirmahan sa pangalan ng maliit kong kumpanya.

Hindi na 18 million pesos ang halaga.

Naging 22 million pesos iyon dahil pinalawak nila ang scope ng campaign.

Gabing iyon, nakita ko si Rafael sa lobby ng building.

Naghihintay siya.

Halatang pumayat siya.

Kusot ang polo niya, maitim ang ilalim ng mga mata niya, at suot pa rin niya ang singsing na ibinalik ko.

—Lira, narinig ko. Nakuha mo ang contract.

Tiningnan ko siya.

—Oo.

Mapait siyang ngumiti.

—Masaya ako para sa iyo.

Hindi ako sumagot.

Lumapit siya nang kaunti.

—Nawala ang position ko. Umalis na rin si Camille. Ngayon ko lang naintindihan kung gaano kalaki ang naitulong mo sa akin noon.

Sinabi ko:

—Hindi ngayon mo lang naintindihan. Matagal mo nang alam. Akala mo lang hindi ako aalis.

Yumuko si Rafael.

Makalipas ang ilang sandali, kinuha niya mula sa bulsa ang silver cat brooch.

—Hindi ko pa ito naibabalik. Itatapon ko sana, pero naisip kong dapat ikaw ang magdesisyon.

Tiningnan ko ang brooch.

Pagkatapos, kinuha ko ito.

Napatingala si Rafael, may bahid ng pag-asa sa mga mata niya.

Lumapit ako sa basurahan sa tabi ng lobby at inihulog iyon doon.

Mahina lang ang tunog ng metal nang tumama sa ilalim ng basurahan.

Pero sa loob ko, parang tunog iyon ng isang pintong tuluyang isinara.

Hindi gumalaw si Rafael.

—Lira, tapos na ba talaga tayo?

Tiningnan ko siya sa huling pagkakataon.

—Hindi. Tapos na tayo noong gabi ng fiesta. Ngayon mo lang narinig ang tunog ng pagsasara ng pinto.

Tumalikod ako at umalis.

Sa labas, nagsisimula nang magliwanag ang gabi ng Manila.

May dumaan na jeepney, may busina sa kalsada, may nagtitinda sa gilid, at may unang patak ng ulan na bumagsak sa mainit na semento.

Nag-vibrate ang cellphone ko.

Message ni Mama.

“Uuwi ka ba para kumain? May niluto akong mainit na sabaw.”

Napangiti ako.

“Pauwi na po ako.”

Akala ko noon, ang marriage ay isang bahay na may ilaw at may naghihintay.

Kalaunan, naintindihan ko na ang bahay na iyon ay hindi kailangang nasa condo na nakapangalan sa mag-asawa.

Minsan, iyon ay maliit na kusina ni Mama.

Isang malinis na mesa.

Isang mug na hindi ginagamit ng kahit sino nang basta-basta.

Isang kontratang may tamang pangalan ko.

At ang sandaling kaya ko nang sabihin nang kalmado:

Kapag nadumihan na ang isang bagay, hindi na kailangang punasan.

Itapon na lang.