nang bumukas ang pintuan ng chapel, hindi na ako ang babaeng ikakasal, kundi ang saksi sa pagbagsak ng buong pamilya de la cruz
bahagi 5: nang bumukas ang pintuan ng chapel, hindi na ako ang babaeng ikakasal, kundi ang saksi sa pagbagsak ng buong pamilya de la cruz
“Gabby, huwag kang pipirma. Nasa loob ako ng building.”
Sandaling tumigil ang mundo.
Sa dilim ng pasilyo, ang hawak kong ballpen ay nanatiling nakadikit sa ibabaw ng papel, pero hindi ko ito itinuloy.
Narinig ko ang mabilis na paghinga ni Tessa sa tabi ko.
Narinig ko ang mura ni Rafael.
Narinig ko ang pagkalansing ng rosaryo ni Father Antonio.
At higit sa lahat, narinig ko ang isang tunog na matagal kong hindi narinig sa gabing iyon.
Pag-asa.
“Miguel?” halos pabulong kong sabi.
Hindi sumagot ang speaker.
Sa halip, may kumalabog ulit mula sa dulo ng pasilyo.
Sumigaw si Lourdes.
“Anong nangyayari? Sino ang nagpapatay ng ilaw?”
Walang sumagot.
Pagkatapos, biglang bumukas ang emergency light.
Pula.
Mahina.
Nakakatakot.
Sa liwanag na iyon, parang ibang tao ang lahat.
Si Lourdes, na lagi kong nakikita sa mamahaling damit at banayad na ngiti, ngayon ay namumutla at galit na galit.
Si Rafael, na lagi kong iniisip na kalmado at kontrolado, ngayon ay pawis na ang noo, mahigpit ang panga, at ang mga mata ay parang naghahanap ng sisihin.
Si Father Antonio, na dapat tagapagligtas ng kaluluwa, nakatayo sa gilid, hawak ang folder na parang ebidensyang gusto niyang itago.
Ako naman, basang-basa pa rin ang buhok, may sugat sa labi, may pasa sa pulso.
Pero sa unang pagkakataon simula nang gabing iyon, hindi na ako nanginginig.
Pinunit ko ang papel sa harap nila.
Mula itaas hanggang ibaba.
Isang mahabang tunog.
Malinis.
Matapang.
Parang ang mismong takot ko ang napunit.
“Hindi ako pipirma.”
Nanlaki ang mata ni Tessa.
“Baliw ka ba?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi. Ngayon lang ako naging malinaw.”
Sumugod si Rafael para agawin ang natitirang papel, pero mas mabilis si Sister Clara.
Humakbang siya sa harap ko.
Maliit siyang babae.
Payat.
Matanda.
Pero noong gabing iyon, sa liwanag ng emergency lamp, mukha siyang mas matatag kaysa sa lahat ng lalaki sa pasilyong iyon.
“Tama na,” sabi niya.
Napahinto si Rafael.
“Sister, huwag kang makialam.”
“Matagal na akong hindi nakialam,” sagot ni Sister Clara. “Kaya may namatay na bata dati.”
Naging bato ang mukha ni Lourdes.
“Mag-ingat ka sa sinasabi mo.”
“Mas matagal na sana akong nag-ingat sa mga nananakit kaysa sa mga natatakot mabisto.”
Mabilis na lumapit si Father Antonio.
“Sister Clara, hindi ito ang tamang paraan.”
Lumingon siya sa pari.
“Father, kailan ba naging tama ang pananahimik?”
Hindi nakasagot si Father Antonio.
Sa sandaling iyon, mula sa dulo ng hallway, bumukas ang pinto ng chapel.
Pumasok ang malamig na hangin.
Kasama nito ang ilang tao.
Una kong nakita si Miguel.
Basang-basa ang jacket niya, may putik sa sapatos, at may maliit na sugat sa gilid ng kilay. Pero nakatayo siya roon.
Buhay.
Totoo.
Hindi na boses lang mula sa phone.
Sa likod niya ay dalawang pulis.
Kasama rin ang isang babaeng naka-gray blazer, hawak ang ID na nakasabit sa leeg.
At sa tabi nila, may lalaking may camera.
Hindi ko siya kilala.
Pero nakita ko ang logo sa mic na nakasabit sa bag niya.
News media.
Tumigas ang katawan ni Lourdes.
“Miguel Santos,” sabi niya, mababa ang boses. “Hindi ka natuto.”
Lumapit si Miguel nang dahan-dahan.
Hindi siya tumingin kay Lourdes.
Hindi kay Rafael.
Hindi kay Father Antonio.
Sa akin siya tumingin.
“Gabby,” sabi niya. “Okay ka lang ba?”
Sa tanong na iyon, muntik na akong bumagsak.
Hindi dahil mahina ako.
Kundi dahil buong gabi akong pinalalabas na baliw, taksil, magnanakaw, pabigat, probinsyana.
Tapos isang tao lang ang nagtanong kung ayos pa ba ako.
Umiling ako.
“Hindi.”
Tumango siya.
“Then we end this now.”
Lumapit ang babaeng naka-gray blazer.
“Gabriela Reyes?”
“Opo.”
“I’m Attorney Maribel Santos. Pinsan ako ni Miguel, at counsel ng pamilya Santos. May recording kami ng tawag ninyo kanina, kasama ang threats, attempted coercion, at statement tungkol sa forced marriage.”
Napatingin si Rafael sa akin.
“You recorded us?”
Hindi ako sumagot.
Si Miguel ang sumagot.
“Hindi niya kailangang i-record. Naka-open ang call. Ako ang nag-record.”
Pumula ang mukha ni Rafael.
“That’s illegal.”
Ngumiti nang malamig si Attorney Maribel.
“Mas pag-uusapan natin mamaya kung alin ang mas mabigat: recording, o abduction, coercion, assault, extortion, falsification, at illegal possession of someone’s personal documents.”
Nanahimik ang pasilyo.
Parang bawat salita ay batong ibinabato sa glass house ng pamilya De la Cruz.
Lumapit ang isang pulis.
“Ma’am Gabriela, gusto n’yo po bang magsampa ng reklamo?”
Bago ako makasagot, sumingit si Lourdes.
“Officer, careful. Kilala n’yo ba kung sino ang kausap ninyo?”
Tiningnan siya ng pulis.
“Opo, ma’am. Kaya nga po kami nandito.”
Doon ko nakita.
Sa unang beses, bumigay ang mukha ni Lourdes.
Hindi pa tuluyang gumuho.
Pero nag-crack.
“Hindi ninyo naiintindihan,” sabi niya. “This is a family matter.”
“Hindi po family matter ang pananakit at pagkuha ng documents ng isang tao laban sa kanyang kalooban,” sagot ng pulis.
Tumingin ako kay Sister Clara.
Tahimik siyang tumango.
At doon ko naalala ang susi sa palad ko.
Ang pouch ni Isabel.
“May isa pa,” sabi ko.
Lahat napatingin sa akin.
“May naiwan si Isabel Santos dito.”
Nanigas si Miguel.
“Isabel?”
Tumingin ako kay Sister Clara.
“Sa bridal room. Sa likod ng aparador. Service panel.”
Namutla si Father Antonio.
“Sister Clara…”
Pero hindi na siya pinakinggan.
Mabilis kaming lumipat sa bridal room.
Sinamahan ako ng dalawang pulis, ni Miguel, ni Attorney Maribel, at ni Sister Clara.
Sinubukang sumunod ni Rafael, pero hinarang siya ng pulis.
“Dito lang po kayo, sir.”
“Fiancée ko siya.”
Lumingon ako.
“Hindi na.”
Dalawang salita.
Pero para itong pinto na tuluyang isinara ko sa mukha niya.
Sa bridal room, mabigat ang amoy ng lumang kahoy at bulaklak na matagal nang tuyo.
May puting gown na nakasabit sa dingding.
Gown ko.
Maingat nilang inihanda iyon.
Nilinis.
Pinlantsa.
Inayos ang belo.
Habang ako, ang babaeng magsusuot sana nito, halos wasak sa loob.
Tinuro ni Sister Clara ang malaking aparador.
Tinulungan kami ng pulis na hilahin ito.
Sa likod, may maliit na service panel.
Kinalawang na ang turnilyo.
Ginamit ni Miguel ang maliit na kutsilyo sa keychain niya para buksan iyon.
Walang nagsasalita.
Kahit ako, hindi makahinga.
Nang bumukas ang panel, may nahulog na maliit na pouch na kulay asul.
Luma.
Maingat na nakatupi.
Trembling, pinulot ito ni Miguel.
Hindi niya agad binuksan.
Parang takot siyang kapag binuksan niya, muling mamamatay ang kapatid niya sa harap niya.
“Gusto mo bang ako?” tanong ni Attorney Maribel.
Umiling siya.
“Kaya ko.”
Binuksan niya ang pouch.
Sa loob, may rosaryo.
Maliit na notebook.
At memory card.
Hinawakan ni Miguel ang notebook na parang pinakamahalagang bagay sa mundo.
Nang buksan niya ang unang pahina, bumagsak ang luha niya.
Nakasulat doon sa maliit at nanginginig na letra:
kung may makakita nito, hindi ako baliw. hindi ako nagsisinungaling. natatakot ako sa kanila.
Hindi ko kilala si Isabel.
Pero sa linyang iyon, naramdaman ko siya.
Ang takot niya.
Ang pag-iisa niya.
Ang desperasyon niyang may isang taong maniwala.
Binasa ni Attorney Maribel ang ilang pahina.
Nandoon ang mga pangalan.
Petsa.
Halaga ng perang inilipat.
Mga account.
Mga pirma na ipinagawa sa kanya.
Mga gamot na sinabing kailangan pero wala sa official hospital record.
At sa huling pahina, isang pangungusap na halos hindi mabasa:
kung may mangyari sa akin, hanapin ninyo si rafael. alam niya lahat.
Tumakip ng bibig si Sister Clara.
Si Miguel naman, pumikit nang mariin.
Parang lahat ng taong pinigilan niyang iyakan sa loob ng maraming taon ay bumalik sa isang segundo.
“Ate,” bulong niya.
Hindi ko alam kung kanino ako mas galit.
Kay Lourdes na gumawa.
Kay Rafael na alam.
Kay Father Antonio na tumahimik.
O sa mundo na nagpalipas ng mga taon bago marinig ang boses ni Isabel.
Ipinasok ng pulis ang memory card sa isang maliit na reader na dala ng media guy.
Hindi dapat pinapanood ng lahat, pero pinayagan ni Attorney Maribel ang initial viewing para ma-preserve ang chain of discovery sa harap ng witnesses.
Lumabas ang ilang files.
Audio.
Photos.
Scanned documents.
Video.
Binuksan ang isang video.
Malabo ang kuha.
Pero kita si Isabel.
Payat.
Maputla.
Nakaupo sa kama.
Sa background, naririnig ang boses ni Lourdes.
“Pirmahan mo na. Kung hindi, babalikan namin ang pamilya mo sa Cebu. Hindi mo gugustuhing makulong ang kuya mo dahil sa utang na hindi ninyo mababayaran.”
Sumunod ang boses ni Rafael.
Mas bata ng kaunti.
Pero malinaw.
“Mabilis lang ito, Isabel. Huwag ka nang magpahirap.”
Nawala ang kulay sa mukha ni Rafael sa labas ng kuwarto nang marinig niya ang boses niya mula sa video.
Narinig niya.
Narinig ng lahat.
At sa unang pagkakataon, wala siyang maipaliwanag.
Hindi na puwedeng sabihing misunderstanding.
Hindi na puwedeng sabihing panic attack.
Hindi na puwedeng sabihing dramatic ang babae.
Nandoon siya.
Nasa video.
Nasa krimen.
Sa labas ng kuwarto, biglang sumigaw si Lourdes.
“Fake iyan!”
Lumabas ako ng bridal room.
Hinarap ko siya.
Basag pa rin ang labi ko.
Masakit pa rin ang pisngi ko.
Pero nakatayo ako.
“Kung fake, bakit kayo natatakot?”
Tinangka niyang lumapit sa akin, pero hinarang siya ng pulis.
“Ma’am Lourdes De la Cruz, you are being asked to come with us for questioning.”
“Questioning?” halos tumili siya. “Hindi n’yo ako puwedeng dalhin. Tatawagan ko si Judge Ramirez. Tatawagan ko si—”
“Tawagan n’yo po lahat,” sabi ng pulis. “Pero sasama po kayo.”
Si Rafael naman ay biglang umatras.
Akala niya yata may makakalimot sa kanya habang nakatingin ang lahat sa nanay niya.
Pero si Miguel ang humarang sa daan.
“Hindi ka aalis.”
“Get out of my way.”
“Hindi na.”
Sa loob ng isang segundo, akala ko susuntukin ni Rafael si Miguel.
Pero may dalawang pulis na agad lumapit.
“Dr. Rafael De la Cruz, kailangan din po kayong sumama.”
“On what charge?” matigas niyang tanong.
Attorney Maribel stepped forward.
“For starters? Coercion, assault, unlawful detention, conspiracy to commit extortion, and obstruction. The rest will follow once the hospital records are subpoenaed.”
Sumingit si Father Antonio.
“Hindi ninyo dapat gawin ito rito. Bahay ito ng Diyos.”
Doon nagsalita si Sister Clara.
“Mas naging bahay ito ng takot kaysa bahay ng Diyos dahil sa pananahimik natin.”
Tumahimik siya.
Tumango ang isang pulis sa kanya.
“Father Antonio, kailangan din po naming kunin ang statement ninyo.”
“Statement lang?” tanong ni Miguel, puno ng galit.
Attorney Maribel touched his arm.
“Step by step. Hindi na sila makakalakad palabas na parang walang nangyari.”
Nang dalhin nila si Lourdes, hindi siya tumingin sa akin.
Nakatitig siya sa harap, baba nakataas, parang hari pa rin siya kahit nakapaligid na ang mga pulis.
Pero nang dumaan siya sa tabi ko, bumulong siya:
“Akala mo panalo ka na?”
Tiningnan ko siya.
“Hindi. Pero tapos na akong matakot.”
Doon niya ako sinamaan ng tingin.
At sa unang pagkakataon, hindi ko ibinaba ang mata ko.
Si Rafael ang huling inilabas.
Nang madaanan niya ako, tumigil siya.
“Gabby,” sabi niya.
Nakakagulat.
Sa boses niya, may lambot na muli.
Iyong dating boses.
Iyong minsang nakapagpaniwala sa akin na ligtas ako.
“Please. We can still talk.”
Napatingin ako sa kanya.
Tatlong taon kong minahal ang lalaking iyon.
Tatlong taon kong inisip na ang katahimikan niya ay maturity.
Na ang pagiging kontrolado niya ay stability.
Na ang kawalan niya ng init ay dahil pagod lang siya sa trabaho.
Pero ngayong nakita ko siya sa ilalim ng ilaw ng retreat house, hindi na ako nalito.
Ang tawag pala roon ay lamig.
“Wala na tayong pag-uusapan.”
“Minahal kita.”
Napatawa ako.
Hindi malakas.
Hindi galit.
Pagod lang.
“Hindi. Inaral mo ako.”
Parang tinamaan siya.
“Ginamit mo ang lahat ng mahina sa akin,” sabi ko. “Ang pamilya ko. Ang trabaho ko. Ang pangarap ko. Ang pananahimik ko. Pero mali ka sa isang bagay.”
“Ano?”
Lumapit ako nang kaunti.
“Hindi kahinaan ang mabait. Hindi kahinaan ang magtiwala. At hindi porke matagal akong tahimik, ibig sabihin hindi ako marunong lumaban.”
Hindi siya nakasagot.
Dinala siya ng pulis palabas.
Nang mawala ang tunog ng sasakyan nila sa labas ng retreat house, doon lang ako tuluyang napaupo sa sahig.
Biglang bumigay ang tuhod ko.
Hindi dramatiko.
Hindi maganda.
Bumagsak lang ako.
At umiyak.
Hindi dahil natalo ako.
Kundi dahil sa wakas, ligtas ako.
Lumuhod sa harap ko si Miguel.
Hindi niya ako niyakap agad.
Hindi niya ako hinawakan nang walang paalam.
Tumingin lang siya at nagtanong:
“Puwede ba kitang hawakan?”
Sa lahat ng sakit ng gabing iyon, iyon ang halos tuluyang dumurog sa akin.
Consent.
Isang simpleng tanong.
Isang bagay na hindi naibigay sa akin ng taong pakakasalan ko.
Tumango ako.
Dahan-dahan niya akong niyakap.
Doon ako umiyak nang umiyak.
Para sa sarili ko.
Para kay Isabel.
Para sa tatlong taong ninakaw sa akin.
Para sa batang ako na minsang naniwalang sapat na ang tahimik na pag-ibig basta may direksyon.
Para sa babaeng muntik nang pumasok sa simbahan bilang bihag.
Kinabukasan, hindi natuloy ang kasal.
Pero puno pa rin ang San Agustin Church.
Hindi ng mga bulaklak at camera.
Kundi ng tanong.
Balita.
Pulis.
Media.
At mga taong biglang hindi alam kung paano titingnan ang pamilya De la Cruz.
Unang lumabas sa balita ang video ni Isabel.
Kasunod ang mga dokumentong nakuha ni Miguel.
Pagkatapos, sunod-sunod nang nagsalita ang iba pang pamilya ng pasyente.
May nanay na nagbenta ng lupa sa probinsya.
May babaeng dating fiancée na nawala ang ipon bago biglang tinawag na unstable.
May matandang ama na pumirma ng loan dahil sinabing “special hospital arrangement” iyon.
Lahat sila, dati magkakahiwalay na boses.
Ngayon, naging ingay na hindi na kayang patahimikin.
Sinuspinde si Rafael sa ospital habang iniimbestigahan ang medical fraud at misconduct.
Hindi nagtagal, kinasuhan siya, kasama si Lourdes at ilang kasabwat nila.
Na-freeze ang ilang account ng pamilya De la Cruz.
Ang “donations” na matagal nilang itinago sa likod ng simbahan, ospital, at mga koneksyon, isa-isang sinilip.
Si Father Antonio ay inalis muna sa kanyang tungkulin habang iniimbestigahan ang papel niya sa pagtatago ng mga biktima at pagpigil sa kanila na humingi ng tulong.
Hindi iyon mabilis.
Hindi iyon malinis.
Hindi tulad sa mga kuwento na kinabukasan, tapos na agad ang hustisya.
May hearing.
May delay.
May denial.
May taong nagsabing naninira lang ako.
May nagsabing sayang, guwapo pa naman si Rafael.
May nagsabing baka nagbago lang isip ko sa kasal at gumawa ako ng dahilan.
Pero sa bawat pagkakataong naririnig ko iyon, binabalikan ko ang notebook ni Isabel.
Kung may makakita nito, hindi ako baliw.
Hindi ako nagsisinungaling.
Natatakot ako sa kanila.
At sinasabi ko sa sarili ko:
Hindi na siya mag-iisa.
Hindi na rin ako.
Tinulungan ako ni Attorney Maribel na magsampa ng reklamo.
Tinulungan din niya akong linisin ang pangalan ko sa kumpanya.
Nang mabuksan ang compliance review, mabilis na napatunayang fabricated ang complaint. Ang USB na kinuha nila ang siyang naging susi para ma-trace kung sino ang nag-access, nag-copy, at nagtangkang mag-frame sa akin.
Hindi ako natanggal.
Hindi rin na-freeze ang bonus ko.
Sa halip, ipinatawag ako ng board.
Akala ko papagalitan ako.
Pero nang pumasok ako sa conference room, tumayo ang boss ko.
“Gabriela,” sabi niya, “we failed to protect you from a targeted attack. We’re sorry.”
Hindi ko alam kung paano tumugon.
Sanay ako sa mundong kapag nasaktan ka, ikaw pa ang kailangang magpaliwanag.
Kaya noong may humingi ng tawad sa akin nang diretso, natulala ako.
Pagkalipas ng ilang linggo, ginamit ko ang bahagi ng limang milyong piso para bumili ng maliit na condo sa Quezon City.
Hindi iyon malaki.
Walang marble countertop.
Walang view ng buong skyline.
Pero may malawak na bintana.
May sariling pinto.
At higit sa lahat, walang sinumang may ekstrang susi maliban sa akin.
Dinala ko roon si Mama mula Iloilo.
Noong una, ayaw niya.
“Anak, sayang ang pera. Kaya ko pa naman magtinda.”
Hinawakan ko ang kamay niyang puno ng kalyo.
“Ma, tapos na ang panahon na kailangan mong gumising ng alas-tres araw-araw.”
Umiyak siya.
Tahimik.
Tulad ng mga nanay na sanay magpanggap na matatag kahit matagal nang pagod.
Si Paolo naman, natapos ang engineering.
Noong araw ng graduation niya, nasa likod kami ni Mama, parehong umiiyak bago pa man siya umakyat ng stage.
Pagkababa niya, niyakap niya ako nang mahigpit.
“Ate,” sabi niya, “ako naman bahala sa’yo balang araw.”
Tumawa ako.
“Bahala ka muna sa board exam.”
Miguel stayed.
Hindi sa paraang pilit.
Hindi siya biglang naging bida na sumalo sa lahat.
Hindi niya ako minadali.
Hindi niya sinabing, “Ako na lang.”
Hindi niya ginamit ang sakit ko para pumasok muli sa buhay ko.
Nandoon lang siya.
Sa hearing.
Sa ospital kapag kailangan kong magpa-check ng sugat.
Sa labas ng opisina noong unang araw kong bumalik sa trabaho.
Sa cafe kapag hindi ako makatulog at kailangan ko ng kausap.
Minsan, tahimik lang kami.
At sapat iyon.
Isang hapon, ilang buwan matapos ang lahat, pumunta kami sa UP Diliman.
Hindi planado.
Nagkataon lang na may meeting ako malapit doon, at sinundo niya ako para kumain.
Naglakad kami sa ilalim ng mga acacia.
May nagtitinda pa rin ng taho sa gilid.
Tumingin siya sa akin at ngumiti.
“Parang dati.”
Tumawa ako.
“Mas matanda na tayo.”
“Mas matapang ka na.”
Umiling ako.
“Hindi. Mas kilala ko lang ang takot ko ngayon.”
Bumili siya ng dalawang taho.
Iniabot niya sa akin ang isa.
“Gabby,” sabi niya, “may gusto akong sabihin. Pero hindi mo kailangang sagutin ngayon. Hindi mo rin kailangang sagutin bukas.”
Tumingin ako sa kanya.
May kaba sa mata niya, pero walang pressure.
Walang pader.
Walang bitag.
“Hindi ako bumalik para agawin ka sa kasal,” sabi niya. “Bumalik ako dahil may kailangang itama. Pero ngayong tapos na ang laban… gusto kong manatili. Kung papayagan mo lang.”
Hindi ako agad sumagot.
Tumingin ako sa cup ng taho sa kamay ko.
Sa init nito.
Sa singaw.
Sa simpleng tamis.
Sa lahat ng bagay na hindi kailangang maging marangya para maging totoo.
“Miguel,” sabi ko, “hindi pa ako handang magmahal ulit.”
Tumango siya.
“Okay.”
“Pero handa akong magsimula ulit.”
Doon siya ngumiti.
Hindi malaki.
Hindi tagumpay.
Kundi pasasalamat.
At sa unang pagkakataon pagkatapos ng mahabang panahon, hindi masakit tingnan ang ngiting iyon.
Makalipas ang isang taon, nailagay sa trial sina Lourdes at Rafael.
Hindi sila agad nakulong nang habambuhay tulad ng gusto ng galit ko.
Pero nahatulan sila sa ilang mabibigat na kaso.
Fraud.
Coercion.
Unlawful detention.
Falsification of documents.
Si Lourdes, na minsang nagsabing “lagi kaming may kapangyarihan,” ay inihatid palabas ng korte na walang alahas, walang payong na hawak ng ibang tao, walang kamag-anak na makatingin sa kanya nang diretso.
Si Rafael naman, tinanggalan ng lisensya habang nakabinbin ang iba pang kaso.
Noong huling beses ko siyang nakita sa korte, iba na ang mukha niya.
Wala na ang dating kinis ng reputasyon.
Wala na ang doktor na tinitingala.
Wala na ang anak na ipinagmamalaki.
Isang lalaking natitirhan na lang ng pangalang hindi na kayang iligtas.
Tumingin siya sa akin.
Parang may gusto siyang sabihin.
Pero hindi na ako huminto.
Sa labas ng korte, sinalubong ako nina Mama, Paolo, Miguel, Sister Clara, at ang pamilya ni Isabel.
Hawak ng nanay ni Isabel ang maliit na notebook.
Lumapit siya sa akin.
“Salamat,” sabi niya.
Umiling ako.
“Hindi po ako ang nagsimula.”
Tumingin siya sa langit.
“Pero tinapos mo.”
Hindi ko alam kung totoo iyon.
Siguro walang ganap na katapusan sa ganitong sugat.
Pero may araw na hindi na lang ito sugat.
Nagiging peklat.
Nagiging alaala.
Nagiging babala.
At kung minsan, nagiging lakas para sa iba.
Pag-uwi ko sa condo ko nang gabing iyon, tumigil ako sa harap ng maliit na mesa sa tabi ng bintana.
Nandoon ang isang bagong electric fan.
Hindi mamahalin.
Hindi imported.
Simple lang.
Sa tabi nito, inilagay ko ang luma kong fan na nakuha ko pa mula sa basurahan noong gabing dinala nila ako.
Hindi na ito gumagana.
Basag ang blade.
Kinakalawang ang screw.
Pero hindi ko itinapon.
Dahil hindi lahat ng sirang bagay ay walang silbi.
May mga bagay na sirang-sira na, pero nagpapaalala sa iyo kung paano ka nakaligtas.
Binuksan ko ang bintana.
Pumasok ang hangin ng gabi.
Sa malayo, maingay pa rin ang Maynila.
Busina.
Tawanan.
Ulan na paparating.
Buhay.
Tumunog ang phone ko.
Message mula kay Miguel.
“nakauwi ka na?”
Ngumiti ako.
“oo. ikaw?”
“pauwi na. may dala akong taho bukas kung okay lang.”
Tumingin ako sa lungsod.
Sa sariling bahay.
Sa sariling pera.
Sa sariling pangalan.
At sa unang pagkakataon, wala akong kailangang ibigay para lamang manatiling mahalaga sa mata ng kahit sino.
Nag-type ako.
“okay lang. pero umaga ka pumunta. si mama magluluto ng breakfast.”
Ilang segundo lang, nag-reply siya.
“yes, ma’am.”
Napatawa ako.
Tahimik.
Magaan.
Totoo.
At habang umaandar ang maliit na fan sa tabi ko, habang ang mga ilaw ng Maynila ay kumikislap sa labas, naisip ko si Isabel.
Sana, saan man siya naroon, alam niyang may nakarinig sa kanya.
Sana alam niyang hindi nasayang ang maliit niyang notebook.
Sana alam niyang noong gabing muntik na nila akong gawing bihag, ang boses niya ang naging susi para mabuksan ang pinto.
Hindi ako naging bride ng pamilya De la Cruz.
Hindi ako naging ari-arian ng sinuman.
Hindi ako naging babaeng tahimik na nawala pagkatapos ng kasal.
Ako si Gabriela Reyes.
At sa wakas, ang buhay ko ay akin na.