Walong Buwang Buntis si Mara Nang Agawan Siya ni Adrian ng Ari-arian—Paglabas Niya, Dumating ang Kotse ng Pamilya Niya
PARTE 1
“Pirmahan mo na. Walong buwan ka nang buntis, pero hindi ibig sabihin niyan puwede mong angkinin ang pinaghirapan ko.”
Hindi sumigaw si Adrian. Iyon ang mas masakit. Sinabi niya iyon sa loob ng opisina ng abogado sa Makati na para bang may ipinapapirma lamang siyang resibo.
Nasa harap ni Mara ang kasunduan tungkol sa paghihiwalay ng kanilang ari-arian. Nakasulat doon na hindi na niya aangkinin ang condominium, sasakyan, at perang naipon sa loob ng tatlong taon nilang pagsasama. Kapalit nito, bibigyan siya ni Adrian ng limang daang libong piso.
Sapat daw iyon para makapanganak siya at makapagsimula uli.
Sa tabi ni Adrian, nakahalukipkip ang ina nitong si Lourdes. “Kung ako sa iyo, magpapasalamat pa ako,” sabi nito. “Wala kang trabaho. Buong araw kang nasa bahay, kinakalikot ang mga sirang orasan. Anak ko ang bumuhay sa iyo.”
Napahawak si Mara sa tiyan niya. Kumilos ang sanggol, banayad ngunit malinaw.
Minsan, si Adrian ang unang lumalapit kapag gumagalaw ang anak nila. Idinidikit niya ang palad sa tiyan ni Mara at nagtatanong kung nararamdaman na ba siya ng bata. Ngayon, hindi man lang siya tumingin.
“Adrian,” mahinang sabi ni Mara, “iyong anak natin—”
“Huwag mong gamitin ang bata para pahabain ito.” Pinisil niya ang tulay ng ilong. “Hindi ko pababayaan ang obligasyon ko kapag napatunayang akin siya. Pero ayoko nang makasama ka.”
Parang huminto ang lahat ng tunog sa silid.
Kilala ni Mara ang babaeng dahilan ng biglang pagmamadali ni Adrian. Si Celeste Aragon, anak ng negosyanteng makatutulong sa bagong proyekto ng kompanya nito. Nagsimula sa mga pulong na umaabot ng hatinggabi ang pangalan ni Celeste. Sumunod ang mga litrato nilang magkasama sa Tagaytay. Nang tanungin ni Mara ang asawa, ang sagot nito: Huwag kang gumawa ng eksena.
Hindi na niya muling tinanong.
Tiningnan niya ang relong suot ni Adrian. Lumang mekanikal na relo iyon na ibinigay niya sa unang anibersaryo nila. Ilang buwan niya iyong inayos, piyesa sa piyesa, dahil alam niyang matagal nang pangarap ni Adrian na magkaroon ng gayong klase ng relo.
“Bakit mo pa suot?” tanong niya.
Napatingin si Adrian sa kaniyang pulso. “Ano?”
“Ang relo.”
“Ibinigay mo sa akin. Sa akin na ito.” Itinulak niya palapit ang panulat. “Mara, tapusin na natin.”
Hindi alam ni Adrian na ang mga orasan sa bahay nila ay hindi libangan ng isang babaeng umaasa sa asawa. May mga pirasong ipinagkatiwala sa kaniya ng mga koleksiyonista at museo. Noong una silang nagkakilala, balak niyang magbukas ng sariling pagawaan. Ngunit nang lumaki ang negosyo ni Adrian, sinabi nitong ayaw niyang palaging ikumpara ang trabaho niya sa pangalan ng pamilya ni Mara.
Kaya tumigil siyang magpakilala. Tinanggihan niya ang mga imbitasyong magtanghal sa ibang bansa. Naging payak ang kaniyang damit at tahimik ang kaniyang mga araw. Akala niya, kung babawasan niya ang sarili, magiging payapa ang buhay nilang dalawa.
Kinuha ni Mara ang panulat. Dahan-dahan niyang nilagdaan ang papel.
Bago niya bitawan, sinabi ng abogado, “Ipapaalala ko lang: hindi nito inaalis ang karapatan ng bata. At susuriin pa ng hukuman ang mga usaping saklaw ng kasunduang ito.”
“Alam ko,” sagot ni Mara.
Agad na kinuha ni Adrian ang dokumento. Tumayo rin si Lourdes na tila katatapos lamang ng isang matagumpay na transaksiyon.
Sa labas, tirik ang araw. Mabagal na naglakad si Mara papunta sa kalsada habang nauna ang mag-ina. Ilang hakbang pa lamang sila, huminto si Adrian, dumukot ng pera sa bulsa at iniabot iyon sa kaniya.
“Pang-Grab mo. Mukha kang mahihimatay.”
Hindi tinanggap ni Mara.
Napairap si Lourdes. “Pati pamasahe, tinatanggihan. Huwag ka nang magpanggap na may maghihintay sa iyo.”
Noon huminto sa tapat nila ang isang itim na sasakyan. Bumaba ang isang matandang lalaki, binuksan ang payong, at lumapit kay Mara na halatang matagal na siyang kilala.
“Señorita,” sabi niya, “handa na po ang bahay. Uuwi na po ba tayo?”
Nakita ni Mara ang perang hawak pa rin ni Adrian. Pagkatapos ay tumingin siya sa matanda.
“Opo, Mang Ben. Uwi na tayo.”
Habang inaalalayan siyang sumakay, tumunog ang telepono ni Adrian. Pangalan ni Celeste ang nasa screen. Sinagot niya iyon nang hindi inaalis ang tingin sa kotse.
“Ano?” namutla siyang nagtanong. “Kinansela ng mga Villanueva ang pagpupulong natin?”
PARTE 2
Tatlong araw nang hindi makausap ni Adrian si Celeste.
Noong una, akala niya nagtatampo lamang ito dahil umalis siya agad sa hapunang pinagsaluhan nila matapos pirmahan ni Mara ang kasunduan. Ngunit ang mga mensahe ni Celeste ay hindi tungkol sa hapunan. Paulit-ulit nitong tinatanong kung bakit siya nagpakilala sa ama nito bilang taong may malapit na ugnayan sa pamilyang Villanueva.
“Dahil totoo naman,” sagot ni Adrian sa huli. “Kakilala ng asawa ko ang isa sa mga tauhan nila.”
Matagal bago dumating ang tugon.
Ang asawa mo ay si Mara Villanueva?
Naupo si Adrian sa gilid ng kama. Nasa condominium pa rin ang ilang gamit ni Mara: isang kardigan sa likod ng upuan, tasa sa kusina, maliliit na turnilyo sa lumang kahong kahoy. Tatlong taon niyang nakikita ang mga iyon araw-araw. Hindi niya minsang naitanong kung bakit napakahusay nitong gumawa ng mga piyesang hindi na kayang gawin ng ibang pagawaan.
Oo, isinagot niya. Bakit?
Hindi na sumagot si Celeste.
Kinabukasan, ipinatawag siya ng kaniyang business partner. Kailangan sana nila ng pondo para sa pagpapatayo ng isang pribadong museo at komersiyal na gusali sa Binondo. Pumayag nang magbigay ng malaking bahagi ng puhunan ang grupong pinamumunuan ng mga Villanueva, basta maipasa ang huling pagsusuri sa plano at sa mga taong mangangasiwa rito.
“May problema tayo,” sabi ng partner niya. “Humihingi sila ng panibagong pagsusuri.”
“Bakit?”
“May gumamit daw ng pangalan nila para magmukhang aprubado na ang proyekto.”
Naramdaman ni Adrian ang paninikip ng dibdib. Sa mga pulong kasama ang pamilya Aragon, ilang beses niyang nabanggit na alam ng asawa niya ang tungkol sa proyekto. Hindi naman siya nagsabing aprobado iyon. Ngunit nang purihin niya ang pribadong koleksiyon ng mga orasan na gagawing sentro ng museo, hinayaan niyang isipin ng lahat na may pahintulot na siyang gamitin ang mga iyon.
Pag-uwi niya, naroon si Lourdes. Inilabas nito ang isang maliit na kahon mula sa kabinet ni Mara.
“Tingnan mo ito,” sabi ng kaniyang ina. “Sabi ko sa iyo, may tinatago ang babaeng iyan.”
Nasa loob ang mga litrato ng isang lumang orasan sa simbahan, mga guhit ng mekanismo nito, at isang paanyaya sa eksibisyon sa Singapore. Pangalan ni Mara ang nakalimbag bilang nanguna sa pagpapanumbalik ng orasan.
“Baka katuwang lang siya,” sabi ni Lourdes, ngunit hindi siya sigurado sa sariling tinig.
Sa ilalim ng paanyaya, may lumang larawan. Mas bata si Mara roon, nakatayo sa tabi ng isang lalaking may hawak na parangal. Sa likod ng larawan ay may sulat-kamay: Para kay Mara, na may pinakamatiyagang kamay sa ating pamilya. Papa.
Unang beses na napagtanto ni Adrian na hindi niya alam ang pangalan ng ama ni Mara.
Ang alam lang niya, lumaki ito sa bahay ng isang tiyuhin matapos mamatay ang ina. Hindi sila madalas mag-usap tungkol sa pamilya. Nang minsang sabihin ni Mara na may dapat siyang ipakilala, naantala iyon dahil sa isang krisis sa opisina ni Adrian. Pagkaraan, siya mismo ang nagsabing mas gusto niyang silang dalawa lang ang bumuo ng buhay nila.
Hinawakan niya ang larawan. Sa likod ng mag-ama, may karatulang halos hindi makita: Villanueva Horological Foundation.
“Adrian,” mahinang sabi ni Lourdes, “hindi naman siguro sila ang mga Villanueva na—”
Tumawag ang partner niya bago niya matapos ang pangungusap.
“May nagpadala ng mga dokumento,” sabi nito. “Ang ilan sa mga larawang ginamit natin sa presentation ay kuha mula sa pribadong koleksiyon ng foundation. Wala tayong kasulatan para gamitin ang mga iyon.”
“Ikaw ang kumuha ng mga larawan,” sagot ni Adrian.
“Sinabi mong pumayag ang asawa mo.”
Napapikit siya. Minsan lang niyang ipinakita kay Mara ang presentation sa tablet. Sinabi nitong hindi pa maaaring isama ang mga larawan hangga’t walang pahintulot ang may-ari. Hindi niya pinakinggan. Ang naalala niya lamang ay ang inis sa tono niya nang sabihing, “Alam ko ang ginagawa ko.”
Ngayon, malinaw sa kaniya na hindi ipinagmamalaki ni Mara ang koneksiyon nito. Binabalaan siya nito.
Samantala, nasa lumang bahay sa San Juan si Mara. Hindi iyon mansiyon na puno ng alahas at mamahaling gamit. May malalapad na bintana, mahahabang mesa, at isang silid na puno ng orasan. Sa unang gabi niya roon, halos wala siyang ginawa kundi matulog. Sa sumunod na araw, dinalaw siya ng doktor at sinabing kailangan niyang bawasan ang pagod.
Kumakatok si Mang Ben bago pumasok sa silid. Siya ang tumulong magpalaki kay Mara noong mga panahong laging nasa biyahe ang ama nito. Hindi niya kinailangang magtanong tungkol kay Adrian. Nakita niya ang namamagang mata ni Mara pagdating nito.
“Tumawag po ang abogado ninyo,” sabi niya isang hapon. “Nakuha na ang mga papeles. Pinayuhan kayong itabi ang mga tala tungkol sa mga binayaran ninyo sa condominium.”
“Naipon ko ba lahat?”
“Lahat ng ipinadala ninyo sa akin, naitabi ko.”
Noong kasal pa sila, may sariling kita si Mara sa mga gawaing tinatanggap niya nang palihim. Ipinambayad niya ang malaking bahagi niyon sa unang hulog ng condominium at sa ilang utang ni Adrian. Hindi niya binanggit kailanman sa pamilya nito. Ayaw niyang gawing sukatan ng pagmamahal ang pera.
Ngayon, kakailanganin niyang ipakita ang mga tala. Hindi para gantihan si Adrian, kundi para hindi mabura ang ambag niya sa buhay na sabay nilang itinayo.
Isang gabi, binuksan niya ang lumang orasan sa pagawaan. Hindi pa niya ito natatapos bago siya nagpakasal. Sa ilalim ng salamin ay may maliit na piyesang siya mismo ang gumawa. Nang paikutin niya ang susi, isang beses na gumalaw ang mahabang kamay at huminto.
Napangiti siya nang bahagya. May dapat pa siyang ayusin.
Makalipas ang isang linggo, dumating ang pormal na paanyaya sa pulong tungkol sa proyekto sa Binondo. Hindi na kailangang hulaan ni Adrian kung bakit kasama si Mara sa pulong. Nasa talaan siya ng mga dadalo bilang pinuno ng foundation at may-ari ng koleksiyong nais nilang itanghal.
Nauna si Adrian sa conference room. Nandoon na si Celeste, kasama ang ama nito at ang kaniyang business partner. Walang bumati sa kaniya.
Pagbukas ng pinto, pumasok si Mara na nakaasul na damit, isang kamay sa tiyan at ang isa ay nakahawak sa braso ni Mang Ben. Dahan-dahan siyang naupo. Sa harap niya, inilapag ng abogado ang mga pahintulot, tala ng pagmamay-ari, at kopya ng presentation ni Adrian.
“Mara,” sabi ni Adrian, “puwede ba tayong mag-usap nang tayong dalawa?”
Tumingin siya sa kaniya. Hindi galit ang mukha niya. Iyon ang lalo niyang hindi kinaya.
“Pagkatapos nito,” sagot niya. “Kailangan muna nilang marinig kung paano napunta ang koleksiyon ko sa proposal mo.”
PARTE 3
Walang nagsalita habang binubuksan ng abogado ang unang pahina.
Nasa screen ang larawan ng isang malaking orasan na minsang nakasabit sa bahay ng lolo ni Mara. Sa ilalim nito, nakalagay sa presentation ni Adrian na magiging pangunahing tampok iyon ng museong itatayo nila. May mga larawan pa ng labindalawang iba pang piraso, kasama ang mga maikling kuwento tungkol sa bawat isa.
“Ang mga larawang ito,” sabi ni Mara, “ay mula sa mga talaan ng foundation. Ipinakita ko kay Adrian ang ilan dito noong nagtanong siya tungkol sa mga orasan. Sinabi kong kailangan ng nakasulat na pahintulot bago gamitin ang mga ito sa proposal.”
Napatingin ang partner ni Adrian sa kaniya. “Sinabi mo sa amin na napag-usapan na ninyo.”
“Napag-usapan namin,” sagot ni Adrian. “Akala ko pumayag siya.”
“Sinabi kong maghintay ka,” tugon ni Mara. “Naalala mo iyon.”
Naalala niya. Nasa kusina sila noon. Nagtatanggal si Mara ng maliliit na piyesa sa ibabaw ng telang puti habang ipinapakita niya ang tablet. Nagmamadali siyang umalis para sa isang pulong, at nainis siya nang hindi agad sumang-ayon ang asawa. Napakadaling tawaging pagkontra ang isang babala kapag ayaw mo itong pakinggan.
Tumikhim ang ama ni Celeste. “Hindi kami maglalabas ng pera batay sa mga larawang wala pa palang pahintulot gamitin.”
“May iba pa pong kailangang ayusin sa proposal,” sabi ni Mara. “Handa akong pag-usapan ang makasaysayang bahagi ng proyekto kapag malinaw na ang plano. Pero aalisin muna ang pangalan at koleksiyon ng foundation sa kasalukuyang bersiyon.”
Hindi iyon sigaw o paghihiganti. Isang pasyang may hangganan.
Iyon din ang dahilan kung bakit lalong namutla si Adrian. Hindi siya ipinahiya ni Mara. Kailangan lamang nitong itama ang mga ipinangako niya nang walang pahintulot.
Sa kalagitnaan ng pulong, nagsalita si Celeste. “May isa pa akong kailangang linawin.”
Napalingon ang lahat.
“Sinabi sa amin ni Adrian na matagal na silang hiwalay ni Mara,” sabi niya. “Na pormalidad na lang ang pag-aayos ng mga papeles.”
Napasandal si Adrian. “Celeste—”
“Walong buwan siyang buntis,” putol nito. “Noong una kitang nakilala, sinabi mong wala ka nang uuwiang asawa.”
Sandaling napatingin si Mara kay Celeste. Masakit marinig iyon, kahit matagal na niyang alam na may ibang babae. Hindi dahil umaasa pa siyang babalik si Adrian. Masakit malaman kung gaano kadali nitong binura ang mga gabing magkatabi silang naghapunan, ang mga damit ng sanggol na sabay nilang pinili, at ang mga pangalang isinulat nila sa likod ng isang resibo.
“Hindi ko alam ang sinabi niya sa iyo,” sabi ni Mara. “Pero hindi ikaw ang kailangan kong kausapin tungkol sa nangyari sa amin.”
Tumango si Celeste. Hindi na siya muling sumabat.
Natapos ang pulong nang walang pirmahan para sa pondo. Maghahain ang grupo ni Adrian ng panibagong proposal kung nais pa nilang ituloy ang proyekto. Kailangang alisin ang lahat ng larawang walang pahintulot at patunayan kung paano nila popondohan ang bahaging ipinangakong sasagutin ng foundation.
Paglabas ng iba, naiwan si Adrian sa tapat ni Mara. Naghihintay si Mang Ben ilang hakbang ang layo.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ni Adrian.
“Alin doon?”
“Kung sino ang pamilya mo. Kung ano ang trabaho mo.”
Matagal siyang tiningnan ni Mara. “Sinabi ko sa iyo na gumagawa ako ng mga orasan. Ipinakita ko sa iyo ang pagawaan. Noong inimbitahan akong manguna sa eksibisyon, sinabi mong huwag muna akong umalis dahil kailangan mo ako sa bahay.”
“Iba iyon. Hindi ko alam na ikaw ang—”
“Hindi mo alam kung gaano kalaki ang pangalan ko?” Mahina ang boses niya. “Alam mo ang ginagawa ko, Adrian. Hindi mo lang inisip na mahalaga iyon.”
Wala siyang naisagot.
Ibinaba ni Mara ang tingin sa relong suot niya. “Naalala mo noong huminto iyan isang gabi?”
“Oo.”
“Buong magdamag kong hinanap ang problema. Isang napakaliit na ngipin lang ang nabali sa loob. Sabi mo, buti na lang may mapaglilibangan ako habang hinihintay kitang makauwi.”
Hinawakan ni Adrian ang kaniyang pulso. Noon niya lamang naisip kung ilang oras ang ginugol ni Mara sa regalong ni hindi niya lubos na naunawaan.
“Hindi ko dapat sinabi iyon,” bulong niya.
“Marami kang hindi dapat sinabi.”
Tumayo si Mara. Tinulungan siya ni Mang Ben bago pa makalapit si Adrian. Hindi siya tumutol nang makita niyang sa ibang tao sumandal ang babaeng dati niyang kasama araw-araw.
Lumipas ang mga linggo. Nagsumite ang abogado ni Mara ng mga tala ng mga bayad niya sa condominium at sa mga utang ng kompanya ni Adrian. Muling pinag-usapan ng magkabilang panig ang kasunduan tungkol sa ari-arian. Hindi rin natanggap ni Mara ang unang alok na perang ipinangako sa kaniya; hiniling niyang itala nang malinaw ang mga pananagutang pinansiyal para sa bata.
Hindi mabilis ang proseso. May mga araw na pagod siyang makipag-usap sa abogado at gusto na lamang niyang matulog. Ngunit sa bawat dokumentong sinusuri niya, naaalala niyang may buhay na darating na aasa sa mga pasya niya ngayon.
Nalaman ni Lourdes ang tunay na trabaho ni Mara mula sa isang balita tungkol sa eksibisyon ng foundation. Dinala niya sa bahay sa San Juan ang isang supot ng prutas at mga damit para sa sanggol. Si Mang Ben ang humarap sa kaniya sa pinto.
“Gusto ko lang siyang makausap,” sabi ni Lourdes.
Bumaba si Mara matapos ang ilang minuto. Hindi niya pinapasok agad ang dating biyenan.
“Pasensiya ka na,” sabi ni Lourdes. “Hindi ko alam na—”
“Na may pera ang pamilya ko?”
Hindi natuloy ang kasunod na salita ni Lourdes. Tumingin ito sa supot na hawak at napabuntong-hininga.
“Hindi ko alam kung gaano kasakit ang mga sinabi ko.”
“Sinabi ninyo iyon dahil akala ninyo wala akong magagawa.”
Namuo ang luha sa mata ni Lourdes. Inilapag niya ang supot sa tabi ng pinto at umalis. Hindi hinabol ni Mara. Hindi rin niya itinapon ang mga damit. Pinatabi niya ang mga iyon kay Mang Ben; ang magiging gamit ng bata ay pagpapasyahan niya sa ibang araw.
Isang maulang gabi, nagsimula ang pananakit ng tiyan ni Mara nang mas maaga kaysa inaasahan. Dinala siya sa ospital. Habang nakahawak siya sa gilid ng kama at hinihintay ang doktor, pumasok sa isip niya ang araw sa opisina ng abogado: ang malamig na silid, ang papel, ang panulat sa kaniyang kamay.
Natatakot siya noon na mag-isa siyang manganganak.
Ngayon, nandoon si Mang Ben. Dumating din ang ama niyang si Ramon, hingal mula sa biyahe at halos hindi mahanap ang tamang salita. Hinawakan niya ang kamay ng anak.
“Pasensiya ka na,” sabi nito, “kung ang tagal kong hinintay na sabihin mong kailangan mo ako.”
“Dito ka lang, Pa,” sagot ni Mara.
Nang ipanganak ang sanggol, unang narinig ni Mara ang iyak nito bago niya nakita ang mukha. Babae siya, maliit at mainit sa dibdib ng ina. Pinangalanan niya itong Isabel, ang pangalang minsan nilang isinulat ni Adrian sa likod ng resibo.
Ipinaalam ng abogado kay Adrian ang panganganak upang maisaayos ang mga kailangang usapin para sa bata. Dumating siya sa ospital kinabukasan. May dala siyang bulaklak na hindi niya alam kung kanino iaabot.
Nasa loob si Mara, gising ngunit pagod. Nakahiga si Isabel sa tabi niya.
“Puwede ko ba siyang makita?” tanong niya.
Tumango si Mara. Lumapit siya, saka huminto sa paanan ng kama. Matagal niyang tiningnan ang anak. Nanginginig ang kamay niya nang marahang hawakan ang maliit nitong paa.
“Kamukha mo,” sabi niya.
“Gutom siya tuwing alas kuwatro,” sagot ni Mara. “At ayaw niyang inilalapag agad pagkakakarga.”
Napangiti si Adrian, saka napaiyak. Hindi humingi si Mara ng paliwanag. Umupo lamang siya habang nakikilala nito ang anak nila sa unang pagkakataon.
“Patawarin mo ako,” sabi niya kalaunan.
“Hindi ko pa kaya.”
Tumango siya. Tinanggap niyang iyon ang sagot.
“Gusto kong maging ama niya,” dagdag niya.
“Kailangan mong ipakita iyon sa paglipas ng panahon. May mga araw na madali siyang mahalin. May mga araw na pagod tayong lahat. Naroon ka ba sa mga araw na iyon?”
“Oo,” sabi niya, ngunit mahina ang tinig. Para itong pangakong alam niyang hindi sapat sabihin nang isang beses.
Makalipas ang ilang buwan, muling umandar ang orasan sa pagawaan ni Mara. Ikinabit niya ang huling piyesa habang natutulog si Isabel sa duyan sa kabilang silid. Kumalabog nang marahan ang unang tik, sinundan ng isa pa.
Tumigil si Mara para makinig.
Hindi bumalik ang tatlong taong lumipas. May mga bagay ding hindi na niya maibabalik sa dati. Ngunit nasa harap niya ang isang relong inayos ng sarili niyang mga kamay, at sa kabilang silid ay ang anak na maaari niyang lapitan anumang oras.
Tumunog ang baby monitor. Iniwan niya ang mga kagamitan sa mesa at pinuntahan si Isabel. Patuloy ang tik ng orasan habang kinakarga niya ang anak at marahang ibinubulong, “Nandito ako.”
