Tatlong Taon Akong Inakala Niyang Naghihintay—Nag-propose ang Ex Kong Sundalo, Pero ang Asawa Ko ang Sumalubong sa Kanya
PARTE 1
“Tatlong taon mo akong hinintay, Clara. Ngayon, puwede na kitang pakasalan.”
Iyan ang sinabi ni Marco Villanueva habang nakatayo sa sala ng mga magulang ko sa Quezon City, suot ang plantsadong uniporme ng Philippine Army. Sa likod niya, nakasalansan ang mga kahon ng mamahaling bag, alahas, at relo. May malalaking basket pa ng bulaklak na halos humarang sa daan papuntang kusina.
Sa mesa, naglagay ang kasama niyang lalaki ng makapal na sobre.
“May isang milyon at walong daan at walumpu’t walong libong piso riyan,” sabi ni Marco. “Para sa kasal at sa anumang kailangan ng pamilya mo.”
Tatlong taon kaming hindi nagkita. Hindi man lang siya nagtanong kung kumusta ako.
“Naalala mo ang pangako ko?” pagpapatuloy niya. “Sinabi kong kapag maayos na si Patricia at ang anak namin, babalikan kita. Heto na ako.”
Ngumiti siya na para bang dapat akong matuwa.
“Magiging malapit din sa iyo ang bata. Hindi kita pipilitin agad, pero sana balang araw matawag ka niyang Mama.”
Naramdaman kong sumikip ang dibdib ko. May ilang araw pa lang mula nang manganak ako. Masakit pa rin ang katawan ko sa bawat mahabang pagtayo, at halos hindi ako nakatulog kagabi. Umuwi muna ako sa bahay ng mga magulang ko upang matulungan ako ni Mama habang nagtatrabaho ang asawa ko.
Wala ni isa sa mga iyon ang alam ni Marco.
“Clara?” Lumapit siya. “May sasabihin ka ba?”
“Oo. Tita Nena, pakisamahan palabas ang mga bisita. Pakibalik din ang lahat ng dinala nila.”
Natigilan ang aming kasambahay. Mas natigilan si Marco.
“Alam kong may sama ka pa ng loob,” sabi niya. “Hindi naman kita masisisi. Pero binigyan kita ng panahon para tanggapin ang nangyari.”
“Hindi ako humingi ng panahon.”
“Huwag na tayong magtalo tungkol sa mga salitang sinabi natin noon. Buntis si Patricia at wala siyang maaasahang pamilya rito. Hindi ko kayang talikuran ang anak ko.”
“Wala akong hiniling na talikuran mo siya.”
“Kung gayon, mauunawaan mo rin kung bakit kailangan niyang manatili sa buhay namin.” Bahagya niyang itinuro ang mga regalo. “Alam kong hindi mababawi ng pera ang paghihintay mo. Kaya naghanda ako nang maayos.”
Tinignan ko ang sobre. Sa isip niya, may presyong katumbas ang tatlong taong inakala niyang inubos ko sa paghihintay.
“Nakapili na ako ng petsa,” dagdag niya. “Sa susunod na linggo, maaari nating asikasuhin ang marriage license.”
Napatawa ako nang mahina. “Hindi ka man lang nagtanong kung gusto kong magpakasal.”
“Gusto mo,” sagot niya, walang pag-aalinlangan. “Matagal ko nang alam.”
Mula sa itaas, narinig ko ang mahinang iyak ng sanggol. Napatingin si Tita Nena sa hagdan, handang umakyat. Umiling ako. Kasama ni Mama ang anak ko, at ayokong madala siya sa gitna ng usapang ito.
Napansin ni Marco ang tunog.
“May baby rito?”
“Meron.”
“Pamangkin mo?” tanong niya. Pagkatapos ay ngumiti. “Mabuti. Baka mas madali kang mapalapit sa anak ko kapag nasanay ka nang mag-alaga.”
“Umalis ka na, Marco.”
Hindi siya gumalaw. Sa halip, kumuha siya sa bulsa ng isang lumang asul na fountain pen, may gasgas sa takip. Regalo niya iyon noong ikalabing-walong kaarawan ko.
“Nakita ko ito sa mesa mo nang bumisita ako rito noong nakaraang taon,” sabi niya. “Kung tuluyan mo na akong kinalimutan, bakit itinago mo pa?”
Tinitigan ko ang panulat. Matagal ko na iyong hindi nakita; malamang natagpuan ni Mama habang naglilinis ng dati kong silid.
“Hinintay mo ako, Clara,” mahinahon niyang sabi. “Hindi mo lang kayang aminin ngayon dahil nasaktan kita.”
Bago ako makasagot, tumunog ang telepono niya. Sinagot niya iyon sa harap ko.
“Patricia, nandito na ako kay Clara,” sabi niya. “Kapag pumayag siyang magpakasal, may makakasama na ang anak natin tuwing wala ako.”
Tumigil ang iyak ng sanggol sa itaas. Pero ako, napakapit nang mahigpit sa sandalan ng upuan.
PARTE 2
“Alam ba ni Patricia na iyan ang ipinangako mo sa kanya?” tanong ko.
Tinakpan ni Marco ang mikropono ng telepono. “Mamaya na natin pag-usapan.”
“Ngayon.”
May narinig akong boses sa kabilang linya, ngunit agad niyang pinatay ang tawag.
“Ayaw kong gulatin ka,” sabi niya. “Alam kong kailangan mo rin ng panahon bago tanggapin ang bata.”
“Ang tinatanong ko, alam ba ng ina niya na naghahanap ka ng babaeng mag-aalaga sa anak ninyo?”
“Hindi iyon ang sinabi ko.”
“Eksaktong narinig ko ang sinabi mo.”
Napabuntong-hininga si Marco. Ganiyan siya noon kapag nagtatalo kami: magpapakita muna ng mahabang pasensiya, saka kikilos na para bang ako ang nagpapagulo sa isang simpleng bagay.
Matagal kaming magkakilala. Magkapitbahay ang aming pamilya noong bata pa kami. Sinusundo niya ako pagkatapos ng klase, sinasamahan sa mga book fair, at tumatawag tuwing nalalayo siya sa Maynila. Nang sabihin niyang ako ang gusto niyang pakasalan, naniwala ako. Maging ang mga magulang namin ay nagsimula nang pag-usapan kung saan kami titira.
Pagkatapos, tatlong taon na ang nakararaan, dinala niya si Patricia sa bahay namin.
Buntis ito. Sinabi ni Marco na may nangyari sa kanila matapos ang isang gabing labis siyang nakainom. Hindi niya itinangging sa kanya ang bata. Wala rin akong balak pilitin siyang itanggi iyon.
“Tapos na tayo,” sinabi ko sa kanya nang araw na iyon.
Nakiusap siyang huwag akong magpasya habang galit. Kailangan daw niyang tiyaking ligtas si Patricia at ang sanggol, pero ako pa rin ang babaeng mahal niya. Tatlong taon lang daw ang hinihingi niya.
Hindi ako pumayag. Umalis ako sa usapan, at kinabukasan ay hinarang ko ang numero niya.
Sa loob ng tatlong taon, hindi ko siya tinawagan. Hindi ko rin sinagot ang mga mensaheng ipinadaan niya sa dati naming mga kakilala. Sa kanya, lahat pala ng iyon ay paraan ko ng pagtatampo.
“Nagkamali ako noon,” sabi ni Marco ngayon. “Alam ko. Kaya narito ako para itama iyon.”
“Hindi mo maiitatama ang isang relasyon kung hindi mo tinatanggap na natapos na ito.”
“Tumigil ka nga sa pagsasabing tapos na. Nasa mesa mo pa rin ang regalo ko.”
“Hindi ko na nga alam na nandoon iyon.”
Umiling siya, tila naaawa sa akin. “Kilala kita kapag may hinanakit ka.”
Iyon ang pinakamasakit sa sinabi niya. Napakarami nang nagbago sa buhay ko, pero ginagamit pa rin niya ang pagkakakilala niya sa batang Clara upang kontrahin ang babaeng nasa harap niya.
Bumaba si Mama mula sa hagdan. Nakatulog na raw ang sanggol. Nang makita niya ang mga kahon, kumunot ang noo niya.
“Marco, sinabi na ni Clara na ibalik mo ang mga iyan,” sabi niya.
“Tita, gusto ko lang pong makausap siya nang maayos.”
“Tatlong taon kang hindi nagpakita,” sagot ni Mama. “Pumunta ka rito nang hindi nagpaalam at hindi mo siya pinapakinggan.”
Namula si Marco. “Akala ko po, matutuwa kayo. Alam kong nagkaproblema ang negosyo ninyo nitong mga nakaraang taon. Gusto kong maipakitang kaya kong alagaan si Clara.”
“Kayang alagaan ni Clara ang sarili niya,” sabi ni Mama.
Sumabat ako bago pa humaba ang usapan. “Tita Nena, pakibuksan ang gate. Uuwi na sila.”
Sumunod agad si Tita Nena. Pero bago makagalaw ang kasama ni Marco para buhatin ang mga kahon, may babaeng pumasok sa gate.
Si Patricia.
Nakasuot siya ng payak na blouse at maong. May pagod sa mukha niya, ngunit dire-diretso siyang pumasok sa sala.
“Sinundan mo ako?” tanong ni Marco.
“Tumawag si Ramon,” sagot niya, tinutukoy ang lalaking kasama nito. “Nag-alala siya nang marinig niyang ipinapabalik ni Clara ang lahat ng dinala ninyo.”
Napatingin si Ramon sa sahig.
Humarap si Patricia sa akin. “Pasensiya ka na sa pagpunta ko. Hindi ko alam na dadalhin niya rito ang mga iyan.”
“Sinabi mo kay Patricia na pupunta ka rito?” tanong ko kay Marco.
“Sinabi kong kakausapin kita.”
“Ang sinabi niya sa akin,” dagdag ni Patricia, “ay ilang araw lang ang kailangan mo para makapagpasya. Akala ko, nakausap ka na niya bago siya naghanda ng pamamanhikan.”
“Hindi,” sagot ko. “Ngayon ko lang siya nakita matapos ang tatlong taon.”
Dahan-dahang napalingon si Patricia kay Marco. “Sinabi mong nagkakausap pa rin kayo.”
“Sinabi kong kilala ko si Clara.”
“Magkaiba iyon.”
Biglang luminaw sa akin kung bakit ganoon katiyak si Marco. Hindi lang niya sarili niya ang kinumbinsi niyang may naghihintay sa kanya. Iyon din ang sinabi niya sa babaeng nagpalaki ng anak nila.
“Kasal ba kayo?” tanong ko kay Patricia.
“Hindi,” sagot niya. “Hindi niya kailanman ipinangakong pakakasalan ako.”
“Patricia,” putol ni Marco.
“Hayaan mo akong sumagot.” Nangingilid ang luha sa mga mata niya, ngunit nanatiling matatag ang boses. “Noong buntis ako, sinabi niyang hindi niya ako iiwan bilang ina ng anak niya. Sinabi rin niyang pakakasalan ka niya balang araw. Akala ko, dahil nagmamahalan pa rin kayo, magkakasundo rin kayo tungkol sa bata.”
“Hindi namin iyon napag-usapan,” sabi ko. “Nakipaghiwalay ako sa kanya bago pa ipinanganak ang anak ninyo.”
Saglit na napapikit si Patricia.
“Pat,” sabi ni Marco, “ang importante, magkasama tayong lahat para sa bata.”
“Hindi mo maaaring pagpasiyahan ang buhay ni Clara at ang buhay ng anak natin nang ikaw lang,” sagot niya.
Napatingin si Marco sa akin, saka kay Mama. “Kaya ba hindi kayo pumapayag? Dahil narito siya? Maaari naming ayusin ni Patricia ang tungkol sa bata sa ibang araw.”
“Walang araw na pag-uusapan natin ang kasal natin,” sabi ko.
“Mahirap ka lang kausapin ngayon dahil nagulat ka.” Bumaba ang boses niya. “Clara, dalawampu’t walong taong gulang ka na. Ilang taon ka nang madalas makita sa bahay ng mga Reyes. Narinig kong tumutulong ka sa matandang heneral doon. Hanggang kailan mo gagawin iyon? Hindi mo kailangang manatiling umaasa sa ibang pamilya.”
Napako ang tingin ni Mama sa kanya. “Marco.”
“Hindi ko po siya iniinsulto. Gusto ko pong malaman niyang may tahanan siyang maaasahan sa akin.”
Kinuha ko ang telepono ko. May mensahe mula kay Gabriel: Pauwi na ako. Kailangan mo ba akong daanan kina Mama?
Nag-type ako ng maikling sagot: Oo. Pumunta ka rito.
Napansin ni Marco ang galaw ko. “Sino ang tinatawagan mo?”
“Ang taong kailangan kong makausap.”
“Ako ang nandito, Clara.”
“Alam ko.”
Makalipas ang ilang minuto, huminto ang kotse sa tapat ng gate. Si Mama ang unang sumilip sa bintana. Nang makita niya kung sino ang bumaba, lumuwag ang pagkakahawak niya sa likod ng upuan ko.
Nakatayo pa rin si Marco sa pagitan ko at ng pinto nang pumasok si Gabriel kasama ang kanyang lolo. May dalang maliit na bag ng gamit ng sanggol si Gabriel. Pagkakita sa akin, agad niyang napansin na nakatayo na naman ako.
“Clara,” sabi niya, “bakit hindi ka nagpapahinga?”
Lumapit siya at marahang inalalayan akong umupo. Nakilala ni Marco ang dalawang bagong dating. Tila may itatanong siya, ngunit naunahan siya ni Lolo Rafael.
Napatingin ang matanda sa mga regalo, sa makapal na sobre, at sa uniporme ni Marco. Pagkatapos ay humarap siya sa akin.
“Anak,” sabi niya, “gusto mo bang kami muna ang magdala ng sanggol sa kabilang silid?”
Umiling ako. “Maayos siya sa itaas.”
Tumayo si Marco nang tuwid. “General Reyes, hindi ko po alam na narito kayo.”
Tumingin si Lolo Rafael sa kamay ni Gabriel na nakahawak sa sandalan ng upuan ko. Pagkatapos, tumingin siyang muli kay Marco.
“May bagay ka bang gustong itanong kay Clara?” wika niya.
“Meron po,” sagot ni Marco. “At mukhang ngayon ko na kailangang marinig ang sagot.”
PARTE 3
“Sino siya sa iyo?” tanong ni Marco, nakatingin kay Gabriel.
Naramdaman kong huminto ang kamay ni Mama sa balikat ko. Tahimik din si Patricia sa may pinto.
“Ako ang asawa ni Clara,” sagot ni Gabriel.
Hindi gumalaw si Marco. Para bang narinig niya ang mga salita pero hindi pa niya maipagsama ang mga iyon.
“Kailan pa?”
“Halos tatlong taon na,” sabi ko. “Dalawang buwan matapos tayong maghiwalay, nagsimula kaming magkita ni Gabriel. Nagpakasal kami nang handa na kami pareho.”
“Hindi totoo,” mahinang sabi ni Marco. “Walang nagsabi sa akin.”
“Hindi kita pinagsabihan,” sagot ko. “Wala na tayong ugnayan.”
Napatingin siya kay Mama, naghahanap marahil ng taong magsasabing may pagkakamali. Hindi umiwas ng tingin si Mama.
“Kasal sila,” sabi niya. “Nandoon ako.”
Sa wakas ay naunawaan ni Marco kung bakit naroon sina Gabriel at Lolo Rafael, kung bakit pabalik-balik ako sa bahay ng mga Reyes, at kung bakit hindi ko tinanggap ang mga dala niya. Isa-isa niyang tiningnan ang mga kahon sa paligid, na tila ngayon lang niya napansin kung gaano karami ang ipinadala niyang regalo sa tahanang hindi naman siya inimbitahan.
“Akala ko nagtatrabaho ka para sa kanila,” sabi niya.
“Tinulungan kong ayusin ang mga lumang larawan at liham ni Lolo Rafael,” sagot ko. “Gusto niyang maipon ang mga iyon para sa pamilya. Kabilang ako sa pamilyang iyon.”
“Clara…” Napatigil siya. “Bakit hindi mo itinuwid ang narinig ko?”
“Ngayon mo lang sinabi sa akin ang narinig mo.”
Maraming pagkakataong maaari siyang magtanong noon, kung talagang nais niyang malaman ang kalagayan ko. Ngunit hindi siya nagtanong sa akin. Pinili niyang maniwala sa mga kuwentong kasya sa inaasahan niya.
“Alam ni Gabriel ang nangyari sa atin?” tanong niya.
“Oo,” sagot ng asawa ko. “Sinabi sa akin ni Clara bago pa kami ikasal.”
“Nagpakasal ka pa rin sa kanya?”
Napatingin ako kay Gabriel. Mahinahon ang mukha niya, pero narinig ko ang bigat sa boses nang sumagot siya.
“Bakit hindi? Malaya siyang pumili ng magiging buhay niya.”
Walang naisagot si Marco.
Noong una kong nakilala si Gabriel, ayaw kong pag-usapan ang naging relasyon ko kay Marco. Nakilala ko siya habang tumutulong ako kay Lolo Rafael, na matagal nang kaibigan ng pamilya namin. Doktor si Gabriel at madalas siyang umuwi nang pagod mula sa ospital. Minsan, nadatnan niya akong inaabot ang pinakamataas na kahon sa silid-aklatan ng lolo niya. Kinuha niya ang kahon, inilapag sa mesa, at nagtanong kung kumain na ako.
Hindi iyon agad naging pag-iibigan.
Ilang linggo kaming nagkakasabay lamang sa bahay ng lolo niya. Unti-unti, nakilala ko ang taong marunong magtanong at maghintay sa sagot. Kapag sinabi kong ayaw kong pag-usapan ang isang bagay, hindi niya iyon binibigyan ng ibang kahulugan. Kapag sinabi kong kaya ko, hinahayaan niya akong subukan, pero nananatili siyang malapit kung hihingi ako ng tulong.
Nang magsimula kaming lumabas, sinabi ko sa kanya ang tungkol kay Marco at Patricia. Sinabi ko rin na hindi ako sigurado kung handa na akong magmahal muli. Hindi siya humingi ng pangakong hindi ko pa kayang ibigay.
Nagpakasal kami sa isang maliit na simbahan sa Makati. Naroon ang aming mga magulang, si Lolo Rafael, at ilang malalapit na kaibigan. Umiyak si Mama habang inaayos ang belo ko. Inamin niya kalaunan na noong una, nag-alala siyang tinanggap ko si Gabriel dahil lamang nasaktan ako kay Marco. Nagbago ang isip niya nang makita niyang kaya kong magsabi ng “hindi” kay Gabriel nang hindi natatakot na iiwan niya ako.
Hindi lihim ang kasal namin. May mga larawan ang pamilya at mga kaibigan. Naging abala ako sa bagong buhay ko, at naging abala rin si Marco sa kanya. Wala kaming dahilan para hanapin ang isa’t isa.
“Kung asawa mo siya,” sabi ni Marco, “kaninong sanggol ang narinig ko kanina?”
“Anak namin,” sagot ko.
Napatingin siya sa hagdan.
“Nanganak si Clara noong nakaraang linggo,” sabi ni Gabriel. “Dito muna siya nagpapahinga dahil matutulungan siya ng mama niya habang nasa ospital ako.”
May ginawa sanang hakbang si Marco papalapit sa akin, ngunit huminto siya nang makita niyang nakatingin ako sa kanya. Wala na sa mukha niya ang katiyakang dala niya pagpasok.
“Ako… hindi ko alam.”
“Alam ko,” sabi ko.
Umupo si Patricia sa pinakamalapit na upuan. Matagal niyang tinitigan ang sahig bago nagsalita.
“Marco, sinabi mo sa akin na naghihintay siya. Sinabi mo ring matagal nang napag-usapan ninyong magkakasama ang anak natin kapag nagpakasal kayo.”
“Akala ko pumapayag siya.”
“Hindi mo siya tinanong,” sagot ni Patricia.
“Hinihintay ko lang ang tamang oras.”
“Tatlumpu’t anim na buwan?” Napatawa siya nang walang saya. “Sa loob ng panahong iyon, ilang beses mong nakasama ang anak natin, ilang beses mong sinabi sa akin na inaayos mo ang kinabukasan niya. Akala ko may malinaw kang napagkasunduan kay Clara.”
“May mali akong inakala.”
“Marami,” sagot ni Patricia.
Nilingon niya ako. “Noong buntis ako, alam kong kayo ni Marco. Wala akong maipapaliwanag na magpapagaan niyon. Ang alam ko lang, nang sabihin niyang ihihiwalay niya ang pagiging ama sa relasyon ninyo, naniwala akong kayo mismo ang magpapasya kung ano ang gusto ninyong gawin.”
“Tapos na kami noon,” sabi ko.
“Oo. Ngayon ko na malinaw na narinig.”
Hindi kami magkakaibigan, at hindi mawawala ang nangyari sa simpleng pag-uusap na ito. Ngunit nakita kong nasaktan din siya sa mga pasyang ginawa ni Marco nang hindi siya kinakausap. Anak niya ang pinagplanuhan nitong ipaalaga sa akin.
“Uuwi na ako,” sabi niya habang tumatayo. “Marco, kung gusto mong makasama ang anak natin, pag-usapan natin ang iskedyul mo at ang kailangan niya. Tayong dalawa ang magulang niya. Huwag mong gawing sagot sa problema natin ang ibang tao.”
Sinundan siya ng tingin ni Marco hanggang sa makarating siya sa gate. Hindi niya ito pinigilan.
Dahan-dahang tumayo si Lolo Rafael, inalalayan ng kanyang tungkod. “Ibalik na ninyo ang mga dala ninyo,” sabi niya kay Ramon.
Agad nagsimulang magbuhat si Ramon. Kinuha niya ang mga kahon sa tabi ng sofa, saka ang sobre sa mesa. May ilang nalukot na dahon ng bulaklak na naiwan sa sahig. Yumuko si Tita Nena upang pulutin ang mga iyon, ngunit pinigilan siya ni Mama. Maaari raw iyong hintayin; kailangan muna naming maupo at magpahinga.
Nang halos wala nang kahon sa sala, muling nagsalita si Marco.
“Clara, minahal kita.”
Matagal kong inisip noon kung may saysay ba ang mga sandaling naging masaya kami. Naroon pa rin ang mga iyon: ang mga biyahe pauwi mula sa eskuwela, ang mga librong sabay naming binili, ang gabing ipinakilala niya ako sa mga kaibigan niya bilang babaeng pakakasalan niya. Totoong minahal ko siya. Hindi kailangang burahin ang lahat ng alaala para mapanindigan ang pasya kong umalis.
“Minahal din kita,” sagot ko. “Kaya nasaktan ako nang sabihin mong maghintay ako habang inaayos mo ang buhay na gusto mo.”
“Akala ko mauunawaan mo.”
“Naunawaan ko kung bakit kailangan mong panagutan ang anak mo. Sinabi ko iyon sa iyo noon. Ang hindi mo tinanggap ay ang karapatan kong tapusin ang relasyon natin.”
Ibinaba niya ang tingin. “Nakita ko ang pen sa mesa mo. Akala ko—”
“Ang tagal nang nasa ilalim ng aparador niyan,” sabi ni Mama. “Natagpuan ko noong naglinis ako ng dati niyang kuwarto. Naiwan ko sa ibabaw ng mesa para itanong kung gusto pa niyang itago.”
Napatingin si Marco sa lumang panulat na hawak pa rin niya.
“Hindi ko na nga napansin,” sabi ko. “Isang bagay lang iyon na naiwan sa silid ko. Hindi iyon sagot ko sa alok mong kasal.”
Mahigpit niyang hinawakan ang pen, saka bahagyang lumuwag ang mga daliri niya. “Marahil mas madali para sa akin na isipin na galit ka pa rin kaysa tanggaping wala ka na.”
Hindi ako sumagot. Siya lamang ang makapagsasabi kung ano ang gagawin niya sa pagkaunawang iyon.
Mula sa itaas, muling umiyak ang anak ko. Agad tumayo si Gabriel.
“Ako na ang kukuha,” sabi niya.
Narinig ko siyang kausapin nang mahina ang sanggol habang bumababa sa hagdan. May dala siyang maliit na kumot sa isang braso at ang anak namin sa kabila. Lumapit siya sa akin at maingat na inilagay ang bata sa mga kamay ko.
“Si Isabel,” sabi ni Lolo Rafael na nakangiti. “Gising na pala ang paborito kong apo.”
“Bibigyan n’yo rin po ba ng pagkakataong maging paborito ang susunod?” biro ni Gabriel.
“Kapag dumating na, pag-uusapan natin.”
Napangiti si Mama. Inayos niya ang unan sa likod ko habang tinitiyak ni Gabriel na komportable si Isabel sa pagkakayakap ko. Sa paligid namin, nagpatuloy ang mga munting gawain ng isang pamilyang may bagong silang na sanggol. Doon ako nakaramdam ng ginhawa matapos ang mahabang hapon.
Tumingin si Marco kay Isabel, ngunit nanatili siya sa kinatatayuan niya. Hindi ko na kailangang magpaliwanag kung gaano namin siya kamahal o kung paano namin binuo ang pamilyang ito. Naroon na kami.
Nang madala ni Ramon ang huling kahon, huminto si Marco sa may pintuan.
“Pasensiya na sa pagpunta ko nang ganito,” sabi niya. “At sa mga sinabi ko.”
“Salamat sa pag-amin,” sagot ko.
Hindi ko alam kung ano ang sasabihin niya kay Patricia pag-uwi, o kung paano niya aayusin ang pagiging ama sa anak nila. Mga bagay na iyon na kailangan niyang gawin nang hindi ako ginagawang bahagi ng plano.
Lumabas siya ng gate dala ang lumang fountain pen. Nang magsara iyon, niyakap ko nang bahagya si Isabel. Pagod pa rin ako, at kailangan ko pang magpahinga. Inabutan ako ni Gabriel ng tubig; hinintay niyang makainom ako bago niya kinuha ang walang lamang baso.
Minsan, sapat nang sabihin nang malinaw ang isang pasya at mamuhay ayon dito, kahit may taong matagal bago nakinig. Tatlong taon na ang nakararaan, sinabi kong tapos na kami ni Marco. Ngayon, habang natutulog si Isabel sa mga bisig ko at nakaupo si Gabriel sa tabi ko, payapa kong alam kung saan ako umuwi.
