Tatlong Araw Matapos Akong Ma-CS, Pinalayas Kami ng Biyenan Ko—Kinabukasan, Ipinagbili Ko ang Bahay na Inangkin Nila
PARTE 1
“Kung kailangan mo ng mag-aalaga, umuwi ka sa nanay mo. Huwag mong ubusin ang pera ng pamilya namin.”
Ikatlong araw pa lamang matapos akong ma-C-section nang sabihin iyon ng biyenan kong si Aling Cora. Nakatayo siya sa pintuan ng kuwarto, hawak ang isang mangkok ng lugaw na halos tubig lamang. Wala itong itlog. Ang ilang hibla ng manok sa ibabaw ay mabibilang ko sa daliri.
“Umaga pa lang, napakarami mo nang hinihingi,” dagdag niya.
Hindi ako agad nakasagot. Masakit pa ang tahi sa tiyan ko, at kasisilang pa lamang ng anak naming si Gabriel. Kapag sinubukan kong umupo nang mag-isa, kailangan kong kumapit sa gilid ng kama.
Sa sala, naroon ang mga kamag-anak ni Marco. Dumalaw sila para makita ang sanggol. Dahil bukas ang pinto, malinaw kong narinig ang isang pinsan niyang bumulong, “Ang arte naman ng asawa niya.”
Kahapon, pinauwi ni Aling Cora si Ate Mila, ang tagapag-alagang kinuha at binayaran ng nanay ko. Sayang daw ang pera; siya raw ang bahala sa akin. Ngunit ngayong umaga, alas-otso na siyang dumating. Ang una niyang tinanong ay kung bakit wala pang almusal sa mesa.
Sumilip ang biyenan kong si Mang Ernesto mula sa sala. “Noong araw, nanganganak ang mga babae at nakakabalik agad sa trabaho. Kung gusto niyang magpahinga, doon siya sa pamilya niya.”
Tumingin ako kay Marco. Nakasandal siya sa dingding, hawak ang cellphone.
“Gusto mo rin ba akong umalis?” tanong ko.
Napabuntong-hininga siya. “Lea, ilang araw ka muna kina Mama mo. Kapag maayos ka na, saka ka bumalik.”
“At si Gabriel?”
Agad sumagot si Aling Cora. “Dito ang apo ko. Hindi namin siya palilipat-lipat dahil nagtatampo ka.”
Hinawakan ko ang gilid ng kumot. “Tatlong araw pa lang siya. Pinapasuso ko siya.”
“Marunong akong mag-alaga ng sanggol,” sabi niya.
Hinintay kong magsalita si Marco. Ang sinabi lamang niya ay, “Huwag ka nang makipagtalo kay Mama.”
Tinawagan ko ang nanay ko. Habang naghihintay, kinuha ko ang maliit na bag na inihanda ko bago manganak at inilagay doon ang damit at lampin ni Gabriel. Bawat pagyuko ay kumikirot sa sugat ko. Nang dumating si Mama, siya ang nag-ayos ng natitira.
Nakita niya ang maputla kong mukha. “Anak, uuwi tayo.”
Binuhat ko si Gabriel. Saka ako dahan-dahang tumayo sa tulong niya.
Humarang si Aling Cora sa pintuan. “Puwede kang umalis. Iwan mo ang bata.”
“Hindi,” sabi ko.
Iniunat niya ang kamay patungo kay Gabriel. Napaatras ako, at agad pumagitna si Mama.
“Cora,” sabi niya, nanginginig sa galit, “huwag mong hawakan ang apo natin habang takot na takot ang nanay niya.”
Tahimik si Marco. Hindi niya man lang sinabihan ang ina niya na tumabi.
Sa sasakyan, nakita ko sa salamin ang bahay na iyon—ang ilaw na ako ang pumili, ang bintanang ako ang nagpagawa, ang pintuang kararating lamang namin mula roon. Dalawang taon silang tumira sa loob. Sa tagal, tila nakalimutan nila kung sino ang bumili nito.
Habang natutulog si Gabriel sa bisig ko, nagpadala ako ng mensahe sa broker na tumulong sa aking bilhin ang bahay.
Ms. Liza, maaari mo na bang ilista para ibenta ang bahay bukas?
Sigurado ka, Lea? sagot niya.
Sigurado ako.
Kinabukasan, may karatulang FOR SALE sa tapat ng gate. Ilang minuto matapos makita iyon ni Aling Cora, tumawag siya at sumigaw:
“Paano mo naisip ibenta ang bahay ng anak ko?”
PARTE 2
“Bahay ng anak mo?” ulit ko.
Nakahiga ako sa bahay ni Mama. Katatapos ko lamang pasusuhin si Gabriel, at sa kusina ay naririnig kong naghahanda siya ng tanghalian. Sa kabilang linya, halos hindi makahinga sa galit si Aling Cora.
“Iyan ang bahay na tinirhan ninyo bilang mag-asawa,” sabi niya. “Nandiyan ang mga gamit namin. Hindi ka puwedeng basta maglagay ng karatula!”
“Kaya nga tumatawag si Ms. Liza bago may tumingin,” sagot ko. “Para may oras kayong malaman ang nangyayari.”
“Alisin mo iyan ngayon din.”
“Hindi.”
Narinig kong may nagsalita sa likod niya. Si Mang Ernesto iyon. “Sabihin mo, may asawa siya. Hindi siya puwedeng magdesisyon nang mag-isa.”
Hinintay kong muling marinig si Aling Cora. “Noong pinauwi ninyo ako kahapon, nagdesisyon kayong lahat nang hindi ako tinatanong. Ngayon, ibinebenta ko ang bahay na binili ko bago kami ikasal.”
Sandaling natahimik ang linya.
Pagkatapos ay tumawa siya nang pilit. “Tinatakot mo lang kami. Hindi mo kayang ibenta ang bahay na pinagsimulan ninyo ni Marco.”
Tumingin ako sa natutulog kong anak. “Noong kailangan kong magpagaling, sinabi ninyong sa nanay ko ako humingi ng tulong. Nandito na ako. Huwag na ninyong gawing dahilan ang kasal namin para manatili sa bahay ko.”
Ibinaba ko ang tawag.
Bago magtanghali, nag-message si Ms. Liza. May mag-asawang interesadong tumingin. Ipinaalam niya sa kanila na nakatira pa roon ang pamilya ng asawa ko, at hindi pa tiyak ang araw na magiging bakante ang bahay. Pumayag silang pumunta para makita muna ang lugar.
Alas-onse y medya, tumawag siya sa video.
Nasa may gate si Aling Cora, nakatayo sa harap ng pintuan. Hawak pa niya ang supot ng gulay mula sa palengke. Nasa likod niya si Mang Ernesto. Sa gilid, naghihintay ang mag-asawang bibili sana.
“Lea,” sabi ni Ms. Liza, “hindi nila kami pinapapasok.”
Lumapit si Aling Cora sa camera. “Sino ang nagbigay sa inyo ng karapatang magdala ng mga tao rito? Bahay ito ng anak ko!”
Napatingin sa akin ang babaeng interesadong bumili. “Ma’am, may problema ba sa pagmamay-ari?”
“Nasa pangalan ko ang titulo,” sagot ko. “Binili ko ang bahay bago ako ikasal. Pero naiintindihan ko kung ayaw muna ninyong pumasok habang may hindi pagkakaunawaan.”
“Hindi iyan totoo!” singit ni Aling Cora. “May ambag din kami rito.”
“Magkano po?” tanong ko.
“Hindi pera lang ang ambag sa pamilya.”
“Kung may binayaran kayo sa pagbili o pagpapaayos, maaari nating tingnan ang resibo.”
Nanahimik siya. Si Mang Ernesto ang lumapit.
“Lea, huwag mong ipahiya ang mga nakatatanda sa harap ng mga estranghero.”
Hindi ko napigilan ang sarili ko. “Kahapon, maraming kamag-anak ang nakarinig nang sabihin ninyong umuwi ako sa nanay ko dahil magastos akong alagaan. Nakita rin nila nang hingin ninyo sa akin ang anak ko.”
May bumukas na pinto sa kabilang bahay. Ilang kapitbahay ang nakarinig ng sigawan. Umayos ng tayo si Aling Cora at biglang humina ang boses.
“Hindi ko naman sinabing kukunin ko siya habang-buhay.”
“Sinabi ninyo na aalis ako at maiiwan siya. Hinawakan ninyo siya habang papalabas kami.”
“Iba ang ibig kong sabihin.”
Muling tumingin sa kanya ang babaeng kasama ng bibili. Hindi na siya nagsalita. Si Ms. Liza naman ay inalok ang mag-asawa na panoorin muna ang video ng loob ng bahay at bumalik kapag maayos na ang usapan. Pumayag sila.
Umupo si Aling Cora sa mismong may pintuan. “Kahit bumalik sila, walang makakapasok.”
“Hindi mo sila kailangang harangin,” sabi ko. “Hindi ko hihilinging makipagsiksikan sila sa iyo. Pero itutuloy ko ang pagbebenta.”
Maya-maya, dumating si Marco. Kinuha niya ang cellphone kay Ms. Liza at lumayo nang kaunti sa iba.
“Lea, ano ba talagang gusto mo?” mariin niyang tanong.
“Matapos ninyo akong paalisin, gusto kong mabawi ang bahay ko.”
“Bahay natin iyon.”
“Binili ko bago tayo ikasal. Alam mo iyon.”
“Alam ko. Pero doon tayo bumuo ng pamilya.”
Napasara ako ng mata. “Marco, nakita mo akong halos hindi makatayo kahapon. Narinig mo silang sabihing iwan ko si Gabriel. Hindi ka pumagitna.”
“Galit lang si Mama.”
“Hindi ikaw ang niyaya niyang umalis. Hindi rin ikaw ang tinangkang paghiwalayin sa anak mo.”
Tahimik siya. Sa likod niya, nakita kong humihikbi na si Aling Cora habang kinakausap ang isang kapitbahay. Si Mang Ernesto naman ay hindi lumalapit sa camera.
Sinabi ni Ms. Liza na maaaring interesado pa rin ang mag-asawa kung magiging bakante ang bahay sa loob ng makatwirang panahon. Hindi pa iyon alok, at wala pang napagkakasunduang presyo. Ngunit sa unang pagkakataon, naisip kong maaari ngang mangyari ang bentahan.
“Hindi ako aalis,” sabi ni Marco. “Hindi ninyo ako mapipilit ngayong araw.”
“Hindi ko rin sinabi na ngayong araw,” sagot ko. “Ipapaalam ko sa iyo nang maayos ang kailangan nating gawin.”
Tinitigan niya ako sa screen. “Kung ibebenta mo iyan, huwag mong asahang may babalikan ka pa sa amin.”
Bago ako makasagot, inilapit ni Ms. Liza ang telepono. May ipinakita siyang mensaheng kararating lamang mula sa babaeng tumingin sa bahay.
Interesado pa rin kami. Gusto naming pag-usapan ang presyo kapag malinaw na kung kailan sila aalis.
Narinig iyon ni Marco. Namutla siya at muling tumingin sa bahay sa likod niya. Saka siya bumulong ng bagay na hindi ko inaasahang maririnig mula sa kanya:
“Lea, hindi puwedeng matuloy ito. May nasabi na ako kina Mama tungkol sa bahay.”
PARTE 3
“Ano ang sinabi mo sa kanila?” tanong ko.
Hindi sumagot si Marco. Nasa video call pa rin kami, ngunit ibinaling niya ang camera sa sahig. Naririnig ko ang maingay na paghinga niya at ang boses ni Aling Cora sa malayo.
“Marco.”
“Sinabi kong dito sila puwedeng tumira,” amin niya sa wakas. “Nang magretiro si Papa, nangako akong hindi na nila kailangang maghanap ng ibang bahay.”
Napahawak ako sa gilid ng kama. “Kailan mo iyon ipinangako?”
“Bago pa tayo ikasal.”
“Alam mong ako ang bumili ng bahay bago tayo ikasal.”
“Akala ko kapag mag-asawa na tayo, magiging tahanan din nila iyon. Pumayag ka namang tumira sila roon.”
“Pumayag akong tumira sila roon habang maayos tayong lahat. Hindi ako nangakong ibibigay ko sa kanila ang bahay.”
Noong unang lumipat sina Aling Cora at Mang Ernesto, sinabi ni Marco na ilang buwan lamang. Ibinebenta pa raw nila ang dati nilang tinitirhan at naghahanap ng mas maliit na lugar. Hindi ko sila minadali. Naging isang taon ang ilang buwan, at saka naging dalawa.
Ngayon ko naunawaan kung bakit palaging sinasabi ni Aling Cora sa mga bisita na bahay iyon ng anak niya. Hindi lamang pala siya nagyayabang. Iyon ang kuwento sa kanya ni Marco.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ko.
“Dahil alam kong hindi ka papayag.”
Mas mahina ang boses niya kaysa kanina. Walang galit doon. Ngunit iyon ang sagot na pinakamasakit marinig.
“Nang paalisin nila kami ni Gabriel,” sabi ko, “alam ba nilang wala akong bahay na babalikan maliban sa kanila?”
“Hindi nila inisip nang ganoon.”
“Pero ikaw, inisip mo ba?”
Tahimik siyang muli.
Tinapos ko ang tawag dahil kailangan kong pakainin si Gabriel. Ipinatong ni Mama ang isang mangkok ng mainit na sabaw sa tabi ko. Napansin niyang hindi ko ginagalaw.
“Anak, hindi mo kailangang sagutin silang lahat ngayong araw,” sabi niya.
“Akala nila sa kanila ang bahay.”
“Alam mo kung kanino iyon. May mga papeles ka.”
“Hindi iyon ang pinakamasakit, Ma.”
Naupo siya sa tabi ko. Hinintay niyang magsalita ako.
“Nang sabihin niyang umuwi ako rito, alam niyang nangako siyang patitirahin ang mga magulang niya roon. Pinapili niya ako sa pagitan ng pananahimik at pag-alis, pero hindi niya sinabi kung ano ang mawawala sa akin kapag umalis ako.”
Kinabukasan, tinipon ko ang deed of sale, titulo, patunay ng pagbabayad, at mga resibo mula sa pagpapagawa. Kinausap ko ang isang abogado upang malaman kung paano magpapatuloy sa bentahan habang may nakatira pa sa bahay. Ipinaliwanag niya ang kailangang pagsuri sa mga dokumento at ang maayos na abisong ibibigay kina Marco. Hindi sapat ang karatula sa gate upang basta palabasin sila. Kailangang malinaw sa sinumang bibili kung kailan magiging bakante ang bahay.
Sinabi ko kay Ms. Liza ang napag-usapan namin. Ipinagpatuloy niya ang listing, ngunit naging tapat siya sa mga tumatawag: maaari nilang makita ang mga litrato at video, at kailangan munang ayusin ang pag-alis ng kasalukuyang nakatira bago ang turnover.
Makalipas ang tatlong araw, pumunta si Marco sa bahay ni Mama. May dala siyang gatas at mga prutas. Pagkabukas ko ng pinto, nakita niya si Gabriel na natutulog sa bisig ko.
“Maaari ko ba siyang makita?” tanong niya.
Tumabi ako upang makalapit siya. Marahan niyang hinaplos ang kumot ng anak namin.
“Kumusta ang sugat mo?” tanong niya.
Iyon ang una niyang tanong tungkol sa akin mula nang umalis kami.
“Mas maayos kaysa noong nakaraang linggo.”
“Pasensya na. Dapat tinulungan kita. Dapat hindi ko hinayaang magsalita si Mama nang ganoon.”
Gusto kong paniwalaan siya. Bahagi ko ang umaasang naintindihan na niya. Ngunit sa mesa, nakita kong may dala rin siyang sobre.
“Ano iyan?” tanong ko.
“Kopya ng mensahe ni Mama. Handa na raw siyang humingi ng tawad. Kung puwede, tanggalin mo muna ang listing habang inaayos natin ito.”
Napatitig ako sa kanya. Hindi pa man niya nailalapag ang sobre, bumalik na kami sa usaping bahay.
“Humihingi ba kayo ng tawad dahil mali ang ginawa ninyo,” tanong ko, “o dahil may interesadong bumili?”
Napayuko siya. “Pareho sigurong dahilan.”
Hindi niya sinubukang pagandahin ang sagot. Iyon ang dahilan kung bakit lalo akong nalungkot.
“Ikaw ang ama ni Gabriel,” sabi ko. “Kailangan nating matutong mag-usap para sa kanya. Pero hindi ko ihihinto ang pagbebenta para manatili kayo sa bahay na ipinangako mo nang hindi ako tinatanong.”
Kinuha niya ang sobre. Bago umalis, tinanong niya kung maaari siyang muling dumalaw. Sinabi kong mag-usap kami tungkol sa araw at oras na angkop kay Gabriel. Tumango siya.
Sa sumunod na mga linggo, nagpadala ang abogado ng nakasulat na abiso at nag-usap kami tungkol sa makatwirang panahon para mailipat nila ang kanilang mga gamit. Naging mahirap ang bawat pag-uusap. Minsan, tumatawag si Aling Cora upang sabihing wala siyang mapupuntahan. Minsan naman, si Mang Ernesto ang nagrereklamong pinapahiya ko sila.
Hindi ko sila sinigawan. Sinabi ko kung kailan sila kailangang magdesisyon kung saan lilipat at kung paano makikipag-ugnayan kay Ms. Liza tungkol sa mga titingin sa bahay.
Isang hapon, tumawag si Aling Cora. Walang sigaw sa boses niya.
“Lea, akala ko anak ko ang bumili ng bahay. Iyon ang sabi niya sa mga kamag-anak.”
“Alam ninyong ako ang kausap ng broker noon,” sabi ko.
“Sinabi ni Marco na tumulong ka lang sa mga papeles.” Huminto siya. “Dapat tinanong kita.”
“Dapat ninyo rin akong pinakain nang maayos noong hindi pa ako makabangon.”
Matagal siyang hindi nagsalita. “Oo.”
Hindi nabura ng salitang iyon ang nangyari. Ngunit iyon ang unang pagkakataong umamin siyang may ginawa siyang mali.
Pagkaraan ng isang buwan, lumipat sila sa inuupahang bahay na mas malapit sa kapatid ni Marco sa Pasig. Tinulungan sila ni Marco maghakot. Nang makuha nila ang huling kahon, pinadalhan ako ni Ms. Liza ng litrato ng bakanteng sala.
Bumalik kami ni Mama upang tingnan ang bahay bago muling magdala ng mga interesado. Hindi ko isinama si Gabriel; nasa pangangalaga siya ni Ate Mila habang nagpapahinga at nagtatrabaho si Mama sa bahay.
Pagpasok ko, napansin ko ang marka sa dingding kung saan dati nakasabit ang litrato namin ni Marco. Sa kusina, naroon pa rin ang maliit na gasgas sa countertop na nagawa namin habang inililipat ang bagong kawali noong unang linggo naming tumira roon. May mga araw na naging masaya kami sa bahay na iyon. Totoo rin iyon.
“Puwede ka pang magbago ng isip,” sabi ni Mama.
Tumingin ako sa bakanteng kuwartong naging silid sana ni Gabriel. “Alam ko.”
Ngunit hindi ko binago ang isip ko.
May ilang tumingin sa bahay. Ang iba ay tumawad nang sobrang baba. May isang mag-asawang bumalik nang dalawang beses, nagtanong tungkol sa bubong at sa mga kailangang kumpunihin, at nagbigay ng alok na handa akong tanggapin. Hindi agad natapos ang lahat. Sinuri ang mga papeles, pinag-usapan ang petsa ng turnover, at inasikaso namin ang bawat hakbang bago ko ibinigay ang susi.
Sa araw na iyon, hindi ako nakaramdam ng tagumpay na gaya ng inakala ko. Nalungkot ako para sa pamilyang umasa akong mabubuo roon. Pagkatapos ay naalala ko si Gabriel, na naghihintay sa akin sa bahay ni Mama, at ang gabing halos hindi ako makahakbang palabas ng pintuan habang wala ni isang tao sa pamilya ni Marco ang kumampi sa amin.
Nang gabing iyon, natulog si Gabriel sa maliit na kuna sa tabi ng kama ko. Nagising siya bago maghatinggabi. Binuhat ko siya, pinakain, at hinintay na muling pumikit ang mga mata niya.
May mensahe si Marco sa cellphone ko. Nagtatanong siya kung maaari siyang dumalaw sa Linggo at magdala ng mga lampin. Sinagot ko kung anong oras kami nasa bahay. Marami pa kaming pag-uusapan tungkol sa anak namin, at hindi ko alam kung ano ang mangyayari sa aming mag-asawa. Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi ko kailangang magdesisyon para sa lahat habang masakit pa ang sugat ko at kulang ako sa tulog.
Ibinaba ko si Gabriel sa kuna. Inayos ko ang kumot niya at naupo sandali sa tabi niya.
Ipinagbili ko ang bahay na akala ko’y magiging tahanan namin habambuhay. Ang dala ko mula roon ay hindi lamang pera o mga papeles. Nasa akin din ang katiyakang kapag lumaki ang anak ko at nagtanong kung bakit kami umalis, masasabi ko sa kanya ang totoo: pinili kong dalhin siya sa lugar kung saan pareho kaming aalagaan.
