Pagkamatay ng Anak Namin, Pinatahimik Ako ng Asawa Kong Koronel—Hanggang Makuha Ko ang Ebidensiya sa 47 Minutong Itinago Niya
PARTE 1
“Puwede naman tayong magkaanak ulit,” sabi ng asawa ko habang nakatingin sa bakanteng kama ng anak naming namatay.
Pitong buwan nang wala si Yusuf. Anim na taong gulang siya nang mawala sa labas ng paaralan at matagpuang wala nang buhay kinabukasan.
Si Laila ang dapat maghatid sa kanya pauwi noong araw na iyon. Kinikilala siya ng asawa kong si Colonel Farid Rahman bilang nakababatang kapatid, kahit hindi sila magkadugo. Apatnapu’t pitong minuto ang lumipas bago siya tumawag sa pulis.
Hanggang ngayon, hindi ko alam kung ano ang nangyari sa loob ng apatnapu’t pitong minutong iyon.
Tuwing nagtatanong ako, iisa ang sagot ni Farid.
“Naparusahan na si Laila. Aksidente iyon, Amina. Tigilan mo na.”
Dati, ipinaglalaban ko ang bawat tanong. Hinahanap ko siya kapag hindi umuuwi. Tumatawag ako kapag madaling-araw na at wala pa rin siyang mensahe. Kapag si Laila ang tumatawag sa kanya sa kalagitnaan ng gabi, hindi ako nakakatulog hangga’t hindi niya sinasabi kung bakit.
Sabi ni Farid, masyado akong selosa. Masyado akong sensitibo. Hindi raw ako marunong magtiwala.
Kaya tumigil ako.
Hindi ko na siya tinatanong kung saan siya natulog. Hindi ko na sinusuri ang mukha niya kapag binabanggit ang pangalan ni Laila. Hindi na rin ako umiiyak sa harap niya.
Noong mabali ang braso ko sa isang pagsasanay sa kampo, dinala ako sa ospital militar sa Zamboanga City. Habang nilalagyan ng benda ang braso ko, tinanong ng doktor kung sino ang tatawagan nila.
“Wala,” sagot ko.
Tiningnan niya ang pangalan sa chart. “Major Amina Rahman? Asawa kayo ni Colonel Farid Rahman, tama? Nasa itaas lang siya. Maaari naming sabihan.”
“Hindi na kailangan.”
Makalipas ang kalahating oras, pumasok si Farid sa silid. Nakauniporme pa siya, tuwid ang tindig, ngunit halatang nagmamadali.
“Nabali ang braso mo at hindi mo man lang ako tatawagan?”
“Naasikaso na ng doktor.”
Napatingin siya sa akin na para bang ibang tao ang nasa kama. Noon, kahit maliit na hiwa sa daliri, sa kanya agad ako lumalapit. Ngayon, hindi ko na maalala kung bakit ko kailangang gawin iyon.
May dalawang nars na nag-uusap sa pasilyo.
“Si Miss Laila, napilayan lang, pero sinamahan pa ni Colonel sa X-ray.”
“Binuhat pa nga niya mula sa sasakyan.”
Sumulyap agad sa akin si Farid. Naghihintay siya ng tanong. Marahil ng galit.
“Nasaktan siya sa trabaho,” paliwanag niya. “Nagkataon lang na naroon ako.”
“Alam ko,” sabi ko. “Mahalaga siya sa iyo.”
Kumunot ang noo niya. “Iyon lang?”
Tumango ako.
Bumukas ang pinto. Lumitaw ang isang nars. “Colonel, hinahanap po kayo ni Miss Laila. Masakit daw ulit ang bukung-bukong niya.”
“Sabihin mo sa doktor,” matigas na sagot ni Farid.
Pagkaalis ng nars, umupo siya sa tabi ko. “Iniisip mo na naman ba si Yusuf?”
Hindi ako sumagot.
“Amina,” sabi niya, “hindi na natin mababago ang nangyari. Bata pa tayo. Maaari pa tayong—”
“Tapusin mo ang sasabihin mo,” bulong ko.
Hindi niya naituloy. Sa halip, bumukas ang pinto at pumasok si Laila na nakasaklay.
“Ate Amina, gusto lang kitang makita.” Nangingilid ang luha niya. “Alam kong hindi mo pa rin ako mapatawad sa nangyari kay Yusuf.”
Nadulas ang saklay niya. Mabilis na tumayo si Farid at sinalo siya.
“Sinabi kong magpahinga ka,” malumanay niyang sabi.
Iniangat niya si Laila at dinala palabas.
“Babalik ako,” sabi niya sa akin.
Hindi siya bumalik.
Hatinggabi nang tumunog ang telepono ko. Tawag iyon mula sa opisina ng espesyal na operasyon.
“Major Rahman, kailangan na namin ang pinal mong sagot. Tatanggapin mo ba ang pagtatalaga sa Proyektong Agila?”
Sa kabilang kamay ko, hawak ko ang mensahe ng abogado ko: Naihain na ang petisyon mo sa Shari’a court. Kumpleto na ang mga dokumento.
Tumingin ako sa pintong hindi na muling binuksan ni Farid.
“Oo,” sagot ko. “Tinatanggap ko.”
PARTE 2
Kinabukasan, may dalawang hindi nasagot na tawag si Farid sa telepono ko. May mensahe rin siya.
Dinala ko si Laila sa silid niya. Nakatulog ako sa upuan. Kumusta ang braso mo?
Matagal kong tinitigan ang mga salita. Pitong buwan na ang nakalipas mula nang mamatay si Yusuf, ngunit nagawa pa rin ni Farid na iwan akong naghihintay sa ospital dahil kay Laila.
Hindi ako sumagot. Hindi na ako naghihintay.
Dumating ang abogado kong si Samira bandang alas-diyes ng umaga. Magkakilala kami mula pa noong kolehiyo. Siya rin ang tumulong sa akin noong una kong hilinging makita ang buong ulat sa pagkamatay ni Yusuf.
“May gusto akong ipakita sa iyo,” sabi niya habang isinasara ang pinto.
Inilapag niya sa mesa ang kopya ng logbook ng paaralan. May pahinang pamilyar na sa akin: nakalagay doon na sinundo ni Laila si Yusuf nang alas-kuwatro at labindalawang minuto ng hapon. Sa ulat na ibinigay sa akin noon, sinabi ni Laila na dumiretso sila sa bahay. Huminto lamang daw siya nang ilang minuto para bumili ng tubig, at sa sandaling iyon nawala si Yusuf.
“Ito ang bagong nakuha ko.” Inilabas ni Samira ang larawan mula sa CCTV ng isang botika sa kabilang dulo ng siyudad. “Alas-kuwatro y beinte-otso. Hindi sila pauwi.”
Sa larawan, nakatayo si Laila sa tapat ng isang gusaling opisina. Nasa tabi niya si Yusuf, hawak ang maliit niyang asul na bag.
Kilalang-kilala ko ang bag na iyon. Ako ang nagtahi ng natanggal na zipper nito noong gabi bago siya mawala.
“Bakit naroon sila?” tanong ko.
“Wala pa akong tiyak na sagot. Humiling ako ng iba pang rekord.”
Pumikit ako. Kung sinabi ni Laila noon kung saan talaga sila nagpunta, maaaring mas maagang nagsimula ang paghahanap sa tamang lugar.
Pag-uwi ko, nasa sala si Farid. Nakahanda ang pagkain sa mesa, na para bang may maaayos ang mainit na sabaw.
“Sinabi ng doktor na ilang linggo bago tuluyang gumaling ang braso mo,” sabi niya. “Puwede akong umuwi nang mas maaga.”
“Nagawa mo na ba ang kailangan mong gawin sa ospital?”
Tumigil siya. “Kung tungkol kay Laila ito—”
“Tinatanong ko lang kung tapos ka na.”
“Bakit ganyan ka makipag-usap sa akin?”
Noon ko napansin kung gaano siya nasanay sa mga tanong kong puno ng sama ng loob. Ngayong wala na ang mga iyon, hindi niya alam kung paano ako kakausapin.
Hinila niya ang isang upuan. “Kumain muna tayo.”
Umupo ako. Sa pader sa tapat namin ay may larawan kaming tatlo sa tabing-dagat. Nakangiti si Yusuf kahit kulang ang dalawa niyang ngipin sa harap. Makaraan ang libing, ipinakiusap kong huwag tanggalin ni Farid ang larawan. Ngayon, ako naman ang hindi na makatingin dito nang matagal.
“Tinanong ako ni Laila kung puwede siyang humingi ng tawad sa iyo,” sabi niya habang nagsasandok ng sabaw.
“Nakailang beses na siya.”
“Hindi niya sinasadya ang nangyari.”
Ibinaba ko ang kutsara. “Paano mo nalaman?”
“Dahil kilala ko siya.”
“Kilala mo ba kung saan niya dinala si Yusuf matapos siyang sunduin sa paaralan?”
Nanigas ang kamay niya sa ibabaw ng mangkok.
“Sinabi na niya sa mga imbestigador.”
“Hindi iyon ang tinatanong ko, Farid.”
Tumingin siya sa akin, saka umiwas. “May dinaanan sila. Hindi mahalaga iyon sa nangyari.”
Doon ko nalaman na may alam siyang itinago rin sa akin.
“Kailan mo nalaman?”
“Amina, huwag natin itong simulan habang nasasaktan ka.”
“Pitong buwan na akong nasasaktan.”
Tumayo siya at naglakad patungo sa bintana. Mahina ang boses niya nang magsalita. “Hinandigan na ni Laila ang naging kapabayaan niya. Hindi mo kailangang balikan ang bawat minuto para patunayan na mahal mo si Yusuf.”
Iniwan ko siyang nakatayo roon.
Sa kuwarto ni Yusuf, nasa estante pa rin ang mga papel na eroplano niyang hindi pantay ang pakpak. May isa siyang paborito, kulay dilaw, na ipinangako kong tuturuan ko siyang paliparin nang mas malayo. Hindi ko nahawakan iyon mula noong libing. Nang gabing iyon, kinuha ko at inilagay sa loob ng bag ko.
Tumawag si Samira bago magtakipsilim.
“Nahanap ko ang rekord ng tawag ni Laila noong araw na iyon,” sabi niya. “Tinawagan niya muna si Farid. Ilang beses. Ang unang tawag sa pulis ay halos apatnapu’t pitong minuto pagkatapos ng una niyang tawag sa kanya.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa. “Nasagot ba niya?”
“Oo. May tala ng haba ng mga tawag. Wala pa tayong laman ng pag-uusap.”
Mula sa sala, narinig kong may kausap si Farid sa telepono. Mababa ang boses niya.
“Sinabi ko na sa iyo, Laila. Huwag ka nang pumunta rito.”
Sandaling katahimikan.
“Hindi alam ni Amina ang tungkol sa sobre.”
Napatingin ako sa pinto ng kuwarto ni Yusuf. Ano pang sobre ang kailangang itago matapos mamatay ang anak namin?
Kinabukasan, hinarap ko si Laila sa labas ng gusali ng mga opisina. Wala na siyang saklay. Nang makita niya ako, huminto siya sa gitna ng hagdan.
“Anong nasa sobre?” tanong ko.
Namuti ang mukha niya.
“Sinabi ni Farid na huwag mong malaman?” dagdag ko.
“Hindi ganoon kasimple, Ate Amina.”
“Kung ganoon, ipaliwanag mo.”
Napatingin siya sa likuran ko, saka sa mga taong dumaraan. Nanginginig ang mga daliri niya nang buksan ang bag niya. Inilabas niya ang isang maliit na susi at inilagay sa palad ko.
“Locker sa lumang terminal. Nandoon ang kopya.”
“Kopya ng ano?”
Napuno ng luha ang mga mata niya. “Ng sinabi sa akin ni Farid noong nawawala na si Yusuf.”
Bago pa ako makapagsalita, may humintong sasakyan sa tapat namin. Bumaba si Farid, nakita ang susi sa kamay ko, at biglang nagbago ang mukha niya.
“Amina,” sabi niya, “ibalik mo iyan kay Laila.”
PARTE 3
Hindi ko ibinalik ang susi.
Lumapit si Farid, ngunit umatras ako bago niya mahawakan ang kamay ko.
“Anong laman ng locker?” tanong ko.
Si Laila ang unang sumagot. “May audio recording.”
“Manahimik ka muna,” sabi ni Farid.
Napalingon ako sa kanya. Pitong buwan kong inisip na pinoprotektahan niya si Laila dahil itinuring niya itong kapatid. Sa isang utos na iyon, nakita kong may pinoprotektahan din siyang sarili.
Hindi ako sumakay sa kotse niya. Tinawagan ko si Samira, at magkasama kaming pumunta sa lumang terminal. Naiwan sa likuran namin sina Farid at Laila, nagtatalo sa may hagdan.
Nasa locker ang isang sobre at lumang telepono. May mga kopya ng mensahe, larawan ng sasakyan ni Laila, at isang maikling recording. Nakakabit sa unang pahina ang sulat-kamay na petsa ng araw na nawala si Yusuf.
Ilang beses kong sinubukang pindutin ang play bago ko nagawa.
Umiiyak si Laila sa recording.
“Kuya Farid, wala si Yusuf. Bumalik ako sa sasakyan, bukas ang pinto. Hindi ko siya makita.”
Narinig ko ang boses ni Farid, mariin at mabilis.
“Nasa botika ka pa rin ba? Huwag kang tatawag sa pulis hangga’t hindi ko nakakausap ang mga tauhan ko. Baka maligaw ang balita.”
“Pero bata siya. Kanina pa ako naghahanap.”
“Laila, makinig ka. Hintayin mo ang tatawag sa iyo.”
Naputol ang unang recording. May isa pa, makalipas ang halos kalahating oras. Halos hindi na maintindihan ang boses ni Laila sa iyak.
“Kuya, kailangan na nating tumawag. Paano kung may kumuha sa kanya?”
Doon lamang sinabi ni Farid, “Sige. Tumawag ka na.”
Ibinaba ko ang telepono. Akala ko handa akong marinig ang anumang katotohanan, basta malaman ko lang sa wakas ang nangyari. Hindi pala.
“May iba pang dokumento,” mahinang sabi ni Samira.
Sa mga mensahe, malinaw kung bakit dinala ni Laila si Yusuf sa lugar na iyon. May iniutos si Farid na kuning sobre sa isang opisina malapit sa botika. Nakalimutan daw itong dalhin ng isang tauhan. Ayaw ni Farid na maantala ang pulong niya kinagabihan, kaya si Laila ang pinakiusapan niya. Nasa tabi niya si Yusuf nang matanggap ang utos.
Sabi ni Laila sa mensahe, ihahatid muna niya ang bata. Sumagot si Farid: Daan lang naman iyan. Kunin mo na ngayon.
Ang pagkaunawa ko, mabilis sanang titigil si Laila. Ngunit may naging aberya sa pagkuha ng sobre. Naiwan si Yusuf na naghihintay sa sasakyan. Nang balikan niya ito, wala na ang bata.
Hindi binura ng utos ni Farid ang ginawa ni Laila. Siya ang nasa tabi ni Yusuf. Siya ang dapat nagbantay sa kanya. Ngunit nang tumawag siya at sabihing nawawala ang anak namin, pinaghintay siya ni Farid bago humingi ng tulong.
“Alam ba ng mga imbestigador ang recording?” tanong ko.
Umiling si Samira. “Ang alam ko, hindi. Kailangang ibigay natin ito sa kanila.”
Naramdaman kong nanginginig ang tuhod ko. Umupo ako sa bangkong kahoy sa tabi ng mga locker. May mga pasaherong nagmamadali sa paligid, may batang humihila sa kamay ng ina niya, may konduktor na sumisigaw ng destinasyon. Tuloy ang mundo habang hawak ko ang tinig ng asawa ko mula sa araw na tumigil ang mundo ko.
Sa labas ng terminal, naghihintay si Farid. Wala si Laila.
“Narinig mo na,” sabi niya nang makita kami.
“Oo.”
“Hinanap namin siya. Akala ko mas mabilis kung mga tauhan ko muna ang kikilos.”
“Bakit hindi mo sinabi sa pulis kung saan siya huling nakita?”
Napatitig siya sa teleponong hawak ko. “Gusto kong makasiguro muna. May mga bagay sa trabahong hindi ko puwedeng basta ilabas.”
“Anak natin ang nawawala noon.”
“Alam ko!” Biglang lumakas ang boses niya. Napatingin ang mga tao sa paligid. Hininaan niya ito. “Alam ko, Amina. Iniisip ko iyon araw-araw.”
“Pero sinabi mo sa akin na bumili lang sila ng tubig. Sinabi mong agad tumawag si Laila. Pinaniwala mo akong wala nang ibang dapat itanong.”
Napahawak siya sa batok. “Natatakot akong kapag nalaman mo ang tungkol sa utos ko, iyon na lang ang makikita mo.”
“Iyon ang dapat kong nakita noon pa.”
Umuwi kaming magkahiwalay. Kasama si Samira, ibinigay ko ang telepono at mga dokumento sa mga imbestigador. Ipinaliwanag nila kung paano iingatan ang orihinal at susuriin ang mga kopya. Sumunod ang panibagong mga panayam. Tinawag din sina Farid at Laila upang magbigay ng paliwanag.
Walang recording na makapagbabalik kay Yusuf. Hindi rin nito kayang sabihin nang tiyak kung ano ang maaaring nangyari kung mas maagang nakatawag si Laila. Ngunit sapat iyon upang malaman kong ang kuwentong paulit-ulit na ipinakain sa akin ay hindi ang buong katotohanan.
Kinagabihan, nadatnan ko si Farid sa kuwarto ni Yusuf. Hawak niya ang isang laruan nitong trak. Wala siyang sinabi nang pumasok ako.
“Bakit mo sinabi na puwede tayong magkaanak ulit?” tanong ko.
Matagal bago siya sumagot. “Akala ko kailangan nating pareho ng dahilan para magpatuloy.”
“Si Yusuf ang anak natin, Farid. Hindi siya puwang na pupunan ng ibang bata.”
Napaupo siya sa gilid ng maliit na kama. “Mali ako.”
Iyon ang unang pagkakataong sinabi niya iyon. Dati, laging may kasunod na paliwanag ang bawat paghingi niya ng tawad. Ngayon, nakayuko lamang siya, hawak ang laruang hindi na gagalaw sa sahig habang pinanonood ni Yusuf.
“Kung sinabi ko ang totoo,” bulong niya, “baka nawala ka agad sa akin.”
“Binigyan sana kita ng pagkakataong magpasya para sa sarili ko.”
Ipinakita ko sa kanya ang kopya ng petisyong inihain ni Samira para sa aming paghihiwalay.
Napatingin siya sa petsa. “Bago ka pa mabali ang braso?”
“Oo.”
“Kaya pala hindi mo na ako tinatanong. Kaya pala kahit umalis ako kagabi, hindi mo ako hinanap.”
Hindi ako sumagot. Hindi iyon parusang inihanda ko para sa kanya. Unti-unti lang naubos ang lakas kong lumapit sa taong paulit-ulit na nagsasabing sobra ang sakit na nararamdaman ko.
Pagkaraan ng ilang araw, nakatanggap ako ng abiso tungkol sa pagtatalaga ko. Mahaba ang magiging serbisyo ko sa ibang bansa. May mga limitasyon sa pakikipag-ugnayan habang nasa ilalim ako ng bagong tungkulin. Alam kong mabigat iyon, ngunit malinaw sa akin ang pasya ko.
Sinubukan akong kausapin ni Farid bago ako umalis.
“Hindi kita pipigilan sa trabaho mo,” sabi niya. “Pero kapag natapos ito, maaari ba tayong mag-usap?”
“Darating ang araw na kailangan nating mag-usap tungkol sa kaso at sa mga papeles,” sagot ko. “Iyon lang ang maipapangako ko.”
Tumango siya. Hindi siya lumapit.
Sa huling umaga ko sa bahay, inilagay ko sa bag ang dilaw na papel na eroplano ni Yusuf. Nakasulat sa isang pakpak ang pangalang ibinigay niya rito: Agila. Noon ko lang muling napansin iyon.
Bago ako lumabas, tumigil ako sa tapat ng litrato naming tatlo. Matagal kong tiningnan ang ngiti niya. Sa loob ng pitong buwan, natakot akong kapag tumigil akong umiyak araw-araw, baka maramdaman kong iniiwan ko rin siya.
Ngayon, dala ko ang eroplano niya. Dala ko rin ang mga tanong na sa wakas ay nasimulan nang sagutin.
Nasa may pintuan si Farid nang bumaba ako. Hinawakan niya ang maleta ko at inilapit sa sasakyan, saka agad binitiwan.
“Amina,” tawag niya.
Lumingon ako.
“Patawad sa hindi ko pagsabi.”
Narinig ko siya. Pagkatapos ay sumakay ako at isinara ang pinto.
Habang umaandar ang sasakyan, hinawakan ko sa loob ng bag ang isang pakpak ng papel na eroplano. Naalala ko si Yusuf sa tabing-dagat, tumatakbo nang buong bilis para lamang makita kung lilipad ito.
