Pinakasalan Niya Ako Habang Buntis Kahit Akala Niya’y Baog Siya—Paglabas ng DNA Result, Nalaman Niyang Anak Niya ang Batang Pinagdudahan!
PARTE 1
“Kung hindi mo sasabihin kung sino ang ama, ipapakasal kita sa lalaking sinasabi nilang hindi magkakaanak!”
Iyan ang sinabi ni Papa habang hawak ang tsinelas na ipinanghabol niya sa akin sa bakuran. Tatlong buwan na akong buntis. Nakaupo ako sa sanga ng puno ng mangga, yakap ang katawan nito na para bang maililigtas ako niyon sa galit niya.
“Bumaba ka riyan, Clara!”
“Kapag nangako kang hindi mo ako pipiliting ipalaglag ang bata!”
Napahinto siya. Mula sa veranda, narinig kong napasinghap si Tita Nena.
“Hindi ko alam kung paano ka palalakihin nang tama,” sabi ni Papa, humihingal. “Pero alam kong hindi kita pababayaan. Sabihin mo lang kung sino ang lalaki.”
Mas hinigpitan ko ang kapit sa puno.
Kilala ko ang ama ng anak ko. Nagkita kami sa Tagaytay tatlong buwan na ang nakararaan. Isang gabi lang kaming magkasama, ngunit hindi ko iyon pinagsisihan. Ang hindi ko alam ay kung paano ko sasabihin sa kanya na buntis ako—lalo na matapos kong marinig ang paniniwala niyang hindi siya kailanman maaaring magkaanak.
“Gusto ko siya, Pa,” sagot ko. “Pero hayaan mo muna akong kausapin siya.”
Inakala ni Papa na iniiwasan ko lang ang tanong. Tatlong araw niya akong hindi kinausap. Sa ikaapat, naglagay siya ng listahan ng mga pamilya sa mesa at nagsimulang tumawag.
Dalawang linggo ang lumipas bago niya sinabi ang pangalang napili niya.
Gabriel Reyes.
Ang batang tagapagmana ng isang malaking kumpanyang may mga proyekto sa Makati at Laguna. Tahimik, mayaman, dalawampu’t siyam na taong gulang, at matagal nang pinag-uusapan dahil sa aksidenteng naranasan niya noong bata pa siya. Ayon sa tsismis, hindi na raw siya magkakaanak.
“Alam ng mga Reyes na buntis ka,” sabi ni Papa. “Pumayag pa rin sila.”
Nabitawan ko ang kutsara ko.
Nagkita ang dalawang pamilya kinabukasan. Nang pumasok si Gabriel sa sala, huminto siya sa tapat ko. Nakilala niya ako. Nakilala ko rin siya. Ngunit sa harap ng mga magulang namin, isa lamang siyang lalaking magalang na nagtanong kung maayos ang pakiramdam ko.
“Oo,” sagot ko.
Iyon lang ang naging pag-uusap naming dalawa.
Mabilis ang lahat pagkatapos noon. Kasal sa isang simbahan sa Makati. Salu-salo kasama ang pamilya. Mga litrato kung saan magkatabi kami ngunit halos hindi magdikit ang aming mga balikat. Dalawampung araw lamang mula nang pumayag ang dalawang pamilya hanggang sa maiuwi ako ni Gabriel bilang asawa niya.
Nang gabing iyon, pagpasok namin sa kuwartong may mga bulaklak sa kama, huminga ako nang malalim. Sa wakas, maaari ko nang sabihin ang tungkol sa bata. Maaari ko nang itanong kung bakit siya pumayag na pakasalan ako gayong alam niyang kami ang magkasama sa Tagaytay.
Nauna siyang magsalita.
“Clara, kailangan nating malinawan sa kasal na ito.”
“Oo,” sabi ko. “May sasabihin din ako.”
“Sa harap ng lahat, anak ko ang dinadala mo. Ibibigay ko sa kanya ang pangalan ko. Hindi siya magkukulang sa anumang kailangan niya.”
Napangiti ako nang bahagya. Pagkatapos ay narinig ko ang kasunod.
“Pero tayong dalawa, may kasunduan lang. Kailangan mo ng ama para sa bata. Kailangan ko ng asawang tatapos sa pangungulit ng pamilya ko. Huwag tayong umasa ng higit doon.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa akin.
Ibig sabihin, alam niyang kami ang magkasama noong gabing iyon, pero hindi pa rin sumagi sa isip niyang maaaring anak niya ang dinadala ko.
“Kung ganoon,” tanong ko, “magkahiwalay din ba tayo ng kuwarto?”
“Oo. Maliban kung kailangan mong may kasama.”
Napatawa ako sa inis. “At kung sabihin kong kailangan kita ngayong gabi?”
Bahagyang namula ang kanyang tainga. Ngunit seryoso niyang hinubad ang relo, inilapag iyon sa mesa, at sinimulang kalagin ang butones ng amerikana.
“Gabriel,” sabi ko, napaurong, “ginagawa mo ba talaga?”
Huminto siya at tumingin sa akin. “Ikaw ang nagsabi.”
Ngunit bago pa ako makasagot, tumunog ang telepono niya. Tiningnan niya ang pangalan sa screen, at biglang nagbago ang mukha niya.
“Sandali. Kailangan kong umalis.”
“Ngayong gabi?”
Hindi niya sinagot ang tanong. Isinuot niyang muli ang amerikana at lumabas.
Naiwan akong nakatayo sa tabi ng kama, hawak ang tiyan kong hindi pa halata. Makalipas ang ilang minuto, dumating ang mensahe mula sa isang numerong hindi ko kilala:
Huwag mong asahang sa iyo uuwi si Gabriel. Alam niya kung sino ang gusto niyang kasama ngayong gabi.
PARTE 2
Hindi umuwi si Gabriel noong unang gabi ng kasal namin.
Alas-sais ng umaga nang dumating ang maikli niyang mensahe: May kailangang asikasuhin sa ospital. Pasensya na.
Hindi ko siya tinanong kung sino ang nasa ospital. Hindi ko rin sinagot ang numerong nagpadala ng mensahe sa akin. Sa halip, tinupi ko ang damit pangkasal, inilagay sa kahon, at lumipat sa kuwartong nakalaan para sa akin.
Mula noon, naging mahusay kaming mag-asawa sa harap ng ibang tao.
Hinahatid niya ako sa checkup kapag may oras siya. Hinahawakan niya ang likod ko sa hagdan kapag kasama namin ang mga magulang niya. Sa hapag-kainan, siya ang nag-aabot ng tubig bago ko pa hilingin. Ngunit kapag kami na lamang dalawa, laging may mga salitang iniiwasan.
Tuwing gabi, naririnig kong nagsasara ang pinto ng silid niya sa kabilang dulo ng pasilyo. May mga gabing hindi siya umuuwi. Minsan, lumabas sa social media ang litrato niya sa isang restaurant kasama si Beatrice Alonzo, ang dating kasintahan niyang kasosyo rin sa negosyo. Hindi sila magkayakap, pero sapat na ang larawan para magkaroon ng kuwento ang lahat.
“Hindi ka ba magtatanong?” sabi ni Mama Reyes isang hapon nang dalhan niya ako ng prutas.
“Tungkol saan po?”
“Tungkol kay Beatrice.”
“Si Gabriel po ang dapat magpaliwanag kung may kailangang ipaliwanag.”
Matagal niya akong tiningnan. “May ugali ang anak kong manahimik kapag natatakot siyang masaktan ang ibang tao. Minsan, lalo lang siyang nakakasakit.”
Hindi ko sinabi sa kanya na ganoon din ako.
Sa Tagaytay kami unang nagkakilala ni Gabriel nang walang pormal na pagpapakilala ng aming mga pamilya. Tumutulong ako noon sa isang pagtitipon para sa mga batang nangangailangan ng aklat. Siya ang nagdala ng donasyon para sa isang silid-aklatan. Matapos ang programa, nagkaroon ng malakas na ulan at naharang ang daan pababa ng bundok.
Magkasama kaming naghintay sa maliit na hotel. Hindi siya malamig noong gabing iyon. Nakinig siya habang nagkukuwento ako tungkol sa mga batang halos mag-agawan sa iisang librong may larawan. Ikinuwento niya ang aksidente noong bata siya, ngunit tumigil siya nang mapunta ang usapan sa mga naging epekto nito.
Hindi ko siya pinilit. Nang gabing iyon, pareho naming alam ang ginagawa namin. Kinaumagahan, umalis siyang maaga dahil may emergency sa kumpanya. Nagpalitan kami ng numero, ngunit bago kami muling magkita, nalaman kong buntis ako.
Dalawang beses akong tumawag sa kanya. Walang sumagot. Pagkatapos, narinig ko sa isang pagtitipon ang tungkol sa lumang diagnosis niya. Sabi ng kaibigan ni Papa, “Kawawa ang lalaking iyon. Kahit gustuhin niya, wala siyang magiging anak.”
Naisip kong sabihin pa rin ang totoo. Ngunit bago ko nagawa, nalaman ni Papa ang pagbubuntis ko at siya na ang nakipag-usap sa mga Reyes. Nang pumayag si Gabriel sa kasal, umasa akong naunawaan niya ang dahilan. Sa gabi ng kasal, nalaman kong hindi.
Lumipas ang mga buwan. Lumaki ang tiyan ko, at lumaki rin ang distansya namin.
Isang umaga, nadatnan ko si Gabriel sa kusina habang binabasa ang listahan ng mga pagkaing ibinigay ng doktor. Tinanong niya kung nasusuka pa rin ako sa amoy ng pritong isda. Noong umoo ako, siya mismo ang nagsabing ibang almusal na lang ang ihanda.
“Hindi mo kailangang gawin lahat ito,” sabi ko.
“Gusto kong maging maayos kayo.”
“Kami ng bata?”
Tumango siya. Pagkatapos, tila may gusto siyang idagdag, ngunit tumunog ang telepono niya. Nakita ko ang pangalan ni Beatrice. Hindi niya sinagot habang nasa harap ko, pero dinala niya ang telepono palabas ng kusina.
Kinahapunan, hinarang ako ni Beatrice sa labas ng isang klinika sa Makati.
“Magaling kang magpanggap,” sabi niya.
“Wala akong oras para rito.”
“Alam mo bang matagal na niyang tinanggap na hindi siya magiging ama? Kaya ka niya pinakasalan. Binigyan ka niya ng tahanan para sa anak ng iba.”
Hindi ko siya sinagot.
Lumapit siya nang isang hakbang. “Huwag mong samantalahin ang kabaitan niya para paniwalain siyang sa kanya ang bata.”
“Hindi mo alam ang lahat.”
“Mas marami akong alam kaysa sa iniisip mo.”
Nang umalis siya, nanginginig ang mga kamay ko. Sa bahay, kinuha ko ang unang resulta ng ultrasound at ang kalendaryong ginamit ko para bilangin ang mga linggo. Itinugma ko muli ang mga petsa. Tama ang alam ko. Walang ibang maaaring maging ama ng anak ko.
Nang gabing iyon, kumatok ako sa pinto ni Gabriel. Binuksan niya iyon na nakasuot pa ng damit pangtrabaho.
“May nangyari ba?” tanong niya.
“Nakausap ko si Beatrice.”
Agad na tumigas ang mukha niya. “Ano’ng sinabi niya?”
“Na hindi mo maaaring maging anak ang dinadala ko.”
Napahawak siya sa gilid ng pinto. “Clara—”
“Naniniwala ka ba sa kanya?”
“Naniniwala ako sa sinabi ng doktor sa akin noon.”
“Hindi iyon ang tanong ko.”
Matagal ang katahimikan.
“Sa Tagaytay,” sabi niya, “alam nating pareho ang nangyari. Pero hindi ako puwedeng magkaanak. Akala ko, noong sinabi ng tatay mo na buntis ka, may buhay ka nang hindi ko alam pagkatapos ng gabing iyon. Ayokong hingin sa iyo ang paliwanag na hindi mo kusang ibinigay.”
“Bakit mo ako pinakasalan?”
“Dahil ayokong ipakasal ka ng tatay mo sa kung sinong lalaking walang pakialam sa iyo.”
Napatitig ako sa kanya. Sa unang pagkakataon, nakita ko ang takot sa likod ng pagiging kalmado niya. Ngunit nasaktan pa rin ako sa dali niyang tanggapin na anak ng iba ang bata.
“Ilang beses kitang tinawagan,” sabi ko.
“Ilang beses?”
“Dalawa. Bago pa malaman ni Papa.”
Kinuha niya ang telepono sa bulsa niya at hinanap ang tala ng mga tawag. Wala roon ang pangalan ko. Napakunot ang noo niya.
“Noong mga panahong iyon,” sabi niya, “nasa ospital si Papa. Hawak ni Beatrice ang mga tawag sa trabaho ko.”
Pareho kaming natahimik.
Bago pa namin maituloy ang usapan, sumakit ang tiyan ko. Hindi iyong karaniwang kirot na naramdaman ko sa mga nakaraang linggo. Napahawak ako sa dingding. Agad akong inalalayan ni Gabriel at dinala sa ospital.
Maaga ngunit ligtas kong naisilang ang isang batang lalaki. Pinangalanan namin siyang Miguel.
Unang beses kong nakita si Gabriel na lubusang nawalan ng salita nang hawakan niya ang maliit na kamay ng bata. Ilang araw matapos kaming makauwi, napansin ni Mama Reyes ang makapal nitong kilay. Napangiti siya.
“Gabriel, para akong tumitingin sa litrato mo noong sanggol ka.”
Napatingin siya sa akin. Hindi ako umiwas.
Makalipas ang isang linggo, hinarang niya ako sa pasilyo sa labas ng silid ni Miguel. May hawak siyang lumang resulta ng sarili niyang pagsusuri.
“Clara,” sabi niya, “hindi pala ‘imposible’ ang nakasulat dito. ‘Mababa ang posibilidad.’”
“Ngayon mo lang binasa nang mabuti?”
Tumango siya, puno ng pagsisisi ang mga mata. “Sabihin mo sa akin. Anak ko ba si Miguel?”
Bumukas ang pinto sa likod niya. Naroon si Beatrice, hawak ang isang bagong selyadong sobre.
“Ako ang may dalang sagot,” sabi niya.
At bago pa mahawakan ni Gabriel ang sobre, bumulong si Beatrice ng isang bagay na nagpabago sa mukha niya.
PARTE 3
“Kung bubuksan mo iyan, Gabriel, hindi mo na maibabalik ang buhay na mayroon kayo ngayon.”
Iyon ang ibinulong ni Beatrice sa kanya.
Nakatayo ako sa tapat nila, ilang hakbang lamang mula sa kuwarto ni Miguel. Mula sa loob, maririnig ang mahinang tunog ng music box sa tabi ng kuna. Ang tahimik na himig na iyon ang lalo pang nagpabigat sa sandali.
“Ano ang nasa sobre?” tanong ko.
Hindi agad sumagot si Gabriel. Siya ang unang umiwas ng tingin.
“Humiling ako ng pagsusuri,” sabi niya. “Pagkatapos kong basahin muli ang lumang medical record ko. Nais kong malaman kung maaari ngang ako ang ama ni Miguel.”
Parang may kumurot sa dibdib ko. “Nagpa-DNA test ka nang hindi mo sinasabi sa akin?”
“Gumamit ako ng sample na kinuha sa checkup niya. Hindi ko dapat ginawa nang wala kang pahintulot.”
“Hindi mo talaga dapat ginawa.”
Humakbang ako palayo sa kanya. Wala akong itinagong ibang lalaki. Sa loob ng maraming buwan, hinintay kong itanong niya ang katotohanan. Ngayon, sa halip na kausapin ako nang diretso, papel ang pinili niyang paniwalaan.
“Oo, nagkamali ako,” sabi niya. “Pero takot na takot akong marinig ang sagot mula sa iyo. Kapag sinabi mong hindi siya sa akin, hindi ko alam kung paano ko hahawakan siya bukas nang hindi umiiyak.”
“Hinawakan mo na siya araw-araw.”
“Iyon nga ang dahilan kung bakit mas lalo akong natakot.”
Inilapag ni Beatrice ang sobre sa maliit na mesa sa pasilyo. “Narinig n’yo na ang sinabi niya. Buksan n’yo na.”
Hinarap siya ni Gabriel. “Paano mo nakuha ang resulta? Sinabi kong ako ang kukuha sa klinika.”
“Ako ang tinawagan dahil ako ang tumulong sa pag-ayos ng appointment.”
“Ipinagamit ko sa ’yo ang numero ng opisina para sa schedule,” sagot niya. “Hindi para kunin ang resulta at pumunta rito.”
Tumaas ang boses ni Beatrice. “Ginagawa ko ito para sa ’yo! Mula pa noong una, ako ang nakakakita kung paano ka niloloko ng lahat.”
“Lahat?” tanong ko. “Kasama ba roon ang mga tawag ko na hindi nakarating sa kanya?”
Natahimik siya.
“Ano ang ibig mong sabihin?” tanong ni Gabriel.
“Tinawagan kita dalawang beses matapos ang Tagaytay,” sabi ko. “Ngayon naiintindihan ko kung bakit wala kang nakita sa telepono mo.”
“Ilang tawag ang natatanggap ko noon sa opisina,” sabi ni Beatrice. “Hindi ko maaalala ang bawat isa.”
“Naalala mo ang tawag ko.” Malinaw iyon sa mukha niya. “Nang makasalubong mo ako sa klinika, sinabi mong anak ng iba ang dinadala ko. Alam mong magkasama kami ni Gabriel sa Tagaytay.”
Huminga siya nang mabilis. “Narinig ko lang ang tungkol doon.”
“Kanino?”
Hindi siya makasagot.
Mula sa hagdan, narinig namin ang mga yabag ni Papa. Dumalaw siya para makita si Miguel, kasama si Mama Reyes. Huminto silang dalawa nang makita kami sa pasilyo.
“Clara, anong nangyari?” tanong ni Papa.
“Dadalhin ko muna si Miguel sa kuwarto,” sabi ni Mama Reyes nang marinig niyang gumalaw ang sanggol sa loob.
“Ako na po,” sagot ko.
Pumasok ako at binuhat ang anak ko mula sa kuna. Tulog pa rin siya, nakapikit at nakakunot ang makapal na kilay. Nang lumabas ako, nakita kong nakatitig si Gabriel sa kanya. Ganoon siya tumingin noong unang gabi sa ospital—parang natatakot siyang may mawala sa kanya kapag kumurap siya.
“Pa,” sabi ko, “si Gabriel ang ama ni Miguel.”
Napalingon sa akin ang lahat.
Hindi ako tumingin sa sobre. Tumingin ako sa asawa ko.
“Wala akong naging ibang lalaki matapos ang gabing magkasama tayo sa Tagaytay. Nang malaman kong buntis ako, ikaw ang tinawagan ko. Nang pumayag kang pakasalan ako, inakala kong alam mo. Sa gabi ng kasal, sinubukan kong sabihin, pero sinabi mong kasunduan lang tayo.”
“Clara…” mahina niyang sabi.
“Hindi ko sinasabi ito dahil may resulta sa sobre. Sinasabi ko dahil matagal ko nang dapat sinabi sa iyo nang malinaw.”
Napaupo si Papa sa upuang nasa dulo ng pasilyo. “Ikaw pala,” sabi niya kay Gabriel. “Ikaw ang lalaking ayaw niyang pangalanan?”
Tumango ako.
Napapikit si Papa. “Pinili kita para maging ama ng batang akala ko’y anak ng iba.”
“Pa, ayokong hilahin mo siya sa kasal dahil lamang galit ka. Gusto ko sana siyang kausapin muna. Pero nang sabihin mo ang pangalan niya, natakot akong baka isipin niyang sinadya nating ikulong siya sa isang obligasyon.”
Hindi agad nagsalita si Papa. Naalala ko ang araw na hinabol niya ako sa bakuran, ang boses niyang nanginginig habang pinipilit akong magsabi ng pangalan. Noon ko lamang naintindihan kung gaano kami kapareho: pareho kaming may gustong protektahan, at pareho naming hindi pinakinggan nang maayos ang isa’t isa.
Si Gabriel ang lumapit sa mesa. Kinuha niya ang sobre, ngunit hindi niya binuksan.
“Bakit mo sinabi kanina na magbabago ang buhay namin kapag nakita ko ito?” tanong niya kay Beatrice.
“Dahil alam mo kung anong mangyayari kapag nagkamali siya,” sagot niya. “Kapag hindi ikaw ang ama, mas masasaktan ka.”
“Hindi iyon ang sinabi mo. Parang alam mo na ang nakasulat.”
Tumitig siya sa sahig. Pagkatapos ay dahan-dahan siyang umamin.
“Kinuha ko ang resulta kanina. Binuksan ko at inilagay sa bagong sobre.”
Nanlamig ang pasilyo sa katahimikan.
“Nabasa mo?” tanong ni Gabriel.
Tumango siya. “Oo.”
“Ano ang nakita mo?”
Hindi na sumagot si Beatrice. Hindi na rin siya kailangang sumagot. Nang punitin ni Gabriel ang gilid ng sobre, nanginginig ang mga daliri niya. Inilabas niya ang iisang pahina at binasa.
Matagal siyang nakatayo roon.
Pagkatapos, napaupo siya sa tabi ni Papa.
“Ako ang ama,” sabi niya, halos hindi marinig. “Anak ko si Miguel.”
Hindi ko kailangan ang papel para malaman iyon. Pero nang makita kong kumikislap ang luha sa kanyang mga mata, naramdaman kong may matagal na nakabara sa dibdib ko na unti-unting lumuwag.
“Anak mo siya,” sabi ko.
Tinakpan ni Gabriel ang kanyang bibig gamit ang isang kamay. “Ilang gabi kong inisip kung bakit kamukha ko siya. Sinisisi ko ang sarili kong umaasa ako sa bagay na akala ko imposible.”
Dahan-dahan siyang lumuhod sa tapat ko, hindi para gumawa ng eksena, kundi para tumapat ang mukha niya kay Miguel na natutulog sa mga bisig ko.
“Pwede ko ba siyang buhatin?”
Ibinigay ko sa kanya ang bata. Natural na sinalo ni Gabriel ang ulo ni Miguel, gaya ng ginagawa niya simula nang isilang ito. Bahagyang gumalaw ang anak namin at muling tumahimik sa mga braso niya.
Napaluha si Mama Reyes. Lumapit siya, hinaplos ang likod ng kanyang anak at hindi nagtanong ng anuman.
Si Beatrice naman ay nanatili sa tabi ng pinto.
“Hindi ko binago ang resulta,” sabi niya. “Tinago ko lang muna. Akala ko… kapag hindi niya nabasa, may oras pa akong ayusin ang lahat.”
“Ang lahat para kanino?” tanong ni Gabriel.
Hindi siya sumagot.
“Noong gabing ikinasal kami,” sabi niya, “ikaw ang tumawag tungkol sa pagkakaospital ng ama mo. Totoo iyon. Pero ikaw rin ang nagpadala kay Clara ng mensaheng para bang sa iyo ako umuwi.”
Napatingin ako sa kanya. “Alam mo ang tungkol sa mensahe?”
“Nalaman ko lang ngayong umaga, nang makita ko sa lumang tala ng mga tawag sa opisina ang numerong ginamit noon. Gusto sana kitang kausapin matapos kong makuha ang resulta.” Humarap siya kay Beatrice. “Tinulungan kita sa trabaho dahil pinagkatiwalaan kita. Hindi na kita hahayaang mamagitan sa pamilya ko.”
Umalis si Beatrice nang hindi na kami tinitingnan. Kinabukasan, tinapos ni Gabriel ang tungkulin niya sa proyektong magkasama nilang pinangangasiwaan. Siniguro niyang maayos ang paglipat ng mga gawain, ngunit malinaw na hindi na niya ibibigay rito ang pagkakataong humawak ng mga mensahe o desisyong para sa aming dalawa.
Hindi agad naging maayos ang lahat pagkatapos niyon.
Nang gabing makatulog si Miguel, umupo kami ni Gabriel sa kusina. Wala nang ibang tao. Wala ring papeles sa pagitan namin.
“Nasaktan kita,” sabi niya. “Nagdesisyon ako tungkol sa pagsusuri nang hindi kita kinakausap. At noong gabi ng kasal, ginawa kong parang kasunduan ang isang bagay na alam kong mahalaga sa iyo.”
“Mahalaga rin sa iyo,” sagot ko. “Kaya nga pumayag kang pakasalan ako kahit inakala mong hindi mo anak ang bata.”
“Gusto kita noon pa man sa Tagaytay. Pero nang sabihin ng tatay mo na buntis ka, naniwala ako sa matagal ko nang paniniwala tungkol sa sarili ko. Inisip kong may iba kang pinili matapos akong umalis.”
“Maaari mo akong tinanong.”
“Oo. Dapat ginawa ko.”
“Ako rin,” sabi ko. “Dapat sinabi ko nang direkta sa iyo noong gabing ikinasal tayo. Nagalit ako sa sinabi mo at hinayaan kong lumipas ang bawat pagkakataon.”
Hindi niya pinilit na yakapin ko siya. Hindi niya sinabing sapat na ang resulta para mawala ang lahat ng sakit. Hinayaan niya akong sabihin kung gaano ako nalungkot sa mga gabing hindi siya umuuwi sa kuwarto, at ipinaliwanag niya kung saan siya pumupunta: sa ospital noong unang gabi, sa opisina sa ilang gabing may problema sa kumpanya, at minsan sa sala dahil hindi siya makatulog. Wala siyang naging relasyon kay Beatrice habang kasal kami. Napakarami pa rin niyang dapat ipaliwanag noon pa, at sinabi niya iyon nang walang palusot.
Mula sa silid ni Miguel, narinig namin ang iyak niya. Pareho kaming tumayo.
Nagkatinginan kami sa pintuan, at sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, bahagya akong natawa. Nauna si Gabriel sa kuna. Nang buhatin niya ang anak namin, agad na kumalma si Miguel.
Makalipas ang ilang buwan, muling nagpunta ang pamilya namin sa Tagaytay para dalawin ang silid-aklatang naging dahilan ng pagkikita namin. Habang ipinapakita sa amin ng guro ang mga bagong librong dumating, karga ni Gabriel si Miguel. Tumatawa ang bata at pilit inaabot ang isang makulay na pabalat.
“Kamukhang-kamukha mo siya,” sabi ni Papa kay Gabriel.
Ngumiti ang asawa ko. “Mana po sa nanay ang pagiging mahilig sa libro.”
Hinawakan niya ang kamay ko. Hindi iyon ang sandaling nabura ang mga pagkakamali namin. Ang mahalaga, araw-araw mula nang magkausap kami nang tapat, may ginagawa kaming dalawa para hindi na maulit ang katahimikang muntik sumira sa amin.
Minsan, ang pinakamasakit na lihim ay hindi ang sinadyang itago. Ito ang katotohanang paulit-ulit nang gustong sabihin, ngunit hindi binigyan ng pagkakataong marinig.
