Kinansela ng asawa ko ang flight ko pauwi ng Iloilo dalawang oras bago ang boarding.

Hindi dahil may emergency sa pamilya namin.

Kundi dahil “kawawa raw” ang kababata niyang babae kung magpa-Pasko itong mag-isa sa Manila.

At ang pinakamasakit?

Siya mismo ang nag-log in sa travel app ko at nag-cancel ng ticket na tatlong linggo kong inabangan.

“Marco, bakit canceled ang ticket ko?” Nanginginig ang boses ko habang hawak ang maleta sa sala.

Ilang tawag muna ang pinalampas niya bago sumagot. Sa kabilang linya, maingay ang mall. May tumatawang babae sa background.

“Gabi, huwag ka nang magalit,” sabi niya, parang ako pa ang istorbo. “Si Lianne kasi mag-isa lang ngayong Pasko. Nasa Davao ang parents niya. Ilalabas ko lang siya sandali para hindi siya malungkot.”

“Marco, uuwi tayo sa Iloilo. Nangako ka.”

Tahimik siya nang ilang segundo.

“Tayo?” ulit niya. “Gabi, ang dami kong work. Ikaw na lang sana. Pero canceled na rin naman, next year na lang tayo bumawi.”

Next year.

Pitong taon na kaming kasal. Anim na Pasko ko nang naririnig ang salitang iyon.

Noong unang taon, may sakit daw ang mama niya. Noong pangalawa, may urgent meeting. Noong pangatlo, naaksidente raw nang bahagya si Lianne. Noong pang-apat, natakot daw si Lianne matulog mag-isa sa condo niya. Noong panglima, nalungkot daw si Lianne dahil breakup. Noong pang-anim, birthday daw ng aso ni Lianne.

At ngayon, kinansela niya ang flight ko.

Tumawag si Mama habang nakatayo pa rin ako sa gitna ng sala, hawak ang handle ng maleta.

“Anak,” maingat ang boses niya, “makakauwi ba kayo ni Marco? Nakapaghanda na si Papa ng batchoy mo. Nagluto rin ako ng embutido, yung paborito mo.”

Napatingin ako sa family group chat. Nagpadala si Papa ng litrato ng mesa. Kumpleto. Parang hinihintay lang nila akong umupo.

Lumabo ang screen ng phone ko.

“Ma… sorry. May nangyari lang. Baka hindi ako makauwi.”

Mabilis siyang sumagot, masyadong mabilis, halatang ayaw niya akong masaktan.

“Okay lang, anak. May next year pa naman. Ipapadala na lang namin ang biko at ibos mo bukas.”

May next year pa naman.

Hindi nila alam na sa bawat “next year,” may parte sa akin na namamatay.

Kinagabihan, bumalik ako sa condo namin sa BGC at tahimik na nag-empake. Hindi ko alam kung saan ako pupunta, pero alam kong ayoko nang manatili sa lugar na laging inuuna ang ibang babae kaysa sa asawa.

Halos hatinggabi nang dumating si Marco.

May amoy siyang pabango ng babae. Hindi akin.

“Baby,” lumapit siya at niyakap ako mula sa likod. “Sorry na. Huwag ka nang mag-drama. Next year, promise, sasama na talaga ako sa Iloilo.”

Dahan-dahan kong tinanggal ang braso niya.

“Marco, allergic ako sa silver.”

Kumunot ang noo niya.

Doon ko lang napansin ang maliit na velvet box sa kamay niya. Binuksan niya iyon at inilabas ang silver necklace.

“Regalo ko sana. Para okay na tayo.”

Napangiti ako, pero hindi dahil natuwa ako.

Pitong taon niya akong asawa, pero hindi niya maalala na namamantal ako sa silver.

“Hindi ko kailangan niyan.”

Bigla siyang napikon.

“Gabriela, puwede bang huwag mong palakihin lahat? Si Lianne, parang kapatid ko lang. Wala kaming ginagawang masama. Nakakapagod ka na.”

Nakakapagod.

Ako ang naiwan. Ako ang nakanselan. Ako ang nagsinungaling sa sariling magulang para pagtakpan siya.

Pero ako ang nakakapagod.

Tumunog ang phone niya. Isang ringtone na hindi ko kailanman narinig sa kahit kanino.

Hindi niya sinagot. Tumingin siya sa akin at kunwaring seryoso.

“Kahit ano pa mangyari, hindi ako aalis ngayong gabi. Babawi ako sa’yo.”

Pumasok siya sa kusina. “Ipagluluto kita ng baked tahong, di ba paborito mo?”

Pero ilang minuto pa lang, nakita ko siyang nakatayo sa may pinto, hawak ang phone, balisa.

Tumunog ulit.

At ulit.

“Puntahan mo na siya,” sabi ko.

“Hindi,” sagot niya agad. “Sabi ko nga, ikaw muna.”

Pero hindi siya mapakali. Parang may humihila sa kanya palabas.

Sa huli, ako na mismo ang napagod para sa kanya.

“Marco, umalis ka na.”

Parang nakahinga siya.

“Ha? Ikaw nagsabi niyan, ha.”

Kinuha niya ang susi ng kotse at lumabas habang sinasabi sa phone, malambing ang boses, “Lianne, calm down. Papunta na ako. Huwag kang matakot.”

Pagkasara ng pinto, tumingin ako sa orasan.

Eksaktong alas-dose.

Anniversary namin.

Nakalimutan niya.

Umupo ako sa sahig, ni hindi ko namalayang umiiyak na pala ako.

Tinawagan ko si Mama. Hindi ko sinabi ang totoo. Sinabi ko lang, “Ma, miss na miss na kita.”

Mahina siyang huminga sa kabilang linya.

“Anak, kung nasasaktan ka na, umuwi ka. Hindi nawawala ang bahay mo rito.”

Pagkababa ng tawag, tumawag ako sa isang abogado.

“Attorney Reyes? Gusto ko pong mag-file ng annulment o legal separation. Kahit ano pong unang dapat gawin, gagawin ko.”

Kinaumagahan, may kumakatok nang malakas.

Akala ko delivery ng kakanin ni Mama.

Pagbukas ko ng pinto, si Marco ang bumungad, may hawak na paper bag mula sa Chanel.

Sa likod niya, nakangiti si Lianne.

At sa leeg niya, nakasabit ang kaparehong necklace na binili raw ni Marco para sa akin.

Mas makapal.

Mas mahal.

Mas bagay sa kanya.

“Good morning, Ate Gabi,” sabi ni Lianne, hinawakan ang kuwintas niya. “Ako ang pumilit kay Marco na bilhan ka rin. Para hindi ka na magselos.”

Pagkatapos, lumapit siya sa akin at ibinulong ang mga salitang nagpahinto sa mundo ko.

“Ate, hindi mo ba alam? Hindi lang ticket mo ang kaya kong ipa-cancel sa kanya.”

PARTE2

“Ate, hindi mo ba alam? Hindi lang ticket mo ang kaya kong ipa-cancel sa kanya.”

Hindi ako kumurap.

Nakatingin lang ako kay Lianne habang nakangiti siya, inosente sa harap ni Marco, pero lason ang boses kapag ako lang ang nakakarinig.

“Anong sinabi mo?” mahinang tanong ko.

Umayos siya agad, parang walang nangyari.

“Sabi ko po, sana okay na kayo ni Kuya Marco,” malambing niyang sagot. “Ayoko talaga na ako ang dahilan ng away ninyo.”

Napatingin ako kay Marco.

Wala siyang narinig. O baka ayaw niyang marinig.

“Gabi,” sabi niya, inilabas ang bag mula sa paper bag, “binili ko ito para sa’yo. Yung gusto mo noong isang buwan. Happy?”

Tiningnan ko ang bag.

Naalala ko noong sinabi kong maganda iyon. Hindi ko naman hiniling. Napadaan lang kami sa mall, napatingin lang ako sandali.

Pero sa isip ni Marco, lahat ng gusto ko ay puwedeng bilhin kapag kailangan niyang patahimikin ako.

“Salamat,” sabi ko.

Nagulat siya. Siguro inaasahan niyang iiyak ako, magagalit, magmamakaawa.

Hindi na.

Kinuha ko ang bag at ipinatong sa mesa.

Dumating ang rider makalipas ang ilang minuto. Isang kahon mula Iloilo. Nakadikit pa ang sulat-kamay ni Mama.

Para kay Gabi. Kumain ka kahit malayo ka. Mahal ka namin.

Biglang nanikip ang dibdib ko.

Binuksan ko ang kahon. May biko, ibos, barquillos, at maliit na garapon ng homemade bagoong na paborito ko. Sa ilalim, may sobre.

Akala ko sulat lang ni Mama.

Pero nang buksan ko, nakita ko ang photocopy ng titulo ng lupa sa Iloilo. Pangalan ko ang nakalagay.

Kasama ang liham ni Papa.

Anak, matagal na naming gustong ibigay ito sa’yo. Hindi ito dahil iniisip naming iiwan mo si Marco. Ito ay dahil gusto naming maalala mo: bago ka naging asawa, anak ka muna namin. May sariling lupa ang mga paa mo. May uuwian ka.

Hindi ko napigilan ang luha ko.

“Drama na naman?” bulong ni Marco.

Doon may pumutok sa loob ko.

Hindi malakas. Hindi maingay.

Tahimik lang, pero tuluyan.

Pinunasan ko ang luha ko at tumingin sa kanya.

“Marco, mag-usap tayo.”

Napailing siya. “Mamaya na. Ihahatid ko muna si Lianne. May anxiety siya kapag matagal sa unfamiliar place.”

Napatawa ako.

Unfamiliar place?

Pitong taon siyang pabalik-balik sa condo namin. Alam niya kung nasaan ang baso, towel, pati charger ni Marco.

“Hindi mamaya,” sabi ko. “Ngayon.”

Natahimik ang dalawa.

Kinuha ko mula sa drawer ang brown envelope na inihanda ko kagabi. Inilapag ko sa mesa.

“What’s that?” tanong ni Marco.

“Mga dokumento. Listahan ng joint accounts. Condo payments. Resibo ng perang ipinadala ko sa mama mo noong nagkasakit siya. Mga screenshot ng canceled flights ko sa loob ng anim na taon. At consultation form mula sa abogado.”

Nawala ang kulay sa mukha niya.

“Abogado?”

Sumingit si Lianne, nanginginig ang pekeng boses. “Ate Gabi, bakit naman ganyan? Dahil lang sa flight?”

Tumingin ako sa kanya.

“Hindi dahil lang sa flight. Dahil sa bawat beses na pinili niya ikaw habang pinapaniwala niya akong masama akong asawa kapag nasasaktan ako.”

Tumayo si Marco.

“Gabi, stop. Nakakahiya kay Lianne.”

“Mas nakakahiya ba kaysa sa anniversary natin na nakalimutan mo?”

Natigilan siya.

Kitang-kita kong nagbilang siya sa isip niya.

June.

Hindi.

December.

Pasko.

At saka niya naalala.

“Gabi…”

“Seven years, Marco. Seven years tayong kasal kagabi. At iniwan mo ako dahil tumawag siya.”

Tumulo ang luha ni Lianne, sakto ang timing.

“Kuya Marco, aalis na lang ako. Ayokong masira kayo dahil sa akin.”

Lumapit agad si Marco sa kanya.

“Hindi mo kasalanan.”

Doon ko nakita ang sagot.

Hindi na kailangan ng confession. Hindi na kailangan ng ebidensya.

Minsan, sapat na ang unang nilalapitan ng isang lalaki kapag parehong umiiyak ang asawa niya at ang babaeng sinasabi niyang kapatid lang.

Kinuha ko ang phone ko at pinindot ang play.

Lumabas ang recording ng bulong ni Lianne.

“Hindi lang ticket mo ang kaya kong ipa-cancel sa kanya.”

Nanigas si Marco.

Namuti ang labi ni Lianne.

“Edited yan,” mabilis niyang sabi. “Kuya, hindi ako yan.”

Pero hindi pa tapos ang audio.

Narinig din ang sumunod niyang mahinang tawa habang sinasabi, “Pitong taon ka nang nagpapatalo, Ate. Akala mo ngayon mananalo ka?”

Tahimik.

Mabigat.

Sa unang pagkakataon, walang nasabi si Marco.

“Lianne,” bulong niya, “sinabi mo ‘yan?”

Umiyak siya nang mas malakas.

“Nasaktan lang ako! Kasi lagi niya akong minamasama! Ikaw lang ang meron ako, Marco!”

“Hindi,” sabi ko. “May sarili kang pamilya. May sarili kang condo. May sarili kang trabaho. Ang wala ka lang, respeto.”

Napalingon si Marco sa akin.

“Gabi, please. Nagkamali ako. Pero wala kaming relasyon. I swear.”

“Hindi mo kailangang matulog sa tabi niya para pagtaksilan ako,” sagot ko. “Minsan, sapat nang lagi mo siyang piliin.”

Kinuha ko ang maleta ko.

Hinawakan niya ang braso ko. “Saan ka pupunta?”

“Airport.”

“Akala ko canceled ang ticket mo.”

“Bumili ako ng bago. Flight ko mamayang hapon. Ako lang.”

Parang sinampal siya.

“Hindi mo man lang ako tinanong?”

“Tinatanong ba ako noong kinansela mo ang ticket ko?”

Bumitaw siya.

Humakbang ako palabas, pero humabol siya sa hallway.

“Gabi, kung aalis ka ngayon, ano na tayo?”

Huminto ako.

Pitong taon kong gustong itanong iyon.

Ano nga ba kami?

Mag-asawa ba kami kung kailangan kong makipag-unahan sa tawag ng ibang babae?

Pamilya ba kami kung mas marami pang Paskong umiiyak ako kaysa umuuwi?

“Hindi ko alam,” sabi ko. “Kaya aalis muna ako para maalala ko kung sino ako bago ako naging taong naghihintay sa’yo.”

Sa airport, nanginginig pa rin ang kamay ko habang hawak ang boarding pass. Tumawag si Mama.

“Anak?”

“Ma,” sabi ko, napaiyak agad, “pauwi na ako.”

Sa kabilang linya, may nabagsak. Siguro sandok. Siguro takip ng kaldero.

“Totoo?” umiiyak na rin siya. “Pa! Pauwi si Gabi!”

Narinig ko si Papa sa background, garalgal ang boses.

“Susunduin ko siya. Sabihin mo huwag siyang kakain sa eroplano. Mainit pa ang batchoy.”

Doon ako tuluyang humagulgol.

Pagdating ko sa Iloilo, sinalubong ako ni Papa na mas matanda na kaysa sa huling yakap ko sa kanya. Si Mama, maliit pa rin, pero ang yakap niya parang buong bahay.

Wala silang tinanong noong unang gabi.

Pinakain lang nila ako.

Pinatulog.

Tinabihan.

Kinabukasan, saka ako nagsalita.

Ikinuwento ko lahat. Ang canceled flights. Ang mga kasinungalingan. Si Lianne. Ang anniversary. Ang abogado.

Tahimik si Papa, pero namumula ang mata.

Si Mama, hinawakan lang ang kamay ko.

“Anak,” sabi niya, “hindi namin hiniling na piliin mo kami kaysa sa asawa mo. Ang hinihiling lang namin, piliin mo rin ang sarili mo.”

Pagkalipas ng tatlong araw, dumating si Marco sa Iloilo.

Payat ang mukha. Walang Lianne.

May dala siyang bulaklak, pero hindi ko tinanggap.

“Gabi, kinausap ko siya,” sabi niya. “Inamin niyang sinadya niyang guluhin tayo. Sinabi niyang mahal niya ako noon pa.”

Tahimik ako.

“Pero pinutol ko na,” dagdag niya. “Blocked na siya. Kinausap ko rin ang parents ko. Alam ko, huli na, pero gusto kong bumawi.”

Tumingin ako sa kanya.

Noon ko napansin: kahit nagsisisi siya, pagod na ang puso ko.

May mga sorry na totoo, pero hindi na sapat para ibalik ang dating ikaw.

“Marco,” sabi ko, “hindi si Lianne ang sumira sa atin mag-isa. Ikaw ang nagbigay sa kanya ng puwesto.”

Napayuko siya.

“May pag-asa pa ba?”

Hindi ako agad sumagot.

Sa likod ko, naririnig ko si Mama sa kusina. Si Papa sa bakuran. Amoy luya, dahon ng saging, at ulam na niluluto para sa akin.

Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ako nag-iisa.

“May pag-asa ka pang maging mas mabuting tao,” sabi ko. “Pero hindi ko alam kung kasama pa ako sa pag-asang iyon.”

Umiyak siya.

Hindi ako lumapit.

Makalipas ang isang buwan, ipinadala ko sa kanya ang pormal na papeles para sa paghihiwalay. Hindi galit ang naramdaman ko nang pumirma ako.

Kundi lungkot.

At ginhawa.

Nagtrabaho ako mula sa Iloilo, inayos ang maliit na lupa na ibinigay nina Mama at Papa, at nagtayo ng maliit na café sa harap ng lumang bahay namin. Tuwing Pasko, puno ang mesa.

Minsan tumatawag si Marco. Hindi ko laging sinasagot.

Nalaman kong nagpa-therapy siya. Nalaman kong lumipat si Lianne sa Cebu matapos kumalat sa pamilya nila ang totoo. Pero hindi na iyon ang sentro ng mundo ko.

Ang sentro ko ngayon ay ang sarili kong paghinga.

Isang gabi, habang nagbabalot kami ni Mama ng ibos, tinanong niya ako, “Masaya ka na ba, anak?”

Tumingin ako sa mesa. Sa kamay ni Papa na tahimik na naghihiwa ng mangga. Sa ilaw ng bahay na hindi ko kailangang pagmamakaawang buksan para sa akin.

“Opo,” sabi ko. “Hindi pa buo. Pero payapa na.”

At minsan, iyon ang unang anyo ng kaligayahan.

Mensahe: Huwag mong hayaang masanay ang puso mo sa pagiging huling pinipili. Ang pagmamahal na totoo ay hindi ka paulit-ulit na iniiwan sa pintuan habang inuuna ang iba. Kapag masakit na, umuwi ka sa mga taong nagpapaalala kung gaano ka kahalaga.