Ibinigay Niya ang Buong Sahod sa Ina at Pineke ang Pirma Ko Para sa Utang—Kaya Lumipad Akong Walang Balikan
PARTE 1
“Kung ayaw mong pakainin ang anak ko, umalis ka sa bahay na iyan!”
Iyon ang sinabi ng biyenan kong si Aling Lourdes habang nakatayo sa sala ko, hawak ang sobre ng sahod ng asawa kong si Marco.
Tatlong taon na kaming kasal. Buwan-buwan, kumikita si Marco ng halos walumpu’t limang libong piso bilang engineer. Buwan-buwan din, inililipat niya ang buong sahod sa kaniyang ina.
Ako ang nagbabayad ng kuryente, tubig, internet, grocery at lahat ng kailangan namin sa bahay. Ako rin ang nagluluto pagkatapos ng trabaho. Kahit ang bahay na tinutuluyan namin ay nabili ko bago kami ikasal, sa tulong ng ipon ko at ng mga magulang ko.
Noong una kong tinanong si Marco kung puwedeng magtira siya kahit para sa gastusin naming dalawa, sumama ang loob niya.
“Nanay ko iyon, Ana. Marami siyang isinakripisyo para sa akin.”
Hindi ko naman kailanman hiniling na pabayaan niya ang kaniyang ina. Ang gusto ko lang ay magkasama naming pasanin ang sarili naming buhay.
Minsan, kukuha ako ng pera para sa pamalengke at wala nang laman ang wallet ko. Tatawag si Marco kay Aling Lourdes, saka ako padadalhan nito ng limang daang piso.
“Pagkasyahin mo,” sasabihin niya. “Dalawa lang naman kayo.”
Natutuhan kong huwag nang maghintay. Ginagamit ko na lang ang sarili kong sahod. Mas madali iyon kaysa muling makipagtalo sa kanilang dalawa.
Hanggang sa isang araw, hindi ko mabayaran ang kursong kailangan ko para sa promosyon. Nagamit pala ni Marco ang credit card ko para bayaran ang utang ng kaniyang ina sa mga kalaro nito sa tong-its. Hindi niya ako tinanong. Nang magalit ako, siya pa ang nagtaas ng boses.
“Binayaran ko lang ang utang ni Mama. Bakit kailangan mong ipahiya siya?”
Makalipas ang ilang buwan, nawala naman ang gintong pulseras na regalo ng nanay ko. Hiniram iyon ni Aling Lourdes para raw ipalinis. Nang hanapin ko, hindi na niya alam kung saan nailagay.
“Papalitan ko,” sabi ni Marco.
Pero alam naming pareho na wala siyang perang hawak para gawin iyon.
Nang gabing iyon, matagal akong nakaupo sa sahig ng kuwarto. Naririnig ko sa labas ang tawa ni Marco habang naglalaro sa telepono. Naalala ko ang sinabi ng biyenan ko noong araw ng kasal namin: ituturing niya raw akong sariling anak.
Kinabukasan, dumating ang sahod ni Marco. Narinig ko siyang tumawag agad sa kaniyang ina.
“Ma, naipadala ko na lahat.”
Nasa kusina ako noon, nagluluto ng paborito niyang sinigang. Nang ihain ko, sumulyap siya sa mangkok.
“Ayoko niyan. Sabi ni Mama, bawasan ko raw ang maaasim.”
Sa unang pagkakataon, hindi ako nakipagtalo. Kinuha ko ang mangkok at ako ang kumain.
Pagkatapos, nagpadala ako ng mensahe sa manager ko. May matagal na siyang iniaalok na posisyon sa Cebu, pero lagi ko iyong tinatanggihan dahil kay Marco.
Ma’am, bakante pa po ba ang posisyon? Handa na akong lumipat.
Sumagot siya bago ako matapos kumain.
Oo. Tawagan mo ako bukas.
Ilang araw akong naghanda nang hindi napapansin ni Marco. Nang sabihin kong may tatlong buwang business trip ako, ang una niyang tanong ay kung sino ang magluluto para sa kaniya.
“Puwede namang si Mama mo,” sagot ko.
Ngumiti siya. “Sa wakas, makakatira rin siya rito nang walang reklamo mo.”
Hindi ko sinabi sa kaniya na ang tiket ko ay papuntang Cebu lamang. Wala akong biniling tiket pauwi.
At habang naghahapunan kami, may lihim pang bilin si Aling Lourdes sa anak niya tungkol sa bahay ko—isang bilin na narinig ko nang hindi nila alam.
PARTE 2
Nasa lababo ako nang tumawag si Aling Lourdes. Naka-speaker ang telepono ni Marco, gaya ng nakasanayan niya.
“Pagkaalis ni Ana, dalhin mo rito ang gamit ko,” sabi ng kaniyang ina. “Pati si Nina, doon muna patuluyin mo. Sayang ang dalawang kuwarto.”
Si Nina ang nakababatang kapatid ni Marco. May asawa siya at isang anak. Maliit ang inuupahan nilang apartment sa kabilang bayan.
“Baka magalit si Ana,” sabi ni Marco.
“Tatlong buwan siyang wala. Tahanan mo rin iyan, anak. Huwag kang magpaalam sa bawat bagay.”
Tumulo ang malamig na tubig sa kamay ko. Pinatay ko ang gripo para marinig ang sagot niya.
“Sige, Ma. Ako na ang bahala.”
Hindi nila alam na hindi tatlong buwan ang pag-alis ko. Hindi rin nila alam na kinabukasan, kakausapin ko ang abogado tungkol sa nangyayari sa amin.
Bago ako umalis, kinopya ko ang mga resibo ng gastos sa bahay, ang mga mensahe tungkol sa sahod ni Marco, at ang bank statement ng credit card na ginamit niya nang walang pahintulot. Kinuha ko ang titulo at mga dokumento ng bahay mula sa aparador. Mula nang mawala ang pulseras ko, hindi na ako kampante sa pag-iwan ng mahahalagang bagay roon.
Inihatid ako ni Marco sa airport. Habang nakapila ako sa security check, nag-text siya.
Pakibilin kung saan mo inilagay ang bigas.
Iyon ang huli niyang mensahe sa akin bilang asawang inaakala niyang uuwi pagkaraan ng ilang buwan.
Sa Cebu, sinalubong ako ng manager kong si Marga. Kinabukasan, nagsimula na akong magtrabaho sa bagong opisina. Mahirap ang unang linggo. Pagod ako sa trabaho at halos hindi makatulog sa inuupahan kong maliit na studio. Pero tuwing naiisip kong bumalik sa dati naming bahay, naaalala ko ang boses ni Aling Lourdes: Tahanan mo rin iyan, anak.
Ikatlong araw pa lang, nag-message na si Marco.
Hindi namin mahanap ang kawali. Saan mo itinago?
Sumunod ang larawan ng lababong punô ng maruruming pinggan.
Pag-uwi mo, ayusin mo ito.
Noong ikapitong araw, tumawag siya habang nasa meeting ako. Pagkatapos ay nag-iwan ng mensahe.
Huwag ka nang magtampo. Sinabihan ko si Mama na padalhan ka ng isang libo kung kulang ang allowance mo diyan.
Matagal kong tinitigan ang salitang allowance. Ako ang sumasagot sa halos lahat ng gastos namin sa loob ng tatlong taon. Ngayon, ipinadadala niya sa akin ang perang hawak ng kaniyang ina na para bang humihingi ako ng baon.
Noong ikasampung araw, tumawag ang kapitbahay kong si Tita Beth.
“Ana, nasa bahay mo si Nina at ang pamilya niya,” sabi niya. “Naglipat sila ng gamit. Akala ko alam mo.”
Alam kong may balak silang tumuloy. Hindi ko inakalang ililipat nila pati mga kahon at kutson nang hindi man lang ako kinakausap.
“Salamat po sa pagsabi, Tita,” sagot ko.
Kinagabihan, nagpadala ako kay Marco ng maikling mensahe. Sinabi kong alam kong may mga taong lumipat sa bahay, at kailangan nilang umalis bago matapos ang susunod na linggo. May kalakip iyong sulat na inihanda sa tulong ng abogado ko. Tiyak ang petsa; malinaw na hindi ako pumayag sa kanilang pagtira roon.
Hindi niya iyon sinagot. Si Aling Lourdes ang tumawag.
“Bahay din iyan ng asawa mo!” sigaw niya. “Saan mo gustong dalhin ang kapatid niya at ang bata?”
“May inuupahan po silang apartment, Nay. Hindi ko po sila inimbitahan sa bahay ko.”
“Napakadamot mo. Ginugutom mo na nga ang anak ko, itataboy mo pa ang pamilya niya?”
Napatingin ako sa mga resibo sa mesa ko. Tatlong taong singil sa kuryente, grocery, at pagkukumpuni ng bahay. Lahat binayaran ko.
“Nagpadala na po ako ng sulat kay Marco,” sabi ko. “Doon na po tayo mag-usap.”
Ibinaba niya ang telepono.
Nang sumunod na araw, may natanggap akong email mula sa bankong nag-isyu ng credit card ko. Hindi lamang pala ang utang sa tong-its ang ibinayad ni Marco gamit ang card ko. May isa pang malaking charge noong nakaraang buwan: paunang bayad sa inuupahang puwesto para sa negosyong bubuksan ni Nina.
Sinabi ni Marco sa akin noon na pambili iyon ng gamot ng kaniyang ama.
Tinawagan ko ang biyenan kong lalaki. Nagulat siya nang banggitin ko ang gamot. Matagal na raw siyang may iniinom para sa blood pressure, pero sakop ng pension at health card niya ang karamihan ng gastos. Hindi niya alam na ginagamit ang kaniyang pangalan para humingi sa amin ng dagdag na pera.
“Magkano ang sinabi sa iyo?” mahina niyang tanong.
Hindi ko agad nasagot. Sa bahay nila, siya pala ang huling nakaaalam.
Kinahapunan, nakatanggap ako ng mensahe mula sa isang numerong hindi naka-save. Si Nina iyon.
Ate Ana, pasensya na kung tumuloy kami. Sabi ni Kuya, pumayag ka raw. Pero may kailangan kang makita bago ka makipag-usap kay Mama.
May kasunod na larawan ng isang dokumentong nakalatag sa mesa. Nanlamig ang mga daliri ko nang mabasa ko ang pangalan ko sa ilalim.
Hindi iyon ang pirma ko.
PARTE 3
Isang pahina lamang ang ipinakita ni Nina sa larawan. Nakasulat doon na pumapayag akong gamitin ni Marco ang bahay bilang sanggunian sa aplikasyon para sa pautang ng kaniyang ina. Sa ibaba, may pirma sa tabi ng pangalan ko.
Kahawig iyon ng pirma ko kung titingnan nang mabilis. Pero mali ang kurba ng unang letra, at wala ang maliit na guhit na palagi kong inilalagay sa dulo.
Tinawagan ko agad si Nina.
“Saan mo nakita iyan?”
“Sa folder ni Mama,” sagot niya. “Nasa ibabaw ng mesa. Akala ko papeles lang ng negosyo ko, pero nakita ko ang pangalan mo.”
“Alam ba ni Marco?”
Saglit siyang natahimik. “Siya ang nagdala ng folder dito kahapon.”
Kinabukasan, umuwi ako sa Maynila. Hindi ko sinabi kay Marco. Nagkita kami ni Nina sa isang karinderya malapit sa bahay nila. May dala siyang kopya ng dokumento at mga mensaheng ipinadala sa kaniya ng kanilang ina.
Matagal ko nang galit si Nina dahil inakala kong kasama siya sa paglustay sa sahod ni Marco. May bahagi siyang alam: tinulungan siya ng ina nilang magbayad ng renta noong mawalan ng trabaho ang asawa niya. Pero ang tungkol sa credit card ko, sinabi niyang noon lamang niya nalaman. Ang inakala niyang ipon ng pamilya para sa negosyo niya ay galing din pala sa perang kinuha sa akin.
“Bakit mo ipinakita?” tanong ko.
“May anak ako,” sabi niya, nakatingin sa baso ng tubig. “Ayokong balang araw, turuan ko siyang okay lang kumuha ng hindi sa kaniya kapag kailangan namin.”
Sumama sa amin ang abogado ko nang puntahan namin ang bangkong nakapangalan sa aplikasyon. Hindi pa naiproseso ang pautang. Ipinaliwanag ko na hindi akin ang pirma at hindi ko pinahintulutang gamitin ang dokumento ng bahay. Tinanggap nila ang aking pagtutol at ang kopyang dala namin para sa kanilang pagsisiyasat.
Nang lumabas kami ng bangko, saka ako tumawag kay Marco.
“Umuwi ka ngayong gabi,” sabi ko. “Pag-uusapan natin ang bahay. Dadalhin ko ang abogado ko.”
Hindi siya agad nagsalita. Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Nasa Maynila ka?”
“Oo.”
Pagdating ko sa bahay, bukas ang pinto ng sala. May dalawang maleta sa gilid at laruan ng pamangkin ko sa sahig. Nandoon si Marco, si Aling Lourdes, si Nina at ang biyenan kong lalaki. Naupo ako sa kabilang dulo ng mesa kasama ang abogado ko.
Unang nagsalita si Aling Lourdes.
“Kung pauuwiin mo rin kami, sana sinabi mo nang maayos. Hindi iyong magpapadala ka pa ng sulat.”
“Inutusan ninyo po silang lumipat nang hindi ako tinatanong,” sagot ko. “Ngayon, kailangan nating pag-usapan ang dokumentong ito.”
Inilapag ng abogado ko ang kopya sa mesa. Napahinto si Marco sa pagtingin sa akin.
“Ma,” sabi niya.
“Papel lang iyan,” mabilis na sagot ni Aling Lourdes. “Wala pang nangyayari.”
“May pirma sa pangalan ko,” sabi ko. “Sino ang pumirma?”
“Naisip ko kasing baka puwedeng makatulong ang bahay,” paliwanag niya. “Para sa negosyo ni Nina. Pamilya tayo, Ana.”
“Hindi ko tinatanong kung para kanino. Sino ang pumirma?”
Tumingin siya kay Marco. Doon ko nakuha ang sagot bago pa siya magsalita.
“Ako,” bulong ni Marco.
Matagal na walang nagsalita. Narinig ko ang ugong ng electric fan at ang mahinang kalansing ng kutsarang hawak ng pamangkin ko sa kusina.
“Alam mong hindi ako papayag,” sabi ko.
“Magpapaalam sana ako.”
“Pagkatapos mong pirmahan?”
Ibinaba niya ang ulo. “Hindi naman daw matutuloy hangga’t hindi kumpleto ang requirements.”
Napatawa ako, pero walang saya sa tunog. Sa loob ng tatlong taon, iyon ang madalas niyang sagot kapag nahuhuli ko siyang kumuha ng pera o magdesisyon nang mag-isa. Wala pa raw nangyari. Mababayaran din daw. Maaayos din daw.
Itinulak ko sa kaniya ang kopya ng credit card statement. Nakabilog ang bayad sa puwesto para sa negosyo ni Nina.
“Sinabi mong gamot ito ng tatay mo.”
Napatingin ang ama niya kay Aling Lourdes. “Ginamit ninyo ang sakit ko?”
“Mangungutang lang naman muna tayo,” sagot niya. “Kapag kumita ang tindahan, babayaran natin lahat.”
Hindi nagsalita si Nina. Kinuha niya ang statement at sinuri ang petsa. Pagkatapos, dahan-dahan niyang inilapag.
“Ma, sinabi mong sa ipon ninyo galing ang paunang bayad.”
“Anak, para rin sa iyo ang ginagawa ko.”
“Kung sinabi mo sa akin kung saan galing ang pera, hindi ko kukunin.”
Biglang napaiyak si Aling Lourdes. Isinalaysay niya kung paano siya nagtipid noong nag-aaral pa si Marco, kung ilang taon siyang nagluto at naglaba para sa mga anak niya. Totoo marahil ang lahat ng iyon. Nakita ko rin kung gaano kamahal ni Marco ang kaniyang ina.
Pero habang nagsasalita siya, nakatingin ako sa lalaking pinakasalan ko. Narinig niyang ginamit ang sakit ng kaniyang ama sa pagsisinungaling. Nakita niya ang pirma kong ginaya niya. Ang una pa rin niyang hinanap ay paraan para patahanin ang kaniyang ina.
“Wala nang tutulong sa amin ngayon,” umiiyak na sabi ni Aling Lourdes.
“Tutulungan ko kayo sa kaya ko,” sagot ng asawa niya. “Pero kailangan ninyong sabihin ang totoo sa lahat ng inutangan ninyo.”
Tumingin sa akin si Marco. “Ana, puwede ba tayong mag-usap nang tayo lang?”
“Puwede,” sabi ko. “Pagkatapos nilang makaalis.”
Nakatanggap na sila ng sulat at nakapaghanda na ng gamit. May matutuluyan si Nina sa dati nilang inuupahan, at puwedeng umuwi ang mga magulang ni Marco sa sarili nilang bahay. Nang gabing iyon, dinala nila ang mga maleta palabas. Naiwan si Marco at ang kaniyang backpack.
Doon lamang niya napansin ang ilang bakanteng bahagi ng aparador. Kinuha ko na pala ang mga damit, dokumento at bagay na mahalaga sa akin bago umalis patungong Cebu.
“Akala ko business trip lang,” sabi niya.
“Lumipat ako ng trabaho.”
“Babalik ka pa ba rito?”
“Bahay ko ito. Babalik ako. Pero hindi na tayo magsasama.”
Umupo siya sa sofa at tinakpan ang mukha. “Babayaran ko ang card mo. Aayusin ko ang dokumento.”
“Ibigay mo sa abogado ko ang buong detalye ng ginawa ninyo,” sabi ko. “Kailangan ko rin ng oras para malaman ang susunod kong hakbang.”
Hindi niya ipinilit na patawarin ko siya noong gabing iyon. Marahil dahil sa unang pagkakataon, nakita niyang wala nang matatapos sa isang paghingi ng tawad.
Ilang linggo ang lumipas bago naayos ang pagtutol ko sa bangko at nasimulan ang usapan tungkol sa mga perang kinuha sa card ko. Kinailangan kong mag-follow up, magpasa ng mga dokumento at ulitin ang kuwento sa mga taong hindi ko kilala. Pagod na pagod ako tuwing uuwi sa studio ko sa Cebu. May mga gabing nami-miss ko pa rin si Marco, lalo na kapag naaalala ko ang mga panahong mabait siya sa akin. Hindi agad nawawala ang pagmamahal dahil lamang malinaw nang kailangan mong umalis.
Isang gabi, nag-message siya.
Binabalikan ko ang mga binayaran mo sa bahay. Ngayon ko lang nakita kung gaano karami. Pasensya na.
Binasa ko iyon, saka inilapag ang telepono. Matagal kong hinintay na mapansin niya. Ngayong nangyari na, hindi ko na alam kung ano ang isasagot.
Pagkaraan ng ilang araw, tumawag ang nanay ko. Nangamusta siya at tinanong kung nakakakain ako nang maayos. Sinabi kong oo. Totoo naman: may kanin, isda at gulay sa mesa ko. Tahimik ang inuupahan kong kuwarto, at sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, alam kong may sapat akong pera para sa susunod na buwan.
Pagkababa ko ng telepono, lumapit ako sa bintana. Maliwanag pa ang mga tindahan sa kalye. Sa salamin, nakita ko ang sarili kong pagod, pero hindi na ako natakot sa pag-uwi.
May pamilya pa rin si Marco na maaari niyang mahalin at tulungan. Sana matutuhan niyang gawin iyon nang hindi ibinibigay ang mga bagay na hindi sa kaniya. Ako naman, unti-unti ko pang binubuo ang buhay na matagal kong pinabayaan.
