Tatlong Mansanas Lang sa Nanay Ko, Sapat Daw; Pero Nang Biyenan Ko ang Dinalhan, Pinahiya Ako ng Sarili Kong Asawa
PARTE 1
“Tatlong mansanas lang ang dala mo? Nanay ko ang nakaratay rito, hindi kung sino lang!”
Hindi ko agad sinagot si Marco. Inilapag ko muna ang malinaw na supot sa kabinet sa tabi ng kama ng kaniyang ina. Nagkadikit ang tatlong mansanas, at ang mahinang kalabog nila ang tanging tunog sa silid. Biglang tumigil sa pagkain ng lugaw si Ate Grace. Hindi na itinuloy ni Jenny ang pagbabalat ng peras. Si Mama Lourdes, na kanina ay masiglang nagkukuwento, nakatitig lamang sa kamay ko.
“Apat na buwan na ang nakalipas,” sabi ko kay Marco. “Nakalimutan mo na ba ang itinuro mo sa akin?”
Ako si Andrea, anim na taon nang asawa ni Marco. Nagtatrabaho akong accounting assistant sa Quezon City. Hindi kami mayaman, pero may sapat para sa upa, pagkain, at kaunting ipon. Pareho naming mahal ang aming mga ina. Akala ko, pareho rin ang respeto namin sa kanila.
Apat na buwan bago ang araw na iyon, naoperahan ang nanay kong si Elena sa pampublikong ospital. Anim ang kama sa kaniyang silid. Malapit kami sa bintanang hindi maisara nang maayos. Kapag umuulan, pumapasok ang hangin at ambon. Isinisiksik ko ang lumang tuwalya sa siwang habang pinapakalma si Nanay, na halos hindi makatayo nang walang alalay.
Isang hapon, tumawag si Marco. “Pupunta raw sina Jenny. Kasama niya si Dennis at ang bata.” Natuwa ako. Hindi kami malapit ng kaniyang bunsong kapatid, pero wala naman kaming away. Nang sabihin ko kay Nanay na may bisita, ipinagligpit niya agad sa akin ang mga gamit sa kabinet. Kahit nanghihina, ayaw niyang may dumating na makakakita ng kalat.
Dumating silang tatlo pagkalipas ng ilang minuto. May bitbit si Dennis na manipis na supot. Nasa ilalim ang tatlong mansanas. Ang isa, may malapad na pasa sa balat. “Kaunting pasalubong lang po,” sabi niya. “Salamat, mga anak,” sagot ni Nanay. Umusog pa siya upang magbigay ng mauupuan. Hindi niya pinahalata ang sakit habang inaayos ang pagkakaupo.
Wala pang labinlimang minuto, nagyaya nang umalis ang anak nila. Ayaw raw niya sa amoy ng ospital. Naiintindihan ko naman ang bata. Ang ikinasama ng loob ko, halos hindi nakinig sina Jenny sa sagot ni Nanay tungkol sa kaniyang kalagayan. Si Dennis, nakayuko sa telepono. Nang umalis sila, tahimik na itinulak ni Nanay ang supot sa likod ng termos.
Hindi halaga ng regalo ang iniisip ko. Noong naglipat sina Jenny sa bagong bahay, nagbigay si Nanay ng tatlong libong piso mula sa kaniyang pensiyon. Noong unang pumasok sa paaralan ang anak nila, binilhan niya iyon ng bag. “Para hindi ka mapahiya sa pamilya ng asawa mo,” paliwanag niya noon. Wala siyang hiniling na kapalit.
Nang dumating si Marco upang magbantay nang dalawang oras, sinabi kong nasaktan ako. “Tatlong mansanas?” sagot niya. “Ano naman? Pumunta sila. Iyon ang mahalaga. Huwag mong sukatin sa pera ang malasakit.” Sinubukan kong ipaliwanag ang pagmamadali at ang prutas na may pasa, pero napailing siya. “Ang hilig mong magbilang, Andrea.”
Kinabukasan, itinapon ng tagalinis ang bulok na mansanas. Hindi nagreklamo si Nanay. Ako pa ang pinakiusapan niyang huwag makipagtalo. Kaya ngayon, nang maospital si Mama Lourdes, dumiretso ako mula trabaho at bumili ng tatlong sariwang mansanas. Wala akong dinalang bulok. Wala rin akong masamang sinabi.
Habang nakatingin sila, naisip ko kung ilang pagkakataong nilunok ko ang ganitong pagtrato upang walang magalit.
Ngunit hinawakan ni Marco ang braso ko at ibinulong, “Bumalik ka sa labas. Bumili ka ng maayos. Nakakahiya ka.” Tumingin ako sa kaniyang kamay, saka sa supot. Parehong bilang. Parehong dahilan. Magkaibang ina lamang. At sa harap nilang lahat, muli siyang nagsalita: “Humingi ka muna ng tawad kay Mama.” Hindi pa nila alam kung ano ang isasagot ko.
PARTE 2
“Para saan ang paghingi ko ng tawad?” tanong ko.
Lumakas ang ugong ng aircon sa katahimikan. Inalis ni Marco ang kamay niya sa braso ko, pero nanatili siyang nakaharang sa pagitan namin ng kaniyang ina. “Huwag ka nang gumawa ng eksena,” sabi niya. “May sakit si Mama.”
“May sakit din si Nanay noon.”
“Hindi naman pareho ang sitwasyon.”
“Alin ang hindi pareho? Ang ospital? Ang nanay? O ang pamilyang nagdala ng tatlong mansanas?”
Nagbaba ng mangkok si Ate Grace. “Andrea, puwede namang pag-usapan sa labas. Huwag dito.” Tama siya. Hindi nararapat na gawing lugar ng pagtatalo ang silid ng pasyente. Kaya tumango ako. Lumapit muna ako kay Mama Lourdes at kinumusta siya.
“Mama, sana gumaan na ang pakiramdam ninyo. Sariwa po ang mga mansanas. Kung hindi pa puwede sa pagkain ninyo, iuuwi ko.”
“Puwede naman,” mahina niyang sagot. “Mamaya na.”
Paglabas namin sa pasilyo, sumunod si Jenny. Huminto kami malapit sa saradong tindahan sa dulo, malayo sa mga silid. Nakahalukipkip siya habang tinitingnan ako mula ulo hanggang paa.
“Ginantihan mo talaga kami,” sabi niya.
“Sinunod ko ang sabi ng kuya mo.”
“Alam mong iba ang tatlong mansanas namin. Naglaan kami ng oras para pumunta.”
“Galing din ako sa trabaho. Dalawang sakay ang ginawa ko. Hindi ba oras din iyon?”
Sumingit si Marco. “Andrea, ang punto, anak ka rin ni Mama ngayon. Hindi ka basta bisita.”
Napangiti ako, pero wala iyong saya. “Kapag may kailangang gawin, anak ako. Kapag nanay ko ang kailangang igalang, bisita lang kayo?”
“Wala namang nang-insulto sa nanay mo,” sagot ni Jenny.
“Hindi ko sinabi na kulang ang presyo. Sinabi kong kulang ang pag-aasikaso. May bulok sa dala ninyo. Hindi ninyo man lang tinanong kung may kailangan siya bago kayo umalis.”
Umirap siya. “Prutas lang iyon. Hindi namin alam na may problema sa loob.”
“Kung ganoon, bakit may problema ngayon sa sariwang prutas?”
Hindi siya sumagot. Si Marco ang naglabas ng pitaka. Kumuha siya ng pera at iniabot sa akin. “Bumili ka na lang ng basket sa lobby. Tapusin na natin ito.”
Hindi ko kinuha. “Bakit ako ang kailangang bumili para maging katanggap-tanggap ang ginawa kong tinawag mong tama noong nanay ko ang tumanggap?”
“Dahil alam kong sinadya mo.”
“Sinadya kong pareho ang bilang. Hindi kong saktan ang nanay mo. Ikaw ang nagpasiyang nakaiinsulto iyon.”
Doon nagbago ang mukha niya. Para bang may sagot siyang handa, pero hindi niya mailabas nang hindi sinasalungat ang sarili. Ilang segundo niyang tinitigan ang perang hawak niya bago ibinalik sa pitaka.
May dumaan na nars. Tumabi kami upang hindi makaharang. Naisip kong umuwi, ngunit ayokong iwan ang usapan sa bersiyong ako lamang ang nanghiya. Ilang taon ko nang nilulunok ang maliliit na bagay. Hindi dahil wala akong sagot, kundi dahil ayokong si Nanay ang mapagbuntungan.
Naaalala ko ang gabing inilabas siya sa ospital. Habang nagliligpit ako sa bahay, itinapon ko ang huling mansanas. Kulubot na iyon, halos isang linggong hindi nagalaw. Nasa sofa si Marco, nanonood ng balita.
“Ano ang itinapon mo?” tanong niya.
“Ang natira sa pasalubong nina Jenny.”
“Sayang. Masyado kang maselan.”
Binuksan ko noon ang basurahan upang ipakita ang prutas. Saka lamang siya tumahimik. Akala ko, naunawaan na niya. Pero ngayon, ginagamit niyang muli ang salitang maselan na parang wala akong dahilan upang masaktan.
“Baka naman kasi,” sabi ni Jenny, “inaasahan ninyong babawi kami dahil nagbigay ng pera ang nanay mo noong lumipat kami.”
Napatingin ako sa kaniya. Hindi ko pa binabanggit ang perang iyon sa pasilyo.
“Hindi niya iyon ibinigay para maningil.”
“E bakit hanggang ngayon, naaalala mo?”
“Dahil naaalala ko ang nanay kong nagsabing pamilya rin kayo.”
Nagkibit-balikat siya. “Wala naman kaming hiniling sa kaniya.”
Mas masakit iyon kaysa sa tatlong mansanas. Hindi pala kakulangan sa pera ang problema. Wala ring biglang kagipitang hindi ko alam. Ang problema, tinanggap nilang natural ang pag-aalala ni Nanay, pero itinuturing na labis ang pag-asang aalalahanin din siya.
“Jenny,” saway ni Marco, ngunit mahina lamang. Hindi kagaya ng tinig niyang ginamit sa akin sa loob.
“Bakit?” sagot niya. “Totoo naman. Hindi dapat ginagawang puhunan ang regalo.”
“Walang ginagawang puhunan,” sabi ko. “Kung wala kayong dalang kahit ano pero nakinig kayo, masaya na sana ako. Kung isang mansanas lang pero sariwa at maayos ang pakikitungo, wala akong sasabihin.”
Dumating si Ate Grace. Akala ko, papagalitan din niya ako. Sa halip, hinarap niya si Jenny.
“Nang umuwi kayo galing ospital ni Aling Elena, sinabi mong nakadaan lang kayo bago pumunta sa mall. Totoo ba iyon?”
Natigilan si Jenny. “Ano naman kung oo?”
“Akala ko, nagmamadali kayo dahil may kailangang asikasuhin.”
“May sale. Matagal nang plano ng bata.”
Tumitig si Marco sa kapatid niya. Hindi na ako nagsalita. Walang masama sa pagpunta sa mall. Pero biglang nag-iba ang kuwentong napakatinding sakripisyo raw ang ginawa nila upang makadalaw.
“Hindi ito tungkol sa mall,” sabi ko sa wakas. “Tungkol ito sa dahilan mong ginagamit para tawagin akong walang utang na loob.”
Nagsimulang magpaliwanag si Jenny, ngunit bumukas ang pinto sa likod namin. Nakatayo roon si Mama Lourdes, inaalalayan ng nars. Naglakad lamang siya hanggang bungad; sinabi niyang narinig niyang nagtatalo kami at gustong malaman kung bakit.
Agad lumapit si Marco. “Mama, bumalik po kayo sa kama. Ako na rito.”
“Sandali,” sabi niya. “May gusto akong itanong.”
Tumingin siya sa akin, pagkatapos kay Jenny.
“May tatlong libong piso palang ibinigay si Elena sa iyo?”
Hindi sumagot si Jenny.
“Sabi mo sa akin, hindi man lang siya nagpadala ng pagbati.”
Dahan-dahang bumitaw ang kamay ni Marco sa balikat ng kapatid niya. Ako naman, napahawak sa bag ko. Kaya pala ilang buwan nang malamig ang pakikitungo ni Mama Lourdes kay Nanay. May kuwento palang nauna sa amin.
Hindi ako natuwa sa pagkakahuli kay Jenny. Mas gusto kong nagkamali ako ng pagkaunawa. Pero habang tumatagal ang katahimikan niya, mas malinaw kung sino ang matagal nang pinagbayad para manatiling tahimik ang pamilya.
“Pumasok kayong lahat,” sabi ni Mama Lourdes. “Ngayon natin ito lilinawin.”
At bago kami makakilos, hinarap niya si Marco. “Ikaw, anak. Alam mo bang may regalo?” Sa unang pagkakataon, ang asawa ko ang hindi makatingin sa kaniyang ina.
PARTE 3
Bumalik muna sa kama si Mama Lourdes. Inayos ng nars ang kaniyang unan at pinaalalahanan kaming panatilihing mahinahon ang usapan. Nang lumabas ito, walang umupo agad. Nasa kabinet pa rin ang tatlong mansanas, malinis at mapula, na para bang wala silang kinalaman sa gulong nasa paligid nila.
“Alam ko po,” sagot ni Marco.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Hindi ko alam na iba ang sinabi ni Jenny.”
Humarap si Mama Lourdes sa bunso. “Noong tinanong kita kung nagpadala ng pagbati ang pamilya ni Andrea, sinabi mong wala. Sinabi mo pang tayo lang ang palaging marunong makisama.”
“Mama, hindi ko naman sinabing walang pera,” sagot ni Jenny. “Hindi lang sila pumunta.”
“Hindi nakapunta si Nanay dahil may pagsusuri siya noon,” sabi ko. “Sinabi ko iyon sa iyo nang iabot ko ang sobre.”
“Kaya nga. Hindi siya pumunta.”
Ipinikit ni Mama Lourdes ang mga mata niya. “Jenny, ang tanong ko noon, nagparamdam ba sila. Hindi kung nakaupo ba sila sa bahay mo.”
Humila ng upuan si Ate Grace at inilapit iyon sa akin. Naupo ako dahil nanginginig na ang mga tuhod ko. Hindi ako dumating upang maglantad ng malaking lihim. Gusto ko lamang marinig ni Marco ang sarili niyang pamantayan kapag siya naman ang nasaktan. Ngunit may iba palang sugat na pinabayaan naming lumalim.
“May katibayan ka ba?” tanong ni Jenny.
“Jenny,” mariing sabi ni Grace. “Ikaw ang tumanggap. Bakit siya pa ang kailangang magpatunay?”
Gayunman, inilabas ko ang telepono. Hindi resibo ang ipinakita ko. Mensahe iyon ni Jenny noong araw na ibinigay ko ang sobre: “Salamat kay Tita Elena. Sabihin mo sa kaniya, nakatulong sa mga gamit sa bahay.”
Iniabot ko kay Marco. Binasa niya, saka inilapit kay Mama Lourdes. Hindi na hinawakan ni Jenny ang telepono. Alam niyang sarili niyang mga salita ang nandoon.
“Ayaw ko sanang bilangin ang mga ibinigay ni Nanay,” sabi ko. “Kaya hindi ko ito inilabas noon. Pero hindi ko rin hahayaang lumabas na wala siyang pakialam sa inyo.”
“Bakit ka nagalit sa mansanas kung wala kang binibilang?” tanong ni Marco. Mahina na ang tinig niya, pero naroon pa rin ang pagtatanggol na matagal kong kinapapaguran.
Huminga ako nang malalim.
“Kasi pinanood kong pilitin ni Nanay ang sariling ngumiti kahit nasasaktan siya. Pinanood kong ayusin niya ang kama para maging komportable ang bisita. Tapos, noong sinabi kong nasaktan ako sa pagmamadali ninyo at sa bulok na prutas, ako ang ginawa mong masama.”
“Hindi ko naman nakita na bulok.”
“Hindi mo rin tinanong. Mas madali para sa iyong sabihing maarte ako kaysa makinig.”
Napatungo siya.
“Tumulong ka sa ospital,” dagdag ko. “Hindi ko kinakalimutan iyon. Nagbantay ka. Nagdala ka ng damit. Hindi ko sinasabing wala kang malasakit. Ang sinasabi ko, kapag pamilya mo ang napupuna, nawawala ang lugar ko para magsabi ng totoo.”
Doon nagsimulang umiyak si Mama Lourdes. Tahimik lamang, walang pagtaas ng boses. Kinuha ni Grace ang kahon ng tissue at inilapit sa kaniya.
“Inakala kong suplada ang nanay mo,” sabi niya sa akin. “Noong hindi siya dumating sa bahay nina Jenny, naniwala akong ayaw niyang makisama. Kaya hindi ako tumawag nang maospital siya. Nagpadala lang ako ng pagbati kay Marco.”
Ramdam ko ang sakit sa likod ng dibdib ko. Sa bawat tawag ko noon, tinatanong ni Nanay kung kumusta si Mama Lourdes. Hindi niya alam na may sama ng loob palang ibinubuo laban sa kaniya.
“Hindi ninyo kailangang bumili ng mahal,” sabi ko. “Ang gusto ko lang, huwag gawing mas mababa ang nanay ko dahil hindi siya ninyo kadugo.”
Dahan-dahang hinila ni Mama Lourdes ang supot palapit sa kaniya.
“Noong inilapag mo ito,” amin niya, “naisip kong pinahiya mo ako. Hindi dahil tatlo lang. Dahil alam kong kaya mong magdala ng mas marami.”
Tumingin siya kay Jenny.
“Pero kaya rin naman ninyong magdala nang maayos kay Elena. Kung mali ang ginawa ni Andrea, dapat mali rin ang ginawa ninyo. Hindi puwedeng nagiging tama dahil anak kita.”
Napaluha si Jenny, ngunit hindi agad nagsalita. Si Marco ang unang lumapit sa akin. Hindi niya ako hinawakan. Tumayo lamang siya sa tabi ng upuan, naghihintay na tumingin ako.
“Pinahiya kita kanina,” sabi niya. “At noon din.”
Hindi ako sumagot agad. Ilang beses ko nang narinig ang mabilis na paghingi niya ng tawad pagkatapos ng away, kasunod ang pakiusap na kalimutan ko na upang maging tahimik ang bahay.
“Ano ang mali?” tanong ko.
Napatingin siya sa akin, saka sa kaniyang ina.
“Sinabi kong sapat ang pagpunta noong nanay mo ang tumanggap. Pero nang nanay ko na, regalo ang hinanap ko. Hindi pareho ang ginawa kong pagtrato.”
“At?”
“Hindi kita pinakinggan. Tinawag kitang mapagbilang kahit paggalang ang hinihingi mo.”
Doon lamang lumuwag nang kaunti ang paghinga ko. Hindi pa nawawala ang sakit. Pero sa unang pagkakataon, hindi niya ako hinihingang tumahimik upang matapos ang usapan. Inaako niya ang dahilan kung bakit iyon nagsimula.
“Hindi rin tama na ginamit ko ang pagdalaw para ipakita ito,” sabi ko. “Dapat kinausap kita nang malinaw bago pa lumaki. Pero ilang beses akong nagsubok. Tuwing nagsasalita ako, ako ang kailangang magpakumbaba.”
Tumango siya. “Hindi na dapat ganoon.”
Kinagabihan, tumawag kami kay Nanay. Ayaw ko sanang istorbohin siya, ngunit si Mama Lourdes mismo ang humiling na makahingi ng tawad. Ikinuwento niya ang maling akala tungkol sa bagong bahay, pati ang hindi niya pagdalaw.
Matagal na tahimik si Nanay sa kabilang linya.
“Hindi ako nagtampo dahil kaunti ang prutas,” sabi niya sa wakas. “Pero narinig kong sinabihan si Andrea na huwag magbilang. Mas masakit iyon. Anak ko ang nagbabantay sa akin, tapos siya pa ang pinagalitan dahil nagmalasakit.”
Napatakip si Marco sa bibig niya. Akala naming natutulog si Nanay noong gabing iyon. Narinig pala niya ang lahat, at pinili lamang niyang iligtas ako sa isa pang pagtatalo.
“Ma, patawad po,” sabi ni Marco.
“Hindi ako ang dapat mong unang alagaan sa bagay na iyan,” sagot niya. “Asawa mo ang anak ko. Kapag nagsasalita siya, pakinggan mo. Hindi ibig sabihin noon na kalaban mo ang kapatid mo.”
Si Jenny ang sumunod. Hindi siya humingi ng paumanhin dahil maliit ang dala. Humingi siya dahil hindi niya sinuri ang prutas, minadali ang pagdalaw, at hinayaang mabuo ang maling kuwento tungkol kay Nanay.
“Hindi ko naisip na ganoon ang dating,” sabi niya.
“Sana isipin mo na sa susunod,” sagot ni Nanay. Walang sermon. Wala ring agarang pagsasabing walang nangyari. Pinakinggan niya ang paghingi ng tawad, pero hindi niya kailangang burahin ang sakit para maging mabait.
Pagkatapos ng tawag, kinuha ni Mama Lourdes ang isang mansanas at iniabot kay Grace upang hugasan. Kumain siya ng ilang hiwa nang payagan ng kaniyang pagkain. Walang pumuri sa regalo. Wala ring naghanap ng basket. Sa wakas, naging prutas lamang ang tatlong mansanas.
Hindi biglang naging perpekto ang pamilya namin. Pagkaraan ng isang linggo, nagpadala si Jenny ng mensahe tungkol sa pagdalaw kay Nanay. Tinanong niya muna kung kailan maginhawa at kung ano ang puwedeng dalhin. Sinabi ni Nanay na tinapay lang, at huwag nang isama ang bata kung pagod ito.
Dumating silang mag-asawa sa napagkasunduang oras. Inilapag ni Dennis ang telepono sa bag. Nakinig sila habang ikinukuwento ni Nanay ang kaniyang paglalakad tuwing umaga. Hindi sila nagdala ng mamahaling regalo. Ngunit nang umalis sila, hindi itinago ni Nanay ang dala nila sa likod ng termos.
Sa bahay, kami naman ni Marco ay natutong huminto bago magkampihan. Kapag may reklamo ako, hindi na niya agad tinatanong kung bakit ako sensitibo. Tinatanong niya kung ano ang nangyari. Maliit na pagbabago iyon, pero doon nagsisimula ang pakiramdam na may kasama ako sa pag-aasawa.
Isang gabi, nakita niya akong naghuhugas ng mansanas sa lababo. “Tatlo?” pabiro niyang tanong, ngunit maingat ang kaniyang ngiti.
“Oo,” sabi ko. “Isa sa iyo, isa sa akin, isa kay Nanay bukas.”
Lumapit siya at kumuha ng tuwalya upang patuyuin ang prutas.
Hindi ako kailangang manalo laban sa kaniyang pamilya. Kailangan ko lamang ng asawang hindi ako iiwan sa labas ng salitang pamilya tuwing may masasaktan sa kanila.
Hindi ko hiniling na kalimutan niya ang kaniyang pinanggalingan. May sarili rin akong ina, at alam ko ang pagmamahal na iyon. Ang hinihingi ko lamang, huwag maging dahilan ang pagmamahal sa isa upang maliitin ang isa pa.
Tatlong mansanas ang dala ko sa ospital. Hindi iyon kabayaran sa mga regalo ni Nanay. Hindi rin iyon sukatan ng pagmamahal.
Ipinakita lamang nila ang bagay na ayaw naming aminin: madaling sabihing hindi mahalaga ang halaga ng regalo, hangga’t hindi sarili mong ina ang tumatanggap. At ang tunay na respeto, hindi nagbabago depende kung kaninong nanay ang nakahiga sa kama.
