Bahagi 3: Habang Sinundan Ko ang Rutang Itinatago ni Papa, Bawat Hintuan ay Nagbukas ng Dahilang Mas Masakit Kaysa sa Nawawalang Kita
Bahagi 3: Habang Sinundan Ko ang Rutang Itinatago ni Papa, Bawat Hintuan ay Nagbukas ng Dahilang Mas Masakit Kaysa sa Nawawalang Kita
Dalawampu’t isang taon.
Labimpitong taong gulang ako noon.
Hindi ko kailangang pilitin ang alaala. Bumalik agad ang amoy ng basang dyaryo, ang tunog ng lumang payphone sa tabi ng convenience store, at ang pakiramdam ng tiyan kong walang laman dahil ipinagpalit ko sa pamasahe ang huling pera ko. Iyon ang gabing gusto kong burahin sa sarili kong kasaysayan.
Nag-away kami ni Papa dahil gusto kong magtrabaho habang nag-aaral. Ayaw niya. Fourth year high school pa lang ako at ang sabi niya, kung kailangan ng pera sa bahay, problema iyon ng matatanda. Ang narinig ko noon ay iba: hindi niya ako pinagkakatiwalaan. Kaya umalis ako nang hindi nagpapaalam at tumanggap ng tatlong gabing trabaho sa isang maliit na kainan sa Cubao. Nagsinungaling akong may group project.
Sa ikatlong gabi, sobrang lakas ng ulan. Na-late ang closing. Paglabas ko, wala na ang jeep na karaniwan kong sinasakyan. May natira akong pitong piso, kulang sa pamasahe at wala pang cellphone ang karamihan sa amin noon. Naglakad ako hanggang sa may isang tindahan na bukas pa at nakiusap na makatawag.
Si Papa ang sumagot.
Hindi niya ako pinagalitan sa telepono. Ang una niyang sinabi:
“Nasaan ka? Huwag kang aalis diyan.”
Makalipas ang halos isang oras, dumating ang jeep niya. Basa siya mula balikat hanggang sapatos dahil bumaba pa raw siya sa dalawang kanto para hanapin ako. Pagkasakay ko, hindi niya pinaandar agad. Nakahawak lang siya sa manibela.
“Ano pa ang kailangan kong gawin para hindi ka matakot umuwi sa akin?” tanong niya.
Akala ko iyon ay tungkol sa pagsisinungaling ko. Kaya sumagot akong galit.
“Hindi ako natatakot umuwi sa inyo. Natatakot akong wala akong pamasahe.”
Pagkatapos noon, hindi na namin pinag-usapan ang gabing iyon. Pinayagan niya akong magtrabaho tuwing Sabado, basta alam niya ang oras at lugar. Makalipas ang isang taon, pumasok ako sa kolehiyo. Makalipas ang ilang taon, nagkaroon ako ng trabaho sa accounting at unti-unting gumaan ang buhay namin.
Hindi ko alam na may itinanim palang pangungusap ang isang galit na teenager sa isip ng tatay niya.
“Hindi ako ang nagsabi na hintayin ka,” sabi ko kay Maribel. “Wala ka roon.”
“Wala po ako,” sagot niya. “Nanay ko po.”
Napatingin ako sa kanya.
Ang nanay niya raw ay si Aling Pacing, dating tagahugas ng pinggan sa isang karinderya malapit sa terminal. Noong gabing sinundo ako ni Papa, nakita raw ako nitong umiiyak sa loob ng jeep. Kinabukasan, tinanong niya si Papa kung bakit halos hatinggabi na umuwi. Doon nagsimula ang usapan ng mga drayber tungkol sa mga trabahador na nauubusan ng sasakyan pagkatapos ng closing.
“Si Tatay Nesto lang po ang seryosong gumawa,” sabi ni Maribel. “Sabi raw niya, kung may isang anak na natatakot dahil walang pamasahe, baka marami.”
Tahimik si Kuya sa likod. Si Papa naman ay nakatingin sa kalsada, parang wala kaming pinag-uusapan tungkol sa kanya.
“Bakit hindi mo sinabi?” tanong ko.
“Anong sasabihin ko?” sagot niya. “Na dahil matigas ulo mo, naisip kong maghintay ng ibang matigas din ang ulo?”
Napatawa si Maribel. Si Kuya rin, mahina. Ako lang ang hindi agad natawa.
Kasi biglang nag-iba ang bigat ng mga gabing umuuwi si Papa nang kulang ang kita. Hindi na simpleng kabaitan iyon. May ugat. At mas masakit dahil matagal ko nang tinitingnan ang ugat na iyon bilang katigasan ng ulo.
Pagkababa ni Maribel, tuluyan na kaming umuwi. Pero hindi natapos ang usapan.
Sa hapag, naghihintay si Mama Luz. Nang makita niyang si Papa pa rin ang may susi, agad niyang naunawaan na may nangyari. Alam pala niyang may mga pasaherong hindi sinisingil, pero hindi niya alam kung ilan at gaano kadalas.
“Hindi masama ang tumulong,” sabi niya. “Pero isang malaking sira lang ng jeep, saan tayo kukuha? At bakit ako lagi ang naghuhula kung magkano ang iuuwi mo?”
“Alam ko,” mahinang sagot ni Papa.
Doon naging malinaw na hindi pera lang ang problema. Sa kagustuhang huwag gawing palabas ang pagtulong, ginawa rin ni Papa na bulag ang sarili niyang pamilya sa gastos at panganib.
Kinabukasan, hindi muna bumiyahe si Papa. Si Kuya ang nagdala ng jeep sa talyer para sa regular na inspeksiyon. Sumama ako. Habang nakataas ang harap at sinusuri ng mekaniko ang ilalim, nakita ko ang gasgas sa kanang bahagi, mahaba mula fender hanggang pinto.
“Bago ito,” sabi ko.
Hindi sumagot si Kuya.
“Ramon.”
“Last week.”
“Ano’ng nangyari?”
Doon lumabas ang dahilan kung bakit bigla niyang gustong itigil ang gabi-gabing pasada ni Papa. Isang delivery van daw ang sumingit sa makitid na kalsada malapit sa bodega. Hindi nabangga nang malakas ang jeep, pero tumama ang side mirror at muntik nang umakyat sa gutter. Nasa likod si Kuya noon dahil sinusundan niya si Papa sakay ng motor.
“Sinundan mo siya?”
“Tatlong gabi.”
“Bakit?”
“Kasi hindi ako naniniwalang puro libreng sakay lang ang dahilan kung bakit late siya. Akala ko may ibang problema. Baka sugal. Baka may nagpapautang. Baka may taong ginagamit pangalan niya.”
“May nakita ka?”
“May nakita akong matanda na mas matigas ulo kaysa sa ating dalawa.”
Sa kabila ng inis ko, napangiti ako.
Pero hindi biro ang susunod niyang sinabi. Noong gabing muntik nang tamaan ang jeep, may apat na pasaherong kasama si Papa. Dalawa ay babae. Isa ay matandang lalaki. Ang isa ay estudyanteng galing review center. Walang nasaktan. Pero hindi naalis sa isip ni Kuya na kung isang segundo lang ang mali, baka wala na kaming pinag-uusapang “huling sakay.”
“Kaya kinuha mo ang susi sa harap ng lahat?”
“Kung sa bahay ko ginawa, ibabalik ni Mama.”
“Hoy,” sabi ni Mama mula sa likod namin. Sumunod pala siya sa talyer dala ang pandesal.
Napakamot si Kuya sa ulo.
“Alam ko namang nakakahiya ang ginawa ko,” sabi niya. “Pero takot ako. Ayokong sabihin nating mabait si Papa habang hinahayaan natin siyang sumugal sa kalsada gabi-gabi.”
Doon nagbago ang tingin ko kay Kuya. Hindi pala siya galit dahil kulang ang kita. Iyon lang ang madaling dahilan na alam niyang maiintindihan naming lahat. Ang totoo, nakita niyang may panganib at hindi niya alam kung paano pipigilan si Papa nang hindi kinukutya ang bagay na mahalaga rito.
Pagkatapos ng inspeksiyon, sinabi ng mekaniko na maayos pa ang makina pero kailangan nang palitan ang dalawang gulong sa loob ng ilang linggo at ayusin ang ilaw sa likod. Hindi ipinagbawal ang pagmamaneho. Hindi rin sinabi ng mekaniko na ligtas na habambuhay. Ordinaryong lumang jeep lang iyon—kayang tumakbo kung aalagaan, pero may hangganan.
“Pa,” sabi ko nang bumalik kami sa bahay, “kailangan nating pag-usapan ang 10:40 nang hindi nagsisigawan.”
“Wala namang sumisigaw,” sagot niya.
“Si Kuya kahapon, halos buong terminal ang nakarinig.”
“Hindi sumigaw. Malakas lang ang boses mula pagkabata.”
“Pa.”
Ngumiti siya nang kaunti. Pero pumayag.
Tinawagan ko si Tess at hiniling kong makausap ang ilan sa mga regular na sumasakay. Gusto kong malaman kung totoong kailangan pa ang 10:40 at kung may paraan bang ipagpatuloy iyon nang hindi nakasalalay sa isang animnapu’t pitong taong gulang na drayber.
Kinagabihan, bumalik kami sa terminal. Dumating sina Tess, Joy na call-center agent, Nilo na assistant cook, Liza na kahera, at ilan pang night-shift workers. Iba-iba ang kuwento pero pareho ang punto: may gabing kulang ang pamasahe, may gabing baha, may gabing kailangang maihatid muna sa maliwanag na sakayan. Hindi sila pinagtatanong ni Papa kung bakit kapos.
“Hindi ito palaging libre,” paliwanag ni Tess. “Ang mahalaga, hindi niya ginagawang sukatan ang laman ng bulsa para malaman kung karapat-dapat kang makauwi.”
Nang tanungin ni Mama kung bakit walang nagsabi sa pamilya, si Mang Ben ang sumagot. “Si Nesto ang may ayaw. Kapag nalaman daw ninyo, gagawin n’yong project.”
“Project?” sabi ni Kuya.
“Fundraising, picture-picture, post sa Facebook,” sagot ni Papa. “Tapos ang simpleng paghatid magiging event.”
“Pa, grabe naman tingin mo sa amin.”
“Accountant ka. Lahat gusto mong may column.”
Tama siya nang kaunti, kaya wala akong naisagot.
Pero may isa pang bahagi ang hindi niya ipinaliwanag. Kung ayaw niyang gawing project, bakit eksaktong 10:40? Bakit hindi 10:30 o 11:00? Bakit ganoon ang oras sa loob ng mahigit dalawampung taon?
Si Maribel ang sumagot kinabukasan nang muli ko siyang puntahan sa bakery.
“Hindi ko po alam lahat,” sabi niya. “Pero sabi ni Nanay, 10:40 daw dumating si Tatay Nesto noong gabing sinundo kayo.”
Napatigil ako.
“Sigurado ka?”
“Ganoon po ang kuwento niya. Sabi raw ng Papa n’yo, kung may anak na naghihintay sa ganitong oras, hindi na dapat lumagpas pa.”
Hindi ko na maalala ang eksaktong oras noong gabing iyon. Ang naaalala ko lang ay takot at hiya. Pero may logic ang 10:40. Ang kainan kung saan ako nagtrabaho noon ay nagsasara ng 10:00. Kapag naglinis at nagbilang pa ng kaha, 10:20 o 10:30 bago makalabas ang staff. Ang huling regular na sakay ay madalas wala na.
Sa loob ng maraming taon, pinanatili ni Papa ang oras na akma sa isang batang katulad ko noon.
At si Mika pala ang taong tumulong sa kanyang gawing tradisyon iyon.
Nang tanungin ko si Tess tungkol kay Mika, saka ko nalaman ang bahaging hindi kailanman ikinuwento ni Papa. Noong labingwalong taong gulang si Mika, minsan daw sumasama siya sa huling biyahe kapag wala siyang klase kinabukasan. Hindi para mangolekta ng pamasahe. Siya ang tumitingin sa mga madilim na hintuan at sumisigaw kung may taong naghihintay.
“May isa pa, Pa!”
Iyon daw ang paborito niyang linya.
Kapag may babaeng mag-isang naglalakad, pinapahinto niya ang jeep kahit hindi eksaktong nasa loading area. Kapag matanda, inilalapit sa tricycle terminal. Kapag estudyante, sinasabihan niyang huwag matulog nang malalim para hindi lumampas.
“Bakit hindi ko alam ito?” tanong ko.
“Baka kasi nasa work ka na noon,” sagot ni Tess. “At si Mika po, hindi rin mahilig magkuwento ng ginagawa niyang mabuti. Mana siguro.”
Masakit ang salitang iyon.
Labindalawang taon na ang nakalipas nang mawala si Mika sa isang aksidente habang pauwi mula sa outing ng kumpanya. Hindi iyon nangyari sa rutang ito. Hindi rin siya stranded. Isang ordinaryong aksidenteng walang kinalaman sa huling sakay. Pero matapos siyang mawala, dalawang linggong hindi nagmaneho si Papa. Nang bumalik, 10:40 pa rin ang huling ikot.
“Akala ko titigil na siya,” sabi ni Tess. “Pero sabi niya, kung titigil siya, parang dalawa raw ang mawawala—si Mika at iyong ginawa nilang dalawa.”
Pag-uwi ko, galit ako kay Papa.
Hindi dahil sa pera.
Dahil bakit kailangan kong marinig sa estranghero ang tungkol sa kapatid ko?
“Bakit hindi mo sinabi sa amin na sumasama si Mika?” tanong ko nang kaming dalawa lang sa bakuran.
Matagal siyang hindi sumagot. Naglilinis siya ng side mirror na parang iyon ang pinakamahalagang gawain sa mundo.
“Alam n’yo namang sumasakay siya minsan.”
“Hindi namin alam na siya ang tumutulong sa iyo gabi-gabi.”
“Hindi gabi-gabi.”
“Pa, huwag mong liitan ang tanong.”
Huminto siya.
“Nang mamatay kapatid mo, lahat kayo may paraan ng pagdadalamhati. Si Mama, ayaw hawakan damit niya. Si Ramon, ayaw dumaan sa kuwarto niya. Ikaw, umalis sa bahay nang halos isang buwan at nag-overtime araw-araw. Ako, nagmaneho.”
“Pero bakit lihim?”
“Dahil ayokong gawing dahilan si Mika para utangin ng ibang tao ang kabaitan namin. At ayokong isipin n’yo na ginagawa ko iyon para parusahan ang sarili ko.”
“Hindi ba?”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi lahat ng bagay na ipinagpapatuloy pagkatapos mamatay ang isang tao ay parusa. Minsan, iyon lang ang natitirang paraan para hindi masayang ang itinuro niya.”
Wala akong naisagot.
Kinagabihan, nag-meeting kami nina Kuya, Mama, Papa, Mang Ben, at tatlong drayber ng ruta. Hindi maganda ang unang dalawampung minuto. May isang drayber na si Arman na diretsahang nagsabi:
“Maganda ang ginagawa ni Nesto, pero hindi puwedeng gawing obligasyon ng lahat. May boundary din kami.”
Tama siya.
Si Kuya naman ay malinaw:
“Hindi ko hahayaang si Papa ang mag-isa sa huling ikot. Kahit maayos pa ang jeep, pagod na siya sa oras na iyon.”
Tama rin siya.
Si Papa ang pinakamatigas.
“Kung gagawin n’yong schedule na may pirma-pirma at listahan, huwag na.”
“Walang pirma,” sabi ko. “Pero kailangan may sistema.”
Napatingin siya sa akin.
“Accountant.”
“Anak mo.”
Sa unang pagkakataon, ngumiti siya nang buo.
Naglatag kami ng simpleng mungkahi. Hindi libreng pasada araw-araw. Hindi rin charity program. Ang mga drayber na boluntaryong handang gumawa ng late final loop ay magpapalitan. Kung may pasaherong kapos, hindi siya iiwan. Kung may bayad, normal na pamasahe lang. Walang required donation. Walang larawan. Walang pangalan ng donor. Ang terminal ang magtatala kung sinong drayber ang huling lalabas para walang umaasa sa isang tao lang.
“Hindi sapat,” sabi ni Kuya.
“Ano pa?”
“Safety. May check-in pagdating sa dulo. At huwag mag-isa si Papa kung siya ang huling drayber.”
“Ako na dispatcher,” sabi ni Mang Ben. “Magte-text pag nakaikot.”
“Hindi pa rin,” sagot ni Kuya.
Lalong kumunot ang noo ni Papa.
Doon inilabas ni Kuya ang matagal na niyang tinatagong plano. Hindi pala niya balak ipatigil lang ang huling sakay. Sa loob ng dalawang buwan, kinausap niya na ang anim na mas batang drayber sa terminal. Tatlo ang pumayag na magpalitan tuwing Huwebes, Biyernes, at Sabado—mga gabing pinakamaraming late worker. Ang problema, ayaw niyang sabihin kay Papa dahil alam niyang tatanggihan nito kapag pakiramdam niya ay “inaagawan” siya ng ruta.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ni Papa.
“Pareho lang tayo,” sagot ni Kuya. “Mana siguro.”
Napailing si Mama.
“Pareho kayong mahilig gumawa ng desisyon para sa lahat, tapos saka magsasalita kapag may gulo na.”
Walang nakasagot dahil tama siya.
Akala ko iyon na ang solusyon. Pero kinabukasan, may kumalat na tsismis sa terminal. May nagsabing gagawin daw naming “sponsored ride” ang 10:40 at kukuha ng donasyon mula sa mga tindahan. May nagsabi ring baka may kinikita raw si Papa sa mga pasaherong naaawa sa kanya. Isang tindero sa kabilang terminal ang nagbiro pa:
“Maganda pala negosyo ng libreng sakay. Libre sa harap, donation sa likod.”
Nang marinig ni Papa, bigla niyang sinabi na ayaw na niyang may ituloy.
“Pa, tsismis lang.”
“Hindi. Kapag pinilit natin, mawawala ang dahilan.”
“Anong dahilan?”
“Na makauwi ang tao nang hindi kailangang magpaliwanag kung bakit wala siyang pera.”
Tess at iba pang pasahero ang mas nasaktan. Hindi dahil mawawala ang libreng sakay, kundi dahil tila ginawang kahina-hinala ang bagay na ilang taon nilang pinagkatiwalaan.
Doon ako gumawa ng desisyong siguradong hindi magugustuhan ni Papa. Hindi ako nag-post o nag-fundraising. Pinuntahan ko ang ilang tindahan at workplace na bukas hanggang gabi sa ruta at tinanong kung may staff na naghihintay pa ng sasakyan lampas 10:30. May laundry, botika, bakery, convenience store, at review center na nagsabing oo. Hindi nostalgia lang ang pinoprotektahan namin; may totoong pangangailangan pa.
Pero sa pag-iikot kong iyon, may isang bagay akong natuklasan na hindi ko inaasahan.
Sa isang maliit na kainan malapit sa dating lugar kung saan ako nagtrabaho noong teenager ako, may matandang babae na agad nakilala ang apelyido ko.
“Anak ka ni Nesto?”
“Opo.”
“Ako si Pacing.”
Napatigil ako.
Nanay ni Maribel.
Mahina na ang pandinig niya at mabagal maglakad, pero malinaw ang mata. Nang sabihin kong pinag-uusapan namin kung itutuloy pa ang 10:40, ngumiti siya.
“Akala ko nga hindi na aabot sa ganitong katagal.”
Tinanong ko kung totoo bang nakita niya ako noong gabing sinundo ni Papa.
“Oo. Galit ka pa.”
Napahiya ako.
“May sinabi ba ako?”
“Marami. Hindi ko na maalala lahat. Pero may isang linya.”
Umupo siya sa plastik na upuan at tila hinanap sa alaala ang eksaktong boses ko.
“Sabi mo sa tatay mo, ‘Kung may jeep lang na naghihintay sa mga tulad kong late umuwi, hindi sana ako tumawag sa inyo.’”
Napapikit ako.
May bahagyang alaala akong lumutang. Oo. Posibleng sinabi ko iyon sa galit.
“Kinabukasan,” patuloy ni Aling Pacing, “tinatanong niya ako kung anong oras karaniwang natatapos ang staff sa mga kainan. Tapos ilang gabi siyang naghintay. Noong una, dalawa lang ang sumasakay. Tapos dumami.”
“Bakit 10:40?”
“Dahil iyon ang oras na dumating siya para sa’yo.”
“Bakit hindi niya sinabi sa amin?”
Tumawa siya nang mahina.
“Baka gusto niyang isipin mong isang gabi lang siyang naging mabuting tatay.”
Masakit ang biro dahil alam kong hindi iyon totoo.
Bago ako umalis, may inilabas si Aling Pacing mula sa likod ng counter. Hindi papel. Hindi resibo. Isang maliit na kahoy na karatula, halos burado na ang pintura. May nakasulat na “10:40 HULING SAKAY.” Sa gilid ay may dalawang magkaibang sulat-kamay. Ang una, malaki at tuwid. Ang pangalawa, bilog at makulit.
“Ginawa raw ito ng dalawang anak ni Nesto,” sabi niya.
“Dalawa?”
“Oo.”
Tinuro niya ang bilog na sulat.
“Kay Mika iyan.”
“E iyong isa?”
Ngumiti siya sa akin.
“Ikaw.”
Hindi ko maalala na gumawa ako ng karatula.
“Hindi puwede,” sabi ko. “Hindi ako sumasama sa kanya noon.”
“Hindi ka sumama sa biyahe,” sagot ni Aling Pacing. “Pero bumalik ka rito isang Sabado pagkatapos n’yong magbati. Ikaw ang nagsulat ng oras. Sabi mo, para hindi raw makalimutan ng tatay mo kung kailan naghihintay ang mga late umuwi.”
Parang humina ang tunog ng buong kainan.
May isa pang piraso ng nakaraan na ako mismo ang naglimot.
Nang gabing iyon, dinala ko ang karatula sa terminal. Nandoon sina Papa, Kuya, Mama, Mang Ben, Tess, Maribel, at ilan sa mga regular na pasahero. Hindi ko ito itinago sa bag. Inilapag ko sa mesa.
Nanigas si Papa nang makita iyon.
“Akala ko tinapon na iyan,” sabi niya.
“Hindi,” sagot ko. “At may tanong ako.”
Tahimik ang lahat.
“Pa, sino talaga ang unang dahilan ng 10:40?”
Tumingin siya sa karatula, pagkatapos sa akin.
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi si Mika.”
Lalong humigpit ang dibdib ko.
“Ikaw, Celia.”
Bago ako makapagsalita, inilapag ni Kuya Ramon ang sarili niyang susi sa tabi ng karatula.
“Kung sasabihin na rin natin ang lahat,” sabi niya, “may isang pangako rin akong dalawampung taon nang hindi sinasabi sa inyo.”
Napalingon kaming lahat kay Kuya Ramon.
Hindi pala tungkol sa pera ang pangakong tinutukoy niya. Noong gabing sinundo ako ni Papa dalawampu’t isang taon na ang nakalipas, si Kuya ang unang tumulong maghanap sa akin. Nakasakay siya noon sa bisikleta, paikot-ikot sa mga kanto habang si Papa ay nagmamaneho. Pagkauwi namin, siya raw ang nagsabi kay Papa:
“Kapag may anak na hindi makauwi, huwag n’yo munang iwan sa terminal.”
Hindi niya maalalang sinabi iyon hanggang makita niyang unti-unting naging bahagi ng buhay ni Papa ang 10:40. Nang mamatay si Mika, lalo niyang hindi binanggit. Pakiramdam niya, pag-aari na iyon nina Papa at Mika.
“Kaya noong nakita kong muntik kayong mabangga last week,” sabi ni Kuya, “natakot ako. Hindi dahil gusto kong patayin ang ginagawa n’yo. Ayokong ang huling sakay para sa iba ang maging huling biyahe mo talaga.”
Hindi agad sumagot si Papa. Sa unang pagkakataon, wala siyang biro.
Si Mama ang humawak sa kamay niya.
“Ernesto, hindi kabawasan sa kabutihan mo kung papayag kang saluhin ka rin.”
Doon siya tumingin sa dalawampu’t tatlong taong nakapaligid sa terminal. May ilan sa kanila na dating sinakay niya noong walang pamasahe, pero ngayon ay may trabaho na, may sariling motor, o may anak nang sinusundo. Hindi pala sila pumunta para pilitin siyang magmaneho. Pumunta sila para sabihin na hindi kailangang mamatay ang 10:40 kapag huminto siya.
Nagkasundo ang tatlong mas batang drayber na magpalitan sa huling ikot tuwing pinakamaraming late workers. Si Mang Ben ang magche-check kung nakabalik nang maayos ang drayber. Walang fundraising box. Walang sapilitang donasyon. Normal na pamasahe kung may pambayad; tahimik na pagpapalampas kung wala. At kapag may gustong tumulong sa gasolina, sa kooperatiba idadaan para malinaw at hindi nakapangalan kay Papa.
“Maraming rules,” reklamo ni Papa.
“Mana sa accountant mong anak,” sabi ni Mama.
Nagtawanan ang lahat.
Pero may isang kondisyon si Papa.
“Isang tunay na huling biyahe. Ako ang magmamaneho. Kasama kayong tatlo.”
Walang tumutol.
Nang sumunod na Biyernes, 10:40 ng gabi, umandar ang jeep mula sa terminal. Nasa tabi ni Papa si Kuya. Nasa likod kami ni Mama. Nakabit sa harap ang lumang karatulang “10:40 HULING SAKAY.” Hindi namin ginawang seremonya. Walang mikropono. Walang video. May mga pasaherong nagbayad at may dalawang hindi na siningil. Gaya lang ng dati.
Sa huling hintuan, isang bagong saleslady ang nagtanong nang mahina:
“Tay, kulang po ako ng lima. Puwede bukas?”
Tumingin si Papa sa kanya sa salamin.
“Sumakay ka. May naghihintay sa’yo.”
Iyon ang huling beses na regular siyang nagmaneho sa 10:40.
Hindi siya biglang naging taong mahilig manatili sa bahay. Tatlong araw matapos magretiro sa gabi, nasa terminal na naman siya—pero nakaupo sa bangko, may termos ng kape, kinukulit ang mga batang drayber kapag mali ang parada. Tuwing Biyernes, siya ang huling tumitingin sa orasan at nagsasabing, “Apat na minuto na lang.”
Si Kuya ang nag-aayos ng jeep kapag kailangan. Si Mama, hindi na nagugulat kung may maliit na bahagi ng kita na kulang dahil ngayon, malinaw na kung saan napunta at may limitasyon. Ako naman, ginawa ko ang pinakamahirap para sa akin: tumigil akong gawing spreadsheet ang bawat kabutihan, pero hindi rin namin hinayaang maging dahilan ang kabutihan para walang usapan sa bahay.
At ang pulang payong ni Mika? Hindi ko itinago sa aparador. Ibinalik ko kay Tess. Sabi ko, ipasa niya kapag may nakita siyang taong mas nangangailangan. Ang kahoy na karatula naman ay nanatili sa terminal, hindi bilang alaala ng isang patay, kundi bilang paalala sa amin na minsan, isang galit na pangungusap ng isang labimpitong taong gulang ang puwedeng maging mabuting gawain kapag pinili ng isang ama na huwag itong kalimutan.
Makalipas ang ilang linggo, dumaan ako sa terminal nang 10:43. Ibang drayber na ang nasa manibela. May anim na pasahero sa loob. Si Papa ay nakatayo sa gilid, nakataas ang kamay habang umaalis ang jeep.
“Pa,” tawag ko, “uuwi ka na ba?”
“Oo,” sabi niya. “May naghihintay sa akin.”
At sa unang pagkakataon sa maraming taon, sabay kaming umuwi bago maghatinggabi—walang kulang na paliwanag, walang inagaw na susi, at walang anak na kailangang maghintay sa ulan para malaman kung may darating para sa kanya.
