Bahagi 3 Ang Katotohanan ay Hindi Nagbalik ng Nawalang Dalawampung Taon—Pero Tinuruan Kaming Harapin ang Pinsalang Walang Isang Kontrabida Lang
Bahagi 3
Ang Katotohanan ay Hindi Nagbalik ng Nawalang Dalawampung Taon—Pero Tinuruan Kaming Harapin ang Pinsalang Walang Isang Kontrabida Lang
Mabuti ang lagay ni Lola. Bumaba lang ang oxygen saturation niya dahil sa pagod at emosyon, sabi ng doktor, at maaari na raw siyang umuwi kapag nakapagpahinga. Si Lira ang naiwan sa loob habang ako at si Papa—hindi ko pa kayang tawagin siyang Papa nang hindi sumasakit ang lalamunan ko—ay bumalik sa maliit na hallway.
“Sabihin mo na,” sabi ko.
Hindi siya humingi ng tubig. Hindi siya nagpaligoy-ligoy.
“Noong huling taon nating magkakasama, umiinom ako nang sobra.”
Parang may lumang tunog na biglang gumising sa utak ko: basag na plato. Pagsara ng pinto. Boses ni Mama na mahina pero mabilis.
“Hindi araw-araw,” patuloy niya, “at matagal kong ginamit iyon para lokohin ang sarili ko na hindi ako ganoon kasama. May trabaho ako. Nag-uuwi ako ng pera. Nilalaro kita. Hindi kita sinasaktan. Kaya sinasabi ko sa sarili ko na kontrolado ko pa.”
“Pero?”
“Pero takot sa akin ang mama mo.”
Hindi ako gumalaw.
“Isang gabi, galing ako sa inuman kasama ang mga driver. Nagtalo kami ni Celia dahil naubos ko ang perang pambayad sana sa kuryente. Sinubukan niyang kunin ang susi ng motorsiklo ko para hindi ako umalis ulit. Sinigawan ko siya. Tinulak ko siya palayo. Tumama siya sa mesa.”
Nanigas ang mga balikat ko.
“Sinaktan mo si Mama.”
“Oo.”
Walang “pero.” Walang dahilan. Walang “aksidente lang.”
“Nasaan ako?”
“Nasa hagdan.”
Muli, may piraso ng alaala: ang malamig na bakal ng railings sa palad ko. Ang dilaw na ilaw sa kusina. Si Mama na nakaupo sa sahig. Isang kahoy na sisiw sa kamay ko.
“Naalala mo?” tanong niya.
“Hindi ko alam.”
“Pagkatapos noon, lumapit ka sa akin. Akala ko yayakap ka. Pero sinabi mo, ‘Papa, huwag mong galawin si Mama.’ Pitong taon ka lang.”
Napapikit ako.
Ilang segundo akong walang narinig kundi ugong ng aircon.
“Kinabukasan, umalis kami?”
“Kinabukasan, pinaalis ako ng mama mo. Tama siya.”
Umiling ako. “Pero sabi niya pinili mong ibang buhay.”
“Hindi agad.”
Doon nagsimula ang mas mahirap na bahagi.
Ayon kay Tomas, pagkatapos siyang paalisin ni Mama, bumalik siya makalipas ang tatlong araw na lasing at galit. Hindi siya pumasok sa bahay, pero sinipa niya ang gate at sumigaw sa labas. Nagising ang mga kapitbahay. Dumating ang tiyuhin kong si Nestor at dinala ako sa loob habang si Mama ay nakatayo sa may pinto.
“Hindi ko kayo nasaktan noon,” sabi niya, “pero sapat na ang ginawa ko para malaman niyang hindi ligtas na basta ako bumalik.”
Nagpunta si Mama sa barangay. Hindi niya itinuloy sa kaso ang pagtulak, pero nagpa-blotter siya at humingi ng tulong sa tiyahin ko para makalipat kami sa Quezon City. Si Tomas naman ay pinauwi ni Lola Belen sa Batangas sa loob ng ilang buwan at saka pumasok sa isang programa sa paggaling mula sa pag-inom na inirekomenda ng dati niyang employer. Hindi raw iyon biglaang paggaling na parang sa pelikula. Dalawang beses siyang bumalik sa pag-inom. Minsan, nawala ang trabaho niya. Minsan, halos isang taon siyang walang regular na kita.
“Tatlong taon bago ko nasabing hindi na ako umiinom,” sabi niya. “At kahit noon, wala akong karapatang sabihing dapat akong paniwalaan agad.”
“Bakit hindi ka humingi ng visitation?”
“Humingi ako.”
Napatingin ako sa kaniya.
“Hindi sa korte. Kay Celia. Kay Lola. Kay Nestor. Pero noong una, tuwing naririnig mo raw ang pangalan ko, binabangungot ka. Kapag may lalaking malakas ang boses, umiiyak ka. Sabi ng counselor sa school, huwag pilitin ang contact.”
“May counselor ako?”
“Grade two ka. Tatlong buwan.”
Wala akong maalala.
“Pagkatapos?”
“Pagkatapos, masaya ka na raw. May barkada. Nag-aaral. Hindi na nagtatanong araw-araw. Nakiusap ako kay Celia na kahit sulat lang. Sabi niya, kapag ikaw mismo ang nagtanong at gusto mo akong makita, hindi ka niya pipigilan.”
“Pero hindi ko tinanong dahil sinabi niyang pinili mo ang ibang buhay.”
Napayuko siya. “Iyon ang kasalanang kailangan niyang sagutin sa’yo.”
“Bakit pumayag ka?”
“Dahil sa unang tatlong taon, wala akong kredibilidad para kumontra. Pagkatapos noon, naging duwag na rin ako.”
Iyon ang unang sagot niyang hindi parang pagtatanggol sa sarili.
“Akala ko kapag sumulpot ako at sinabi kong nagbago na ako, para ko na ring sinabing ako ang may karapatang magtakda kung hanggang kailan dapat kilalanin ang takot ng mama mo. Kaya naghintay ako.”
“Dalawampung taon?”
“Hindi lahat ng paghihintay ay kabutihan, Lea. Minsan, takot din.”
Nag-vibrate ang cellphone ko. Mensahe ni Mama: Nasa San Pablo na ako. Nasaan kayo?
Napatingin ako sa screen nang matagal.
“Pumunta siya,” sabi ko.
Hindi ngumiti si Tomas. Hindi rin siya kinabahan sa paraang inaasahan ko. Tumayo lang siya at lumayo nang kaunti sa pinto ng clinic.
“Kung ayaw niya akong makita, aalis ako.”
“Hindi. Hindi na kayo ang magdedesisyon para sa akin kung sino ang dapat kong makita.”
Iyon ang unang pagkakataon na naramdaman kong hindi na ako ang batang nakatayo sa hagdan.
Dumating si Mama makalipas ang sampung minuto. Pawis siya, walang makeup, at mali ang pagkakasuot ng isang butones ng blouse niya—maliit na detalyeng halos hindi ko nakita sa kaniya dahil lagi siyang maayos. Nang makita niya si Tomas sa dulo ng hallway, tumigil siya.
Walang yakap. Walang sigawan. Wala ring eksenang parang pelikula.
“Celia,” sabi ni Tomas.
“Tomas.”
Dalawampung taon sa dalawang pangalan.
Lumapit si Mama sa akin. “Okay si Belen?”
“Oo.”
“Umuwi na tayo.”
“Hindi pa.”
Nakita niyang hawak ko ang lumang laruan na sisiw. Napapikit siya.
“Alam ko na ang tungkol sa gabing tinulak ka niya.”
Namutla siya, pero hindi niya tiningnan si Tomas.
“Sinabi niya?”
“Oo.”
“Lahat?”
“Sabi niya bumalik siyang lasing, sinipa ang gate, nagpa-blotter ka, nag-counseling ako, at nag-treatment siya.”
Doon niya ako tiningnan nang diretso.
“At sinabi ba niyang siya ang biktima?”
“Hinding-hindi,” sagot ko.
Parang may maliit na bahagi ng tensiyon sa mukha niya ang lumuwag. Hindi sapat para maging komportable, pero sapat para malaman kong iyon ang kinatatakutan niya—na babalik ang nakaraan at babaligtarin ang kuwento.
“Bakit mo sinabi sa akin na pinili niya ang ibang buhay?” tanong ko.
Umupo si Mama. Sa unang pagkakataon, mukhang matanda siya sa paningin ko.
“Noong pitong taon ka, gabi-gabi mong tinatanong kung bakit hindi umuuwi ang papa mo. Kapag sinabi kong may problema siya sa pag-inom, tinatanong mo kung kasalanan mo. Kapag sinabi kong nag-away kami, sinasabi mong magiging mabait ka para hindi na kami mag-away. Hindi ko alam paano ipaliwanag sa bata na ang taong mahal niya ay siya ring taong kinatatakutan ng nanay niya.”
“Pero puwede mong sabihin ang totoo noong mas matanda na ako.”
“Oo.”
Diretso ang sagot. Walang palusot.
“Bakit hindi mo ginawa?”
Napatingin siya sa kamay niya.
“Dahil gumana ang kasinungalingan ko.”
Masakit pakinggan, pero totoo.
“Tumigil kang maghintay sa pinto. Tumigil kang magtanong kung darating siya sa birthday mo. Naging masaya ka. At ako… natakot akong kapag sinabi kong nagbago na siya, baka isipin mong mali akong inilayo ka. O mas masahol, baka isipin mong dapat ko rin siyang balikan.”
“Hindi pareho ang pagpapatawad ko sa kaniya at pagbabalikan ninyo.”
“Alam ko na ngayon.”
“Alam mo na ngayon dahil ako na ang nagsasabi.”
Tumulo ang luha ni Mama pero hindi ko siya agad niyakap.
Hindi iyon eksenang kailangan ng mabilis na kapatawaran.
“May karapatan kang magalit sa akin,” sabi niya. “Pinrotektahan kita noong bata ka. Pero nang lumaki ka, ginamit ko pa rin ang proteksiyon bilang dahilan para kontrolin ang kuwento. Mali iyon.”
Tahimik si Tomas sa dulo. Hindi siya nakisali.
“May tanong ako sa inyong dalawa,” sabi ko. “Noong eighteen ako, bakit wala pa ring nagsabi?”
Si Mama ang unang sumagot. “Duwag ako.”
Si Tomas naman: “Duwag din ako.”
Halos matawa ako sa sobrang pait. Dalawang taong ginugol ang kalahati ng buhay ko sa paghihintay na ang isa ang maunang gumawa ng tama.
“May mga regalo ka raw bawat taon,” sabi ko kay Tomas.
“Oo.”
“Bakit regalo? Bakit hindi isang malinaw na mensahe na ‘Lea, nandito ako kapag gusto mo’?”
“May mga sulat din.”
“Nasaan?”
“Sinunog ko ang karamihan.”
Napakunot-noo ako.
“Bakit?”
“Dahil habang binabasa ko, puro paliwanag tungkol sa sarili ko. Puro gusto kong maintindihan mo ako. Isang counselor sa grupong dinadaluhan ko para sa pagpapatuloy ng paggaling ang nagsabi sa akin: kung gusto mong humingi ng tawad sa anak mo, huwag mong gawing trabaho ng anak mo ang pag-ayos ng konsensiya mo. Kaya hindi ko ipinadala.”
Sa lahat ng narinig ko, iyon ang unang bagay na nagpahina sa galit ko nang kaunti.
Hindi dahil nabura ang ginawa niya. Kundi dahil sa unang pagkakataon, may nakita akong ebidensiyang ang pagbabago niya ay hindi lang pangungusap.
Lumabas si Lira mula sa room at sinabing tulog na si Lola. Maaari na raw siyang iuwi makalipas ang isang oras.
“May gusto siyang sabihin sa’yo pagising niya,” sabi niya sa akin. “At may ipinakuha siyang lata sa cabinet.”
“Isa na namang kahon?” tanong ko.
Ngumiti siya nang kaunti. “Hindi regalo.”
Sa loob ng lata ay tatlong kahoy na sisiw.
Iyong una, palawit ko.
Iyong ikalawa, hawak ni Tomas mula sa bulsa niya—mas kupas, may bitak sa pakpak.
Iyong ikatlo ay binalot sa lumang panyo. Nakaukit sa likod: C.
Para kay Celia.
Hindi ko alam kung bakit iyon ang pinakamasakit sa lahat.
“Hindi ko itinapon,” sabi ni Mama nang makita niya. “Iniwan ko kay Belen noong lumipat tayo.”
Kinuha niya iyon pero hindi isinuot. Hinawakan lang niya sa palad.
Si Tomas naman ay hindi lumapit.
Walang simbolo ang kayang mag-utos sa dalawang taong nasaktan na maging mag-asawa ulit. At ayaw kong iyon ang maging kuwento. Hindi ko kailangan ng reunion ng magulang ko. Kailangan ko ng katotohanan.
Nang magising si Lola, pinaupo niya kaming tatlo sa sala. Mahina ang boses niya pero matalas pa rin ang isip.
“May kasalanan kayong dalawa,” sabi niya kina Mama at Tomas. “Ikaw, Tomas, dahil ginawa mong bahay ang lugar na kinatatakutan ng asawa mo. Ikaw, Celia, dahil noong ligtas na si Lea at malaki na, ipinagpatuloy mo ang desisyong hindi na sa’yo lang dapat.”
Hindi siya pumili ng kampo.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“At ikaw, anak, huwag mong hayaang pilitin ka ng kahit sino na magpatawad ngayon para lang masabing maganda ang ending.”
Napaluha ako.
Iyon ang pahintulot na hindi ko alam na kailangan ko.
Hindi kami umuwi bilang buo at masayang pamilya.
Umuwi si Mama sa Quezon City nang gabing iyon. Ako naman, nanatili sa Laguna para samahan si Lola ng dalawang araw. Si Tomas ay umuwi sa maliit niyang inuupahang bahay sa kabilang barangay. Bago siya umalis, tinanong niya ako kung puwede niya akong tawagan kinabukasan.
“Hindi pa,” sabi ko.
Tumango siya. “Sige.”
Walang pagtatampo. Walang “tatay mo pa rin ako.”
Kinabukasan, nagpadala siya ng isang text kay Lira para sa akin: Salamat sa pakikinig. Hindi mo kailangang sagutin. Nandito lang ako kung dumating ang araw na gusto mong magtanong pa.
Hindi ko sinagot.
Pag-uwi ko sa Maynila, tatlong araw kaming halos hindi nag-usap ni Mama kahit iisang bahay kami. Sa ikaapat na gabi, siya ang naglagay ng dalawang tasa ng kape sa mesa.
“May gusto ka bang malaman?” tanong niya.
“Lahat.”
Tatlong oras kaming nag-usap.
Hindi niya pinaganda ang sarili niya. Sinabi niyang may mga pagkakataong sinubukan ni Tomas na magpadala ng pera at tinanggap niya dahil kailangan para sa tuition ko. May mga pagkakataon ding ibinalik niya ang regalo dahil natatakot siyang gamitin iyon ni Tomas para makalapit. Nang tuluyan itong maging maayos at sober, mas mahirap na raw dahil siya na mismo ang hindi marunong magbukas ng usapan.
“May kinarelasyon ka ba pagkatapos?” tanong ko.
“Meron. Dalawa. Hindi nagtagal.”
“Siya?”
“Alam kong wala. Tinanong ko si Belen minsan.”
“Pero hinayaan mo akong isipin na baka may ibang pamilya siya.”
“Oo.”
Muli, hindi niya itinago.
“Sorry,” sabi niya. “Hindi iyong sorry na gusto kong tumigil ka nang magalit. Sorry na handa akong marinig kahit ilang beses mong sabihin kung ano ang kinuha ko sa’yo.”
Doon ko siya niyakap.
Hindi dahil tapos na ang problema. Kundi dahil sa wakas, pareho na kaming nakatingin sa parehong katotohanan.
Makalipas ang dalawang linggo, ako ang nag-text kay Tomas.
Kape. Isang oras. Sa mataong lugar.
Sumagot siya makalipas ang halos isang minuto: Sige. Ikaw ang pumili ng lugar.
Nagkita kami sa isang café malapit sa terminal sa Buendia. Maaga siya ng dalawampung minuto. Hindi niya ako niyakap. Hindi rin niya dinala ang dalawampung regalo.
May dala lang siyang isang maliit na supot ng pandesal.
“Dati paborito mo,” sabi niya. “Kung hindi na, okay lang.”
Napangiti ako nang hindi sinasadya.
“Paborito ko pa rin.”
Sa unang isang oras, hindi namin pinag-usapan ang nakaraan. Tinanong ko kung anong trabaho niya. Dispatcher na pala siya ngayon sa isang maliit na bus company. May high blood na. Mahilig pa rin sa lumang kundiman. Tinatanong niya ako tungkol sa trabaho ko pero hindi niya inangkin ang mga taon na wala siya.
Bago kami maghiwalay, sinabi ko ang kondisyon ko.
“Kung magkakaroon tayo ng relasyon, hindi mo puwedeng sabihing ‘nakaraan na iyon’ kapag tinatanong ko ang ginawa mo kay Mama.”
“Hindi ko sasabihin.”
“At hindi mo puwedeng sisihin siya kapag mabagal akong magtiwala.”
“Hindi ko gagawin.”
“At huwag mong tawaging sayang ang dalawampung taon na parang aksidente lang. May mga desisyon kayong dalawa na gumawa noon.”
Namula ang mga mata niya.
“Oo.”
Pagkatapos ay ako ang nagtanong ng pinakamatagal kong kinatatakutan.
“Minahal mo ba ako kahit hindi ka dumating?”
Hindi siya sumagot agad.
“Minahal kita,” sabi niya. “Pero matagal kong inisip na sapat ang pagmamahal kahit wala akong lakas ng loob na harapin ang pinsalang ginawa ko. Hindi pala. Kaya ayokong gamitin ang ‘mahal kita’ para hingin ang mga taon na hindi ko nakuha.”
Iyon ang sagot na pinili kong paniwalaan—hindi dahil maganda, kundi dahil hindi nito hinihinging kalimutan ko ang masamang bahagi.
Mula noon, hindi naging mabilis ang lahat.
May mga linggong hindi ko siya kinakausap. May pagkakataong nagalit ako nang makita kong may lumang litrato siya ng graduation ko na hindi ko alam kung saan niya nakuha. Ipinaliwanag niyang si Lola ang nagbigay. Sinabi kong kailangan niyang magtanong muna bago magtago ng mga bagong larawan ko. Humingi siya ng paumanhin at sumunod.
May pagkakataon ding nagalit si Mama nang malaman niyang dalawang beses kami nagkape sa isang buwan. Hindi niya ako pinagbawalan, pero naging malamig siya. Kinausap ko rin siya.
“Hindi ko siya ibinabalik sa buhay mo,” sabi ko. “Binubuo ko ang sarili kong relasyon sa kaniya.”
Matagal bago siya tumango.
“Alam ko. Nag-aaral lang din ako.”
Anim na buwan pagkatapos ng biyahe kong iyon, nag-otso anyos si Lola Belen. Maliit lang ang handaan sa bahay niya sa San Pablo. Nandoon si Mama. Nandoon si Tomas. Hindi sila magkatabi, pero hindi rin sila nag-iwas na parang walang kasaysayan.
Ako ang nagdala ng cake.
Bago hipan ni Lola ang kandila, inilabas ni Mang Ruben—oo, inimbitahan siya ni Lola—ang isang maliit na kahoy na kahon. Nandoon ang tatlong sisiw.
“Hindi ba dapat nasa inyo ’yan?” biro niya.
Kinuha ni Mama ang sisiw na may C. Kinuha ni Tomas ang may T. Ako ang may L.
Hindi namin pinagdugtong. Hindi iyon puzzle.
Tatlong magkahiwalay na piraso iyon mula sa isang pamilyang minsang magkakasama, pagkatapos ay nasira, at ngayon ay natututong huwag magsinungaling tungkol sa dahilan.
Nang pauwi na ako, inalok ni Tomas na ihatid ako sa terminal. Pumayag ako.
Sakay kami ng jeep nang tanungin niya, “Pwede ba kitang tawaging Sisiw?”
Napatingin ako sa bintana.
Dalawampung taon akong nasasaktan sa palayaw na iyon dahil para sa akin, iyon ang tunog ng taong umalis.
Ngayon alam kong mas komplikado ang totoo: umalis siya dahil may ginawa siyang mali; nanatili siyang malayo dahil may pangakong dapat niyang igalang; at tumagal nang sobra ang pagkawala dahil dalawang matanda ang natakot magsabi ng buong katotohanan sa batang lumaki na pala.
“Hindi palagi,” sagot ko. “Pero ngayon… pwede.”
Ngumiti siya. Hindi malaki. Hindi parang nanalo.
“Sige, Sisiw.”
Pagdating sa terminal, hindi ko siya niyakap agad. Nauna akong lumakad ng ilang hakbang, saka ako bumalik.
Isang maikling yakap lang.
Walang dalawampung taon ang nabawi sa yakap na iyon.
Pero may isang bagay na nagbago: sa unang pagkakataon, hindi na ako naghihintay sa pintong walang nakakaalam kung sino ang dapat kumatok.
Alam na naming tatlo kung ano ang nawala, kung sino ang may pananagutan, at kung anong mga hangganan ang kailangan para hindi na maulit ang dating sakit.
Hindi naging mag-asawa ulit sina Mama at Tomas. Hindi rin ako biglang naging anak na araw-araw tumatawag sa tatay niya. May mga sugat na hindi kailangang gawing dekorasyon ng “happy ending.”
Pero nang sumunod na birthday ko, dalawang mensahe ang dumating nang alas-sais ng umaga.
Kay Mama: Happy birthday, anak. Salamat dahil tinuruan mo rin akong magsabi ng totoo kahit huli na.
Kay Tomas: Happy birthday, Lea. Nandito lang ako. Walang obligasyong sumagot.
Pareho kong sinagot.
At bago ako pumasok sa trabaho, hinawakan ko ang kahoy na sisiw sa bag ko—hindi na bilang alaala ng lalaking iniwan ako, kundi bilang paalala na ang pagmamahal, kapag walang katotohanan at pananagutan, ay puwedeng maging isa pang paraan ng pananakit.
Ang tunay na paghilom ay hindi nangyari nang bumalik si Papa.
Nagsimula ito nang tumigil kaming lahat sa paggawa ng mas madaling kuwento, at pinili naming harapin ang mas mahirap na katotohanan.
