BAHAGI 3 — Ang lumang baunan at apatnapu’t dalawang liham ang nagbukas sa nakaraan ni Mama, pero ang pagpapatawad ay hindi dumating nang sabay-sabay.
BAHAGI 3 — Ang lumang baunan at apatnapu’t dalawang liham ang nagbukas sa nakaraan ni Mama, pero ang pagpapatawad ay hindi dumating nang sabay-sabay.
Hindi namin hinintay ang susunod na bus. Sumakay kaming apat sa kotse ni Kuya Ramon pauwi sa Parañaque. Si Kuya ang nagmamaneho. Ako ang nasa tabi niya. Sa likod, magkatabi si Mama at Emil pero may pagitan ding isang dangkal, parang pareho silang takot na baka mali ang kilos nila sa harap namin.
Walang nagsalita sa unang dalawampung minuto.
Sa bawat stoplight, nakikita kong mas mahigpit ang hawak ni Kuya sa manibela. Hindi siya umiiyak. Mas gusto ko sanang umiyak siya. Kapag tahimik si Kuya, ibig sabihin mas malalim ang galit.
Pagdating namin sa bahay, diretso siyang pumasok sa maliit na silid kung saan nakalagay ang lumang makinang panahi ni Mama. Hindi iyon ginagamit simula nang sumakit ang tuhod niya dalawang taon na ang nakaraan. May mga kahon ng sinulid, retaso, lumang kurtina, at plastic bag sa ilalim.
“Ano rito?” tanong ni Kuya.
Hindi sumagot si Mama.
Lumuhod siya mismo at hinila ang isang kahong karton na balot ng lumang tela. Walang kandado. Walang pangalan sa labas. Nang buksan niya, unang lumitaw ang maliit na puting bonnet ng sanggol, kupas na at may tahi sa gilid. Sa ilalim niyon ay mga sobre.
Marami.
Binilang ni Nina nang dumating siya makalipas ang labinlimang minuto.
Apatnapu’t dalawa.
Isa para sa bawat kaarawan ni Emil mula edad isa hanggang apatnapu’t dalawa.
Walang address. Walang stamp. Hindi ipinadala kahit isa.
Nakaharap si Emil sa pinto. Para bang gusto niyang lumabas pero hindi gumagalaw ang mga paa niya.
Kinuha ni Kuya ang unang sobre. “Pwede?”
Si Emil ang tumingin kay Mama. Si Mama ang tumango.
Binasa ni Kuya ang unang liham nang malakas.
“Anak, isang taon ka na ngayon. Hindi ko alam kung marunong ka nang maglakad. Hindi ko alam kung ano ang paborito mong pagkain. Hindi ko alam kung sino ang kinakapitan mo kapag natatakot ka. Sinabi sa akin ni Papa na mas mabuti ang buhay mo roon. Pinipilit kong maniwala. Sana, kahit isang beses, may magsabi sa iyo na hindi kita ibinigay dahil ayaw kita.”
Doon unang napaupo si Kuya.
Hindi pa rin siya nagsalita.
Sa ikadalawampu’t isang liham, unang lumitaw ang pangalan ni Papa Eduardo.
“Anak, ikakasal ako sa isang lalaking hindi natakot sa kuwento tungkol sa iyo. Sinabi kong baka balang araw hanapin kita. Ang sagot niya, ‘Hindi kita pipigilan. Anak mo siya bago pa tayo nagkakilala.’ Hindi ko alam kung magiging mabuti akong asawa. Hindi ko rin alam kung may karapatan pa akong maging nanay ulit. Pero kung magkaroon ako ng ibang anak, hindi ibig sabihin na pinalitan kita.”
Napatakip ng bibig si Nina.
Ako naman, biglang naalala ang tanong ko kay Mama ilang araw lang ang nakaraan: kung may anak siyang hindi namin kilala, sasabihin ba niya sa amin?
At ang sagot niya: may mga bagay na kapag sinabi nang huli, parang kasinungalingan na kahit totoo naman.
Ngayon ko naintindihan kung bakit.
Pero hindi ibig sabihin na nawala agad ang galit ko.
“Ma,” sabi ko, “naiintindihan kong nasaktan ka. Pero bakit hindi mo sinabi sa amin kahit malalaki na kami? Tatlumpu na si Nina. May mga anak na si Kuya. Hindi na kami bata.”
Tumingin siya sa mga sobre. “Dahil bawat taon na lumilipas, mas mahirap sabihin. Noong bata kayo, sabi ko saka na kapag kaya na ninyong maintindihan. Noong mga tinedyer kayo, natakot akong baka isipin ninyong may kulang kay Papa. Noong nagsipag-asawa na kayo, naisip kong may sarili na kayong problema. Tapos namatay ang Papa ninyo. Doon ako tuluyang natakot.”
“Sa ano?” tanong ni Nina.
“Na kapag sinabi kong alam niya, magagalit kayo sa patay na hindi na kayang magpaliwanag.”
Napatingin kaming lahat sa recorder.
Si Kuya ang unang nagsalita ulit. “May karapatan kaming magalit.”
“Oo,” sagot ni Mama agad. “Meron.”
“Hindi mo puwedeng gamitin ang sakit mo para alisin sa amin ang katotohanan.”
“Oo.”
“Hindi mo puwedeng sabihing pinoprotektahan mo kami kung ang totoo, natatakot ka lang.”
Doon unang napaiyak si Mama.
“Oo,” sabi niya. “Natakot ako.”
Hindi siya lumapit kay Kuya. Hindi niya hinawakan. Hindi niya sinabing “nanay mo pa rin ako.” Umupo lang siya sa sahig sa tabi ng kahon at hinayaan si Kuya na magalit.
Iyon marahil ang unang pagkakataon na nakita kong hindi ipinagtanggol ni Mama ang sarili niya.
Si Emil naman ay nakatayo pa rin sa pinto.
“Pwede po akong umalis,” sabi niya. “Hindi ko gustong ako ang dahilan nito.”
Biglang tumingin si Kuya sa kanya. “Ikaw ba, galit ka sa kanya?”
Matagal bago sumagot si Emil.
“Dati.”
“Dati?”
“Opo. Noong namatay ang amang nagpalaki sa akin, dalawampu’t anim na ako. Doon unang sinabi ni Mama Cora sa akin na hindi niya ako ipinanganak. Galit ako. Akala ko itinapon ako. Akala ko may nanay akong nagpatuloy ng buhay na parang wala ako. Mga sampung taon kong hindi hinanap si Mama Ester kahit alam ko na ang pangalan niya.”
“Bakit nagbago?” tanong ko.
Kinuha niya ang lumang baunan ni Papa.
“Dahil dumating si Tito Eduardo.”
“Akala ko kukumbinsihin niya akong bumalik,” sabi ni Emil. “Hindi. Ang unang sinabi niya sa akin, ‘Wala akong karapatang sabihin kung sino ang dapat mong tawaging pamilya. Gusto ko lang malaman mo na hindi ka nakalimutan.’”
Doon niya ipinakita sa amin ang isang litrato sa loob ng baunan. Si Papa at si Emil, nakaupo sa isang karinderya. Sa mesa nila, ang asul na baunan.
“Bakit nasa iyo iyon?” tanong ni Nina.
Ngumiti si Emil nang kaunti. “Noong pangatlong beses kaming nagkita, sabi ni Tito, ayaw daw niyang magdala ng regalo na mukhang bayad sa konsensya. Kaya baunan na lang. Sabi niya, ‘Ito ang gamit ko noong panahong ipinapanganak na siguro ang panganay ng asawa ko. Hindi kita kilala noon, pero kung nagkataon, sana napagbaunan din kita.’”
Napayuko ako.
Kilala ko ang humor ni Papa. Ganoon siya magsalita—may biro kahit mabigat ang usapan.
“Bakit hindi ka niya dinala sa amin?” tanong ni Kuya.
“Tinatanong niya ako taon-taon kung handa na ako. Ako ang laging umaayaw.”
Tahimik ang bahay.
Iyon ang unang malaking pagbabagong hindi ko inaasahan.
Sa isip namin, si Mama ang nagtakda ng lahat ng lihim. Pero may pinili rin si Emil. May pamilya siyang ayaw saktan. May ina siyang si Cora na nagpalaki sa kanya mula sanggol, nagbantay kapag may lagnat, nagbayad ng matrikula, naghintay sa labas ng paaralan, at umiyak noong ikinasal siya. Hindi niya gustong bumalik sa amin na para bang may papalitan.
“Buhay pa ba si Tiya Cora?” tanong ni Mama.
Doon tumigil si Emil.
Umiling siya.
“Anim na buwan na po.”
Napapikit si Mama.
Kaya pala anim na buwan pa lang ang mga Martes sa terminal.
“Pareho kayong pinagsinungalingan,” sabi ko.
Tumango si Emil.
“Pero bakit?” galit na tanong ni Kuya. “Para saan?”
Si Mama ang sumagot. “Hiya.”
Iyon lang.
Hindi pera. Hindi mana. Hindi eskandalo na may malaking taong sangkot.
Hiya.
Labimpitong taong gulang si Mama, buntis nang hindi kasal, sa panahong ang tingin ni Lolo ay mawawasak ang pangalan ng pamilya kapag nalaman ng mga kapitbahay. Nang ipanganak si Emil, sinabi sa iba na anak siya ng pinsan. Pinabalik si Mama sa Maynila para magtrabaho. Bawat tanong niya tungkol sa sanggol, pareho ang sagot: “Mabuti ang buhay niya. Huwag mo nang guluhin.”
“Mas madaling patahimikin ang isang batang ina noon kaysa aminin ng matatanda na sila ang natatakot,” sabi ni Mama.
Hindi niya sinabing walang kasalanan si Lolo. Hindi rin niya sinabing wala siyang kasalanan. Ang pinakamasakit, nakinig siya. Sa simula dahil bata siya. Sa huli dahil masyado nang matagal ang lumipas.
Binuksan ni Kuya ang recorder ulit.
“May kasunod pa ba?”
May ikalawang recording pala na hindi napansin ni Emil dahil nakatago sa ibang folder. Mas mahaba iyon.
Boses ulit ni Papa.
“Ester, kung ikaw ang unang makarinig nito, huwag kang magalit. Alam kong sinabi mong huwag akong makialam. Pero asawa mo ako. At kapag araw-araw kong nakikita ang isang taong nagluluto ng apat na itlog pero tatlo lang ang nilalagay sa plato, alam kong may hinihintay kang hindi mo masabi.”
Napatawa si Mama sa gitna ng iyak.
Ganoon nga raw siya noon. Tuwing kaarawan ni Emil, apat na itlog ang niluluto niya sa almusal. Tatlo para sa amin, isa para ilagay sa maliit na platito sa kusina. Akala namin kay Papa iyon. Hindi pala ginagalaw ni Papa. Hinahayaan lang niya hanggang tanghali bago itapon ni Mama.
Nagpatuloy ang recording.
“Ramon, Lira, Nina—kapag nalaman ninyo ito, huwag ninyong gawing santo ang Mama ninyo. Nagkamali siya. Natakot siya. At huwag din ninyo akong gawing santo. Alam ko nang labindalawang taon at hindi ko sinabi sa inyo. Pinili naming dalawa ang katahimikan dahil akala namin iyon ang pinakamaliit na sakit. Baka mali kami. Kung galit kayo, galit kayo. Pero huwag ninyong gawing kontrabida si Emil. Wala siyang kinuha sa inyo. Sa totoo lang, siya ang nawalan ng pagkakataong makilala kayo.”
Hindi na nakayanan ni Kuya.
Tumayo siya at lumabas sa bakuran.
Sumunod ako.
Nakatayo siya sa tabi ng lumang puno ng calamansi, parehong lugar kung saan kami pinapagalitan ni Papa noong bata kami kapag nag-aaway. Nakatalikod siya sa akin.
“Ang dami kong gustong sabihin sa kanya,” bulong niya.
“Kay Mama?”
“Kay Papa.”
“Galit ka?”
“Oo.”
“Tama lang.”
“Pero miss ko rin.”
“Oo.”
Doon siya umiyak.
Hindi malakas. Hindi dramatiko. Tahimik lang, nakayuko, parehong kamay nasa bewang, parang pagod na pagod.
“Alam mo kung ano ang masakit?” sabi niya. “Akala ko kapag mabuti ang magulang mo, wala silang ganitong sikreto. Akala ko simple lang—mabuti si Papa, mabuti si Mama, kaya maayos tayo.”
“Baka mabuti pa rin sila kahit nagkamali.”
“Baka.”
Hindi ko siya niyakap agad. Hinayaan ko lang siyang umiyak.
Pagbalik namin sa loob, nakahanda na ang pagkain. Ugali ni Mama iyon—kahit gumuho ang mundo, magtatanong pa rin kung kumain ka na.
Pero apat lang ang plato sa mesa.
Si Emil ang tumayo. “Uuwi na po ako.”
Tumingin si Mama sa kanya. “Hindi ka ba kakain?”
“Babalik na lang po ako sa susunod na Martes.”
Bago siya makalakad, nagsalita si Nina.
“Kuya Emil.”
Lahat kami napatingin sa kanya.
Si Nina mismo ang nagulat sa salitang lumabas sa bibig niya.
Namula si Emil. Hindi siya ngumiti agad.
“Hindi ko alam kung puwede kitang tawaging ganoon,” sabi ni Nina. “Pero… kung ayos lang sa iyo.”
Napalunok siya. “Ayos lang.”
Dinagdagan ni Mama ng isang plato ang mesa.
Lima na ang plato.
Pero hindi naging maayos ang lahat dahil lang kumain kami nang sabay.
Sa unang hapunan, halos walang nagsalita. Si Kuya Ramon ay maikli ang sagot. Ako ay maraming tanong na hindi ko mailabas. Si Mama ay paulit-ulit na nag-aalok ng ulam kay Emil hanggang sa sabihin nitong, “Ma, busog na po ako,” at pareho silang natawa dahil iyon ang unang normal na linyang namagitan sa kanila.
Ayaw naming gawing kuwento ng “pagbawi” ang buhay niya, na parang kailangang burahin ang apatnapu’t dalawang taon sa Batangas para maging tunay siyang anak ni Mama. Hindi rin niya gustong tawagin si Papa Eduardo na “Tatay.” Ang tawag niya rito ay Tito Eduardo hanggang huli.
“May tatay akong nagpalaki sa akin,” paliwanag niya kay Kuya isang Linggo. “Mahal ko siya. Hindi nababawasan ang kabutihan ni Tito Eduardo dahil hindi ko siya tinawag na Tatay.”
Doon ko nakita si Kuya na unang ngumiti sa kanya.
“Ganyan din sasabihin ni Papa,” sagot niya.
Isang buwan matapos ang araw na iyon, dumating ang anibersaryo ng pagkamatay ni Papa.
Dati, kaming tatlong magkakapatid lang ang sumasama kay Mama sa sementeryo. Noong taong iyon, tinanong ni Mama si Emil kung gusto niyang sumama.
Hindi siya agad sumagot.
“Baka hindi tama,” sabi niya. “Baka araw ito ng pamilya ninyo.”
Si Kuya ang sumagot.
“Araw nga ito ng pamilya.”
Hindi iyon malaking paghingi ng tawad. Wala ring yakapan. Pero sapat iyon para mapayuko si Emil at punasan ang mata niya.
Sa sementeryo, inilapag niya ang lumang asul na baunan sa tabi ng lapida ni Papa.
“Babalik ko na sana,” sabi niya.
Umiling si Mama. “Sa iyo iyan.”
“Pero gamit niya.”
“Binigay niya sa iyo.”
Si Kuya ang lumapit at hinawakan ang yupi sa gilid. “Basta huwag mong ipapagawa. Ganyan na ’yan simula bata kami.”
“Hindi ko gagalawin.”
“Mabuti.”
Pagkatapos, may inilabas si Emil mula sa loob ng baunan—isang maliit na papel na nakatupi nang apat. Hindi iyon isa sa mga liham ni Mama. Sulat-kamay ni Papa.
“Hindi ko pa ito ipinakita,” sabi niya. “Nakita ko lang sa ilalim ng lining kagabi.”
Binasa niya.
“Emil, kung dumating ang araw na makilala mo ang mga anak namin, huwag mong isipin na bisita ka sa bahay. Pero huwag mo ring isipin na kailangan mong pumasok kung hindi ka handa. Ang pamilya ay hindi talaan na kailangang kumpleto. Minsan, ang respeto ay marunong ding maghintay sa labas ng pinto.”
Napaupo si Mama sa tabi ng lapida.
“Ganyan talaga siya,” bulong niya.
Noon ko naintindihan kung bakit Martes ang pinili nilang pagkikita ni Emil.
Martes din pala ang araw ng pahinga ni Papa sa kumpanya ng bus noong buhay pa siya. Martes ang araw na una niyang nakilala si Emil sa Batangas. At matapos mamatay si Cora, Martes din ang araw na unang pumunta si Emil sa terminal dala ang baunan.
Hindi simpleng iskedyul iyon.
Parang araw na iniwan ni Papa para sa dalawang taong matagal niyang gustong magtagpo sa tamang panahon.
Makalipas ang ilang buwan, hindi na kailangang magsinungaling ni Mama tungkol sa novena. Kapag pupunta si Emil, diretso na siya sa bahay. Minsan kasama niya si Grace at si Bea. Tinatawag ni Bea si Mama na “Lola Ester,” pero unang beses niya iyong sinabi, napaiyak si Mama sa tabi ng kalan at nasunog ang unang pritong lumpia.
Tinukso namin siya buong gabi.
Si Kuya Ramon ang pinakamatagal lumambot. May mga araw na bumabalik ang galit niya. Minsan, habang nagkakape, bigla niyang tinanong si Mama, “Kung hindi bumalik si Emil, sasabihin mo pa ba sa amin?”
Hindi nagsinungaling si Mama.
“Hindi ko alam.”
Masakit ang sagot, pero mas mabuti kaysa bagong palusot.
“Salamat sa totoong sagot,” sabi ni Kuya.
Doon nagsimula ang totoong paghilom sa pagitan nila—hindi sa isang malaking yakap, kundi sa maliliit na pagkakataong pinili ni Mama na huwag nang itago ang mahirap na sagot.
Sa isa sa mga huling liham, tatlong taon nang patay si Papa, iisang pangungusap lang ang isinulat ni Mama:
“Anak, kung may lakas lang akong piliin ang katotohanan kaysa takot, sana hindi tayo parehong tumanda na naghihintay.”
Iyon ang liham na hindi ko makalimutan.
Dahil hanggang noon, iniisip ko ang kuwento bilang sikreto ni Mama.
Pero hindi lang pala sikreto iyon.
Isa iyong mahabang serye ng mga desisyong ipinagpaliban: ni Lolo dahil sa hiya, ni Mama dahil sa takot, ni Papa dahil sa pagnanais protektahan kaming lahat, ni Emil dahil sa respeto sa pamilyang nagpalaki sa kanya, at naming magkakapatid dahil akala namin ang isang maayos na pamilya ay pamilyang walang mahirap na katotohanan.
Walang isang kontrabida na puwedeng sisihin para gumaan ang lahat.
May mga taong nagkamali. May mga taong nasaktan. May mga taong naniwalang katahimikan ang mas mabait na pagpili.
At may apatnapu’t dalawang taon na hindi na maibabalik.
Pero may mga Martes pa ring darating.
Noong ika-43 kaarawan ni Emil, hindi na gumawa si Mama ng liham na itatago sa kahon.
Gumising siya nang alas-kuwatro, nagluto ng adobo, nilagang itlog, at atsara, at inilagay ang pagkain sa pulang baunan. Akala ko pupunta na naman siya sa terminal.
Hindi.
Bandang alas-diyes, dumating si Emil kasama ang asawa at anak niya. Nandoon kami nina Kuya at Nina. Inilabas ni Mama ang lumang kahon ng mga liham at ibinigay sa kanya.
“Sa iyo na,” sabi niya.
Hindi agad kinuha ni Emil.
“Ma, baka gusto ninyong itago.”
“Matagal ko nang itinago. Sobra na.”
Kinuha niya ang kahon. Pinatong sa kandungan. Pagkatapos, may inilabas siyang isang bagong sobre mula sa bag.
“May sulat din po ako.”
“Para kanino?” tanong ni Mama.
“Sa inyo.”
Iyon ang unang liham ni Emil kay Mama.
Hindi niya binasa nang malakas. Inabot lang niya. Nanginginig ang kamay ni Mama nang buksan.
Tatlong pangungusap lang ang laman.
“Ma, hindi ko kayang ibalik ang apatnapu’t dalawang kaarawan na wala tayo sa isa’t isa. Hindi rin kita kayang tawaging nanay na parang walang ibang nanay na nagpalaki sa akin. Pero kung gusto mo, sa mga kaarawang natitira, puwede tayong magsimula nang walang sikreto.”
Umiyak si Mama.
Umiyak si Nina.
Umiyak ako.
Si Kuya Ramon, gaya ng dati, kunwari may pupuntahan sa kusina para kumuha ng tubig.
Pero nakita kong pinupunasan niya rin ang mata niya.
Pagkatapos naming kumain, napansin kong pitong plato ang nakalagay sa mesa samantalang lima lang kami sa mga lumang litrato ng pamilya noong buhay pa si Papa.
Hindi ko naisip na may “dagdag.”
Hindi ko rin naisip na may “kulang.”
Ang naisip ko lang: sa wakas, wala nang taong kailangang umupo sa terminal para mahalin nang palihim.
At nang gabing iyon, bago umuwi si Emil, ibinalik niya kay Mama ang pulang baunan.
“Sa susunod na Martes na lang ulit?” biro niya.
Ngumiti si Mama.
“Hindi na sa terminal,” sagot niya. “Dito na sa bahay.”
Sa unang pagkakataon matapos ang apatnapu’t dalawang taon, wala nang baong kailangang itago.
