BAHAGI 3 Hindi ko na hinintay na magsalita pa si Aling Fe.
BAHAGI 3
Hindi ko na hinintay na magsalita pa si Aling Fe.
Iniwan ko kay Baste ang bilin na i-lock ang pinto at huwag lalabas. Halos tumakbo ako sa dalawang kanto papunta sa panaderya.
Sarado na ang harapang salamin, pero may ilaw pa sa likod. Kumakatok pa lang ako sa rolling door nang marinig ko ang boses ni Mika sa loob.
“Sandali po.”
Nang bumukas ang maliit na pinto sa gilid, nandoon siya. Nakatali ang buhok, may harina sa pisngi, at nakasuot ng lumang apron na masyadong malaki para sa kanya.
Nagkatinginan kami.
“Ma?”
Hindi ko alam kung yayakapin ko siya o luluhod ako sa hiya.
“Puwede ba tayong mag-usap?”
Matagal bago siya tumango.
Pinaupo niya ako sa isang bangkong kahoy malapit sa mga tray ng pandesal. Hindi siya umupo sa tabi ko. Nanatili siyang nakatayo, parang handang umatras kapag tumaas ulit ang boses ko.
Mas masakit iyon kaysa sa anumang sinabi niya.
“Ano ang ibig sabihin ni Aling Fe na hindi ka na-enroll?” tanong ko.
Tahimik siya.
“Mika, nakita ko ang uniporme mo.”
Napayuko siya.
“Kailan mo pa balak sabihin?”
“Kapag nakabawi na tayo.”
“Sa alin?”
Huminga siya nang malalim.
“Sa utang sa supplier. Sa kulang sa renta ng puwesto. Sa bayarin ni Baste. Sa lahat ng hindi n’yo sinasabi sa amin pero naririnig ko tuwing gabi kapag akala n’yo tulog na kami.”
Parang isa-isang binuksan ang mga pinto ng lihim na akala ko ako lang ang may susi.
“Hindi mo responsibilidad iyon.”
“Pero pamilya ko rin kayo.”
“Anak kita. Ako ang nanay.”
“Alam ko po. Kaya nga ayaw n’yong humingi ng tulong.”
Napatahimik ako.
Iyon ang pinakamasakit na bahagi dahil totoo.
Mula nang mawala si Noel, ginawa kong sukatan ng pagiging mabuting ina ang kakayahan kong akuin ang lahat. Kapag may utang, ako ang mag-iisip. Kapag may kulang, ako ang hindi kakain. Kapag may problema, ako ang magtatago.
Hindi ko napansin na habang pinoprotektahan ko ang mga anak ko sa katotohanan, tinuturuan ko rin silang itago sa akin ang sarili nilang sakripisyo.
“Bakit ang gitara?” mahina kong tanong.
Doon siya unang tumingin nang diretso sa akin.
“Dahil iyon lang ang bagay sa bahay na may halaga na puwedeng gawing pera agad nang hindi n’yo napapansin sa unang araw.”
“Hindi mo alam kung gaano iyon kahalaga sa akin.”
“Alam ko po.”
Namula ang mga mata niya.
“Ma, ako ang naglilinis niyon bawat Linggo. Ako ang huling tinuruan ni Papa ng chords. Alam ko kung ano iyon sa inyo. Kaya hindi ko basta dinala sa kung saan.”
“Kanino mo ibinenta?”
“Kay Tito Arman.”
Nakilala ko agad ang pangalan. Kababata iyon ni Noel at dati niyang kasama sa maliit na banda noong binata pa sila. Matagal ko nang hindi nakikita si Arman, pero alam kong may maliit siyang repair shop ng musical instruments sa Bayan.
“Siya iyong lalaking nakita ni Tita Nena?”
Napailing si Mika. “Anak po niya iyon, si Paolo. Siya ang nagbukas ng shop noong araw na dinala ko ang gitara. Si Tito Arman nasa loob.”
Nahiya akong maalala kung paano ko agad binuo ang kuwento tungkol sa boyfriend at cellphone.
“Labing-isang libo?”
“Opo.”
“Saan napunta?”
Hindi niya agad sinabi. Kumuha siya ng maliit na stool at saka lang umupo sa tapat ko.
“Noong pumunta si Mang Rodel, sinabi niyang hanggang Biyernes lang. Kapag wala pa ring bayad, kukunin iyong freezer at iyong malaking kalan bilang panakip. Narinig ko lahat. Pagkatapos, nakita ko kayong nakaupo sa kusina nang alas-dos ng umaga, kinukuwenta ang benta pero kulang pa rin.”
“Dapat sinabi mo sa akin na narinig mo.”
“Anong gagawin n’yo, Ma? Sasabihin n’yong huwag akong mag-alala. Tapos uutang na naman kayo sa iba.”
Wala akong maisagot.
“May tatlong libo at apatnaraan akong naipon mula sa pagtulong kay Aling Fe at sa tips noong bakasyon. Idinagdag ko ang labing-isang libo sa gitara. Binayaran ko ang unang malaking bahagi kay Mang Rodel para hindi kunin ang gamit. Iyong natira, ibinayad ko sa dalawang school requirement ni Baste at binili ko ng bigas para hindi n’yo na kunin sa puhunan.”
“Bakit pati kay Baste?”
“Umiyak siya noong sinabi ng adviser niya na baka hindi siya makasama sa school activity dahil kulang pa ang bayad. Ayaw niyang sabihin sa inyo kasi nakita niyang pagod kayo.”
Napapikit ako.
Akala ko ako ang gumagawa ng paraan para hindi madama ng mga anak ko ang hirap. Ang totoo, pare-pareho kaming nagtatago ng takot para walang ibang mabigatan.
“Pero college mo…”
Doon siya ngumiti nang kaunti, pero hindi masayang ngiti.
“Hindi ko po kayang mag-enroll habang alam kong baka mawalan tayo ng pagkakakitaan sa susunod na linggo.”
“May pera akong inilaan sa down payment mo.”
“Binalik ko sa kaha.”
Napatingin ako sa kanya.
“Yung walong libong ibinigay n’yo sa akin noong enrollment day. Hindi ko iyon dinala sa school. Inilagay ko sa ilalim ng mga barya sa kaha nang madaling-araw.”
Bigla kong naalala ang araw na iyon. Nagtaka pa ako kung bakit mas malaki ang cash sa drawer, pero inisip kong mali lang ang bilang ko noong gabi.
“Nagsinungaling ka sa akin.”
“Opo.”
Hindi niya itinanggi.
“Alam kong mali. Pero kung sinabi kong hindi ako tutuloy ngayong semester, kayo mismo ang kukuha ng panibagong utang para mapilit akong mag-enroll. Ayokong magsimula sa college na araw-araw iniisip kung may kalan pa tayong gagamitin kinabukasan.”
“Hindi ko hinihingi sa iyo na isakripisyo ang pag-aaral mo.”
“Hindi ko naman po isinusuko nang tuluyan.”
May kaunting lakas na bumalik sa boses niya.
“Nagtanong ako sa school. Puwede akong mag-enroll sa susunod na intake. Magtatrabaho muna ako. Gusto kong makaipon ng pang-transport at pang-project para hindi lahat sa inyo manggagaling.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil alam kong sasabihin n’yo na hindi trabaho ng anak ang sumalo sa nanay.”
“Dahil totoo iyon.”
“Pero hindi rin po trabaho ng nanay na mamatay sa pagod para lang hindi makita ng anak na hirap siya.”
Tahimik ang panaderya. Sa likod namin, maririnig ang mahinang ugong ng oven na nagpapalamig.
Doon ako tuluyang napaiyak.
Hindi dahil sa gitara.
Hindi dahil sa utang.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, nakita kong ang anak na gusto kong protektahan ay matagal nang nakatingin sa akin at sinusubukang protektahan din ako.
Lumapit ako sa kanya.
“Mika, patawad.”
Hindi siya gumalaw.
“Patawad dahil pinahiya kita. Patawad dahil mas mabilis akong naniwala sa pinakamasamang kuwento tungkol sa iyo kaysa tanungin kung ano talaga ang nangyari.”
Bumagsak ang mga luha niya.
“Mas masakit po iyong sinabi n’yong baka wala akong karapatang maging anak ni Papa.”
Parang may humiwa sa dibdib ko.
“Wala akong karapatang sabihin iyon.”
“Hindi ko ibinenta iyong gitara dahil wala akong pakialam. Ibinenta ko dahil naalala ko si Papa. Kapag may nasisirang bubong noon, siya ang unang naghahanap ng paraan. Kapag kulang ang pera, siya ang nagsasabing, ‘Gamit lang iyan. Mas mahalaga ang tao.’”
Napahagulgol ako.
Iyon nga ang linyang madalas sabihin ni Noel.
Minsan, noong bagong kasal kami, ibinenta niya ang paborito niyang relo para may pambayad kami sa deposito ng inuupahang bahay. Galit na galit ako noon. Tinawanan lang niya ako at sinabing, “Kapag gumaan na ang buhay, bibili tayo ulit. Pero hindi natin puwedeng bilhin ulit ang araw na kailangan tayo ng pamilya.”
At ngayon, iyon din pala ang ginawa ng anak namin.
“Nasaan ang gitara ngayon?” tanong ko.
“Kay Tito Arman.”
“Naibenta na niya sa iba?”
Umiling si Mika.
“Hindi po. Noong nalaman niyang kay Papa iyon, ayaw niyang tanggapin. Pero sinabi kong kailangan ko talaga ng pera. Binigyan niya ako ng labing-isang libo at sinabi niyang anim na buwan niya munang hindi ibebenta. Kapag kaya kong bayaran paunti-unti, ibabalik niya.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin iyon kanina?”
Napangiti siya nang mapait.
“Ma, hindi n’yo naman ako pinatapos magsalita.”
Wala na akong maidadahilan.
Kinabukasan, hindi ko agad binuksan ang lugawan.
Una, sinundo ko si Mika sa panaderya. Umuwi kami nang magkatabi. Hindi pa rin kami normal. May distansya pa rin sa boses niya, at alam kong hindi mabubura ng isang “sorry” ang ginawa ko sa harap ng ibang tao.
Pagdating namin, sinalubong siya ni Baste at mahigpit na niyakap.
“Ate, huwag ka nang umalis.”
“Hindi ako aalis,” sagot niya. “Pero ikaw, huwag ka na ring magtago kay Ma.”
Napatingin sa akin si Baste.
Tumango ako. “Lahat tayo. Wala nang taguan.”
Pagkatapos, pumunta ako kay Mang Lito, ang supplier. Hindi ako nagmatapang. Hindi ako nagkunwaring kaya ko pa ang dating hulog. Inilatag ko ang tunay na benta ng lugawan at humingi ako ng mas maliit pero regular na hulog kada linggo.
Nakakahiya sa simula, pero pumayag siya.
“Mas okay na iyong nagsasabi ka nang diretso kaysa iyong nagtatago ka hanggang lumaki ang problema,” sabi niya.
Parang hindi lang utang ang tinutukoy niya.
Inayos din namin ni Mika ang operasyon ng lugawan. Tinanggal namin ang dalawang pagkaing mahina ang benta pero mabilis masira. Gumawa siya ng simpleng order list para sa mga suki sa barangay. Si Aling Fe naman, pumayag na tatlong gabi lang kada linggo magtrabaho si Mika para makapag-ipon pero hindi maubos ang katawan niya.
Hindi ko pinayagang siya lang ang magbayad sa gitara.
Tuwing Linggo, naghuhulog kami ni Mika kay Tito Arman. Minsan limang daan. Minsan pitong daan. Kapag mahina ang linggo, tatlong daan lang.
Noong una naming puntahan ang shop, nandoon ang gitara ni Noel sa pinakataas na sabitan. May maliit na tali sa leeg nito para walang ibang customer ang basta humawak.
“Hindi ko ipinapakita sa bumibili,” sabi ni Tito Arman. “Kay Noel pa rin iyan. Nagkataon lang na ako muna ang nagbabantay.”
Tinignan ko si Mika. Doon ko nakita kung paano niya pinigilan ang pag-iyak.
Humingi rin ako ng tawad kay Nena at sa dalawang suking naroon noong pinahiya ko ang anak ko. Hindi dahil kailangan kong ikuwento sa lahat ang detalye, kundi dahil ako mismo ang naglantad ng maling paratang sa publiko.
“Nasobrahan lang siguro sa pag-aalala,” sabi ni Nena.
Umiling ako.
“Hindi. Nasobrahan ako sa paghuhusga.”
Mahalagang sabihin iyon nang malinaw.
Makalipas ang apat na buwan, mas maayos na ang lugawan. Hindi kami yumaman. May utang pa rin kaming binabayaran. May mga araw pa ring kinukuwenta ko kung kaya bang bumili ng isang buong tray ng itlog o kalahati muna.
Pero iba na ang bahay namin.
Kapag kulang ang pera, pinag-uusapan namin.
Kapag may bayarin si Baste, sinasabi niya agad.
Kapag pagod si Mika sa trabaho, hindi niya kailangang magkunwaring okay.
At kapag natatakot ako, natutunan kong sabihin, “Kinakabahan ako,” sa halip na “Wala kayong dapat alalahanin.”
Noong Enero, dumating ang araw ng enrollment ni Mika.
Sa pagkakataong iyon, ako ang naglabas ng kahon mula sa ilalim ng kama niya.
Kinuha ko ang black shoes na apat na buwan nang may karton sa loob. Medyo may alikabok na ang kahon, pero bago pa rin ang sapatos.
“Isukat mo,” sabi ko.
Ngumiti siya.
“Baka masikip na.”
“Kapag masikip, papalitan natin. Basta ngayong araw, susuotin mo na.”
Kasya pa.
Nang isuot niya ang uniporme, napaiyak ako. Hindi dahil nakapasok na rin siya sa wakas, kundi dahil naalala ko ang gabing nakita ko ang parehong damit na nakatago at inakala kong ebidensiya iyon ng panlilinlang.
Tama naman ako sa isang bagay: may lihim nga si Mika.
Mali lang ako sa uri ng lihim na pinili kong paniwalaan.
Bago kami umalis papuntang school, may tumawag mula sa labas.
Si Tito Arman iyon.
May bitbit siyang guitar case.
“May kulang pa kayong isang hulog,” sabi niya, “pero sabi ko kay Noel noon, kapag kailangan ng pamilya niya ang gitara, hindi ako magiging dahilan para hindi makauwi iyon.”
Hindi ko agad tinanggap.
“Arman, hindi pa kami tapos magbayad.”
“Alam ko. Ituloy n’yo lang kapag kaya. Pero mas bagay dito.”
Binuksan ni Mika ang case.
Nandoon ang lumang sunburst guitar. Pareho pa rin ang gasgas sa gilid. Pareho pa rin ang kupas na strap. Wala itong bagong kintab, wala ring himalang nag-alis sa tanda nito.
Pero nang hawakan iyon ni Mika, parang may bahagi ng bahay naming matagal na nawala ang bumalik.
Hindi ko sinabi sa kanya na huwag na niyang hahawakan iyon.
Sa halip, sabi ko, “Kapag may kailangan tayong ibenta ulit, pag-usapan muna natin bago tayo magdesisyon.”
Tumawa siya nang may luha.
“Opo, Ma.”
“At kapag may kailangan kang isakripisyo, hindi ka na mag-isa.”
Doon niya ako niyakap.
Hindi nabura ng yakap na iyon ang sampal ko. Hindi rin nabura ang mga salitang binitiwan ko. May mga sugat na hindi nawawala dahil lang nag-sorry ang gumawa.
Pero iyon ang araw na nagsimula akong bumawi hindi sa pamamagitan ng pangako, kundi sa paraan ng pakikinig ko sa anak ko araw-araw.
Ngayon, kapag may nawawalang pera sa kaha o may bagay na wala sa dating puwesto, hindi na ako agad naghahanap ng may kasalanan.
Una kong hinahanap ang kuwentong hindi ko pa naririnig.
Dahil minsan, ang taong pinakamadali nating pagdudahan ay siya palang tahimik na sumasalo sa bigat na akala nating tayo lang ang may pasan.
At bilang isang ina, iyon ang aral na hinding-hindi ko na gustong matutunan sa mas masakit na paraan.
