BAHAGI 3 — Sa Mesa Namin Lumabas ang Totoo: Hindi Isang Tao ang Nagsinungaling, at Hindi Pera Lang ang Kailangang Ibalik
BAHAGI 3 — Sa Mesa Namin Lumabas ang Totoo: Hindi Isang Tao ang Nagsinungaling, at Hindi Pera Lang ang Kailangang Ibalik
Hindi agad ako nakasagot kay Bea. Labinlimang taong gulang lang ang anak namin, pero sa mukha niya ay parang siya ang kailangang magpaliwanag ng gulong ginawa naming matatanda.
“Ano ang narinig mo?” tanong ko.
Umupo si Joel sa kabilang dulo ng sofa. Hindi niya ako tiningnan. Sinabi ni Bea na dalawang linggo matapos ma-retrench ang tatay niya, narinig niya akong kausap ang ate kong si Cora sa telepono. Galing ako noon sa overtime, sabay-sabay ang due date ng renta, internet, at tuition installment. Nasabi ko raw, “Natatakot ako, Ate. Hindi ko kayang ako lang ang bubuhay sa dalawang adulto at isang bata nang matagal.” Hindi ko naalala agad ang eksaktong salita, pero naalala ko ang pagod at takot nang gabing iyon.
“Tinanong ako ni Papa kinabukasan kung stressed ka,” sabi ni Bea. “Sinabi ko po iyong narinig ko. Akala ko makakatulong kung alam niya.”
Doon ko rin nalaman na naikwento ni Bea kay Mama Belen ang parehong pangungusap noong minsang doon siya natulog. Kaya alam ni Mama kung bakit ganoon kadesperado si Joel na may maipakitang kita agad—isang detalyeng hindi niya sinabi sa akin habang ipinagtatanggol niya ang “puhunan.”
Napapikit ako. Hindi ko tinawag na pabigat si Joel. Hindi ko rin sinabing wala siyang silbi. Pero alam kong kung ako ang nawalan ng trabaho at narinig kong may takot ang asawa kong baka siya lang ang bumuhay sa amin, masasaktan din ako. Lalo na kung buong buhay ko ay nakasanayan kong ako ang may inaayos sa bahay.
“Kaya mo ginawa lahat ng ito?” tanong ko kay Joel.
“Hindi dahil sa isang pangungusap lang,” sagot niya. “Pero doon ko unang naramdaman na may oras akong hinahabol.” Inamin niyang bawat umaga na wala siyang uniform na susuotin ay parang may nawawala sa pagkakakilanlan niya. Sa dating trabaho, may labing-isang taong tumatawag sa kanya kapag may sirang conveyor, tumutulong na motor, o tumagas na linya. Pagkatapos ng retrenchment, pare-pareho silang nasa group chat na nagtatanong kung may opening. Siya raw ang laging sinasabihang, “Boss, baka may alam ka.” Wala siyang maibigay.
Hindi ako biglang naawa at nakalimot. Mas malinaw lang sa akin kung saan nanggaling ang mali niyang desisyon.
“Nasaktan ka sa narinig mo,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin puwede mong gamitin ang pangalan ko para gawing mas kapani-paniwala ang plano mo.”
Tumango siya. “Oo.”
Walang “pero.” Iyon ang unang bagay na nagpababa nang kaunti sa galit ko.
Kinabukasan, sinabi kong gusto kong makausap ang buong grupo. Hindi para ipahiya si Joel, kundi dahil ayokong may labing-isang taong gumagawa ng desisyon batay sa kasinungalingang pumayag akong maging investor. Alas-singko ng hapon, nagtipon sila sa garahe. May mga umupo sa monoblock, may nakasandal sa gate, at si Romy ay hawak pa rin ang lata ng biskwit na may ambag nila.
Si Joel mismo ang nagsalita. “May kailangan akong itama. Hindi pumayag si Liza na gamitin ko ang pangalan niya. Sinabi kong may basbas niya ang puhunan dahil natakot akong isipin ninyong wala tayong sasandalan. Mali iyon.”
Tahimik ang lahat. Si Dante, dating electrician sa warehouse, ang unang nagsalita. “Ibig sabihin, wala pala tayong backer?”
“Wala,” sagot ko. “At hindi ako magiging backer dahil lang asawa ako ni Joel.”
May dalawang lalaking nagkatinginan. Hindi ko sila sinisi. May pamilya rin silang inuuwian. Ang isang negosyo na nagsisimula sa maling akala ay hindi nakaka-inspire; nakakatakot iyon. Si Mang Art, pinakamatanda sa grupo, ang nagtanong kung ibig kong sabihin ay ipapahinto ko sila.
“Hindi,” sabi ko. “Ang sinasabi ko, kung itutuloy ninyo, dapat alam ninyong totoo ang pera, totoo ang kliyente, at totoo ang pahintulot ng taong pinapangalanan.”
Doon inilapag ni Romy sa mesa ang lata. May ₱12,650. Sinabi niyang hindi iyon utang kay Joel. Ambag iyon ng grupo. Ang iba ay ₱50 kada araw, ang iba ₱200 kapag may raket, ang iba ay isang daang piso lang sa buong linggo. May isa sa kanila na walang naibigay na pera pero siya ang gumawa ng kahoy na rack para sa tools. Hindi ko iyon alam dahil itinatago ni Joel ang lata sa cabinet; gusto raw niyang huwag muna bawasan hanggang may totoong trabaho.
“Kung gusto ninyong maging negosyo ito,” sabi ko, “iyan ang unang perang dapat malinaw kung kanino at para saan.”
Hindi ako accountant ng grupo at ayokong maging isa. Pero kumuha ako ng isang yellow pad at gumawa kami ng apat na simpleng linya: ambag ng grupo, bayad ng kliyente, gastos sa materyales, at bayad sa tao. Walang pangalan ko sa taas. Pangalan ni Joel at ng crew ang nandoon. Napansin kong parang gumaan ang balikat niya nang burahin niya mismo ang salitang “Liza” sa lumang notebook.
Ang mas mahirap ay ang unang project kay Mama.
Kinabukasan, bumalik kami sa bahay niya. Nandoon din si Ate Cora dahil narinig na niya ang gulo. Ipinaliwanag ni Joel na hindi maaaring magsimula sa ₱28,000 kung ₱92,000 ang kabuuang quote at kailangan agad bilhin ang kisame boards, pintura, electrical supplies, tubo, at iba pang materyales. Para makapagsimula nang hindi nangungutang sa manggagawa, kailangan ang 40% deposit—₱36,800—at malinaw ang scope.
Umiling si Mama. “Anak, sariling pamilya mo ako. Bakit may forty percent pa?”
“Dahil negosyo ni Joel iyon, Ma,” sabi ko. “At dahil noong walang malinaw na deposit, ako ang ipinangako ninyong sasalo.”
“Ibabalik ko naman.”
“Hindi iyon ang punto.”
Nainis siya. Sinabi niyang ang sama raw pakinggan na parang estranghero ang nanay ko. Sinabi niyang siya pa ang naghanap ng unang kliyente para sa asawa kong nawalan ng trabaho. May bahagi roon na totoo. Kung hindi niya inialok ang paupahan, maaaring matagal bago makakuha ng malaking project ang grupo. Pero totoo rin na ang tulong na may nakatagong bayarin para sa ibang tao ay hindi purong tulong.
“Ma,” sabi ko, “puwede ninyo akong hingan. Puwede akong tumulong kapag kaya ko. Ang hindi puwede ay ipangako ninyo ang oo ko bago ninyo ako tanungin.”
Sa gilid ng mesa, tahimik si Joel. Pagkatapos ay siya mismo ang nagsabi, “At hindi ko rin puwedeng gamitin ang pangalan niya para pagkatiwalaan ako. Kung hindi ninyo kayang mag-deposit, hindi namin kukunin ang trabaho.”
Iyon ang unang tunay na consequence ng ginawa niya. Hindi niya ako ginawang masamang pulis habang siya ang mabait. Siya ang tumanggi sa trabahong pinanghahawakan niyang pagkakataon.
Umalis kaming walang kontrata. Kinagabihan, dalawang miyembro ng crew ang nagsabing may nahanap silang temporary warehouse work at hindi muna sila makakasama. Mula labing-isa, siyam ang natira. Hindi ko itinuring iyon na kabiguan. Iyon ang realidad: hindi puwedeng umasa ang siyam na pamilya sa pangakong baka may project.
Sa sumunod na tatlong araw, tumanggap sila ng maliliit na raket. Nagpalit ng sirang gripo sa isang apartment, nag-ayos ng gate, at nagkabit ng dalawang ilaw sa laundry shop. Bawat bayad ay isinulat sa yellow pad. Bawat bumili ng turnilyo ay may resibo. Hindi dahil gusto kong gawing komplikado ang lahat, kundi dahil ayaw na ni Joel na magkaroon ng perang walang malinaw na may-ari.
Sa ikaapat na araw, si Mama ang tumawag. Nakapagpa-quote raw siya sa ibang contractor. ₱118,000 ang singil para sa halos parehong scope. Galit pa rin ang tono niya, pero sinabi niyang kaya niyang maglabas ng ₱36,800 kung hahatiin sa dalawang deposit sa loob ng tatlong araw. Tumanggi si Joel. “Ma, hindi namin puwedeng bilhin ang materyales sa pangakong may susunod. Kapag kumpleto ang deposit, saka kami bibili.”
Napatingin ako sa kanya. Anim na linggo bago iyon, maaaring siya rin ang nagsabing “sige na, pamilya naman.” Ngayon, siya ang unang naglalagay ng hangganan.
Makalipas ang dalawang araw, kumpleto ang deposit. Hindi ako nagdagdag kahit piso. Nagsimula ang trabaho kinabukasan.
Hindi naging perpekto. Sa ikalawang araw, nang buksan ni Dante ang lumang junction box sa isang unit, nakita niyang sunog na ang bahagi ng kable at delikadong ikabit lang ulit. Dagdag gastos iyon. Dati, baka tinakpan muna ni Joel at saka na ipinaliwanag kapag tapos na. Sa halip, pinahinto niya ang trabaho, kinunan ng malinaw na larawan ang problema, at tinawagan si Mama bago bumili ng anuman. Nagalit si Mama dahil dagdag na naman daw. Pero nang ipaliwanag ni Dante na hindi puwedeng ipagsapalaran ang bagong tenant dahil lang gusto nilang manatili sa budget, pumayag siyang alisin muna ang decorative wall panel sa plano at ilipat ang budget sa electrical repair.
Doon ko nakita ang pagbabago na mas mahalaga kaysa anumang apology. Hindi na nila inaayos ang problema sa pamamagitan ng pagtatago ng susunod na problema.
Siyam na araw natapos ang dalawang unit. Hindi naging biglang milyonaryo si Joel. Pagkatapos bayaran ang materyales at labor, maliit lang ang natira para sa tools at susunod na project. Pero may dalawang tenant na nagtanong kung puwede rin silang magpagawa ng cabinet at screen door. May kapitbahay si Mama na nagpa-check ng tumutulong bubong. Unti-unting nagkaroon ng totoong listahan ng trabaho—hindi pangako, hindi awa.
Samantala, hindi ko pinabayaang mawala ang usapan namin ni Joel tungkol sa ₱38,200. Kahit hindi niya ginalaw ang protected na ₱120,000, napagkasunduan naming hindi na maaaring magkaroon ng malaking gastos mula sa separation pay nang walang usapan. Ang mga tool na binili niya ay nanatiling pag-aari niya, pero gumawa siya ng iskedyul para ibalik sa household buffer ang halagang nagastos niya sa pagkain, LPG, at mga bagay na napunta sa grupo. Hindi ko hiningi na ibenta niya ang motor o tools; kailangan niya iyon para kumita. Ang hiningi ko ay may petsa at may aktuwal na balik.
Sa loob ng limang linggo, unti-unting bumalik ang pera. Minsan ₱3,000, minsan ₱5,000. Walang dramatic na sobre. Walang isang gabing biglang nabayaran ang lahat. Mas gusto ko iyon. Mas kapani-paniwala ang maliit na perang bumabalik dahil may trabaho kaysa malaking pangakong ginawa para lang matapos ang away.
May isa pa kaming kailangang ayusin—ako.
Isang gabi, humingi ako ng tawad kay Joel sa pangungusap na narinig ni Bea. Hindi dahil mali akong matakot. Totoo ang takot ko. Totoo ring hindi kayang saluhin ng sahod ko nang walang hanggan ang lahat ng gastusin namin. Pero sinabi kong mali na ang takot ko ay lumabas bilang pangungusap na puwedeng marinig na parang ang halaga niya sa bahay ay nakatali sa payslip.
“Hindi mo kasalanan na na-retrench ako,” sabi niya.
“At hindi rin kasalanan ko na natakot ako,” sagot ko. “Pero pareho tayong may paraan ng pagsasalita na nakasakit.”
Hindi iyon nagbura sa ginawa niya. Hindi rin nito ako ginawang dahilan ng kasinungalingan niya. Ang ginawa lang nito ay alisin ang madaling kuwento na may isang mabuti at isang masama. Pareho kaming natakot; magkaiba lang ang maling paraan namin ng pagharap doon.
Pati si Bea kinausap namin. Sinabi naming hindi niya kasalanan ang anumang nangyari. Hindi trabaho ng anak na saluhin ang sikreto o ayusin ang takot ng magulang. Mula noon, kapag may usapan tungkol sa pera o trabaho, hindi na namin siya ginagawang messenger sa pagitan naming dalawa.
Pagkaraan ng halos dalawang buwan, nakatanggap si Joel ng alok bilang facilities technician sa isang maliit na manufacturing plant sa Pasig. Mas mababa nang kaunti ang sahod kaysa dati at anim na buwan muna ang kontrata. Dati, baka tinanggihan niya iyon dahil gusto niyang patunayang kaya ng crew ang lahat. Ngayon, dinala niya muna sa bahay ang offer at tinanong ako kung ano ang tingin ko.
“Kunin mo,” sabi ko. “Hindi pagkatalo ang magkaroon ng regular na sahod habang pinapalaki ninyo nang dahan-dahan ang raket.”
Tinanggap niya. Ang crew ay hindi na araw-araw nagkikita. Ang iba ay nakahanap din ng trabaho. Si Romy naging delivery rider sa weekdays. Si Dante nakapasok sa contractor bilang electrician. Tuwing Sabado na lang sila nagkakasama para sa maliliit na project na kaya nilang tapusin nang hindi isinasakripisyo ang regular na kita.
At iyong labing-isang pares ng sapatos na kinagalitan ko? Hindi na sila labing-isa.
Isang Sabado, alas-kuwatro singkuwenta ulit akong nagising sa tunog ng gate. Anim na pares na lang ang nasa labas ng garahe. May maliit na rack na ginawa ni Mang Art, at sa tabi nito ay may lata para sa kape at LPG. Hindi na sa kitchen cabinet kinukuha ang pera. Hindi na rin ako nagugulat kung sino ang papasok.
Lumapit si Joel sa kama bago bumaba. “May anim na tao ngayon. Alas-singko hanggang alas-sais lang kami dito, tapos aalis na sa project. Okay lang ba?”
Napangiti ako dahil napakasimple ng tanong. Anim na linggo niyang inikot ang buong buhay namin para iwasang itanong iyon.
“Oo,” sagot ko. “Okay lang.”
Pagbaba ko, binati ako ni Romy. Walang tumawag sa akin na investor. Walang nagpasalamat sa perang hindi ko ibinigay. May nag-abot lang ng tasa ng kape at nagsabing may pandesal sa mesa kung gusto ko.
Hindi naging himala ang retrenchment ni Joel. May mga buwan pa ring mabigat ang budget. May project na hindi natutuloy. May araw na pagod siyang umuuwi mula sa regular na trabaho at wala nang lakas para sa repair crew. Pero wala nang negosyong nakatayo sa pangalan ko nang hindi ko alam, at wala nang pamilyang gumagamit ng “tulong” para laktawan ang pahintulot.
Sa huli, hindi pala ang ₱38,200 ang pinakamahirap ibalik. Ang pinakamahirap ay ang karapatang magsabi ng “oo” o “hindi” nang hindi ginagawang sukatan ng pagmamahal. Nang matutunan naming itanong iyon nang diretso, saka lang naging tunay na puhunan ang tiwala—hindi iyong pangalan kong ginamit nila, kundi iyong sagot na hinintay na nilang manggaling mismo sa akin.
