nang mabuksan ang usb ni papa, nalaman kong ang taong pinagluluksa ko ay matagal na palang humihingi ng saklolo
bahagi 3: nang mabuksan ang usb ni papa, nalaman kong ang taong pinagluluksa ko ay matagal na palang humihingi ng saklolo
“Kapag binuksan mo ang USB na iyan,” nanginginig na sabi ni Tito Ramon habang nakatutok sa akin ang kutsilyo, “ikaw ang susunod sa papa mo.”
Hindi ako makahinga.
Parang biglang lumiit ang buong sala. Ang amoy ng kandila sa altar ni Papa, ang usok ng insenso, ang nanginginig na paghinga ni Mama, ang mabibigat na yabag ng mga pulis sa may pintuan—lahat iyon ay nagsabay-sabay sa tainga ko.
Nakatayo ako sa tabi ng mesa ng altar, hawak ang lumang USB ni Papa.
Sa harap ko, ang sariling tito ko, ang taong lagi nilang sinasabing “lalaki ng pamilya,” ay nakatutok ang kutsilyo sa dibdib ko.
At si Mama?
Nasa gilid siya, nanginginig, umiiyak, pero hindi niya ako pinoprotektahan.
Ang tanging lumabas sa bibig niya ay:
“Ramon, huwag dito…”
Hindi niya sinabing huwag akong saktan.
Hindi niya sinabing pamangkin mo iyan.
Hindi niya sinabing anak ko iyan.
Ang sabi niya lang, huwag dito.
Para bang ang problema ay ang lugar, hindi ang kutsilyong nakatutok sa akin.
Napangiti ako nang mapait.
“Ma,” mahina kong sabi, “hanggang ngayon, siya pa rin ang iniisip mo?”
Napatingin si Mama sa akin. Namumula ang mga mata niya, basang-basa ang pisngi, pero may takot na hindi ko maintindihan.
“Ana, anak, ibigay mo na lang sa kanya ang USB. Pakiusap. Ibigay mo na. Tapos kalimutan na natin ang lahat.”
“Kalimutan?”
Tumaas ang boses ko kahit nanginginig ako.
“Pinirmahan ninyo ang pangalan ko sa utang. Ginamit ninyo ang bahay ni Papa. Ninakaw ninyo ang ID ko. Ngayon, nalaman kong baka hindi aksidente ang pagkamatay niya. Tapos sasabihin mo sa akin kalimutan?”
“Hindi mo naiintindihan!” sigaw ni Mama.
“Kung ganoon, ipaintindi mo!”
Bago siya makasagot, humakbang si Tito Ramon palapit.
“Ibigay mo sa akin.”
Mas hinigpitan ko ang hawak sa USB.
“Hindi.”
Biglang kumilos ang isang pulis.
“Sir, ibaba ninyo ang kutsilyo.”
Sumigaw si Tito Ramon:
“Huwag kayong lalapit!”
Itinulak niya ang mesa sa harap niya. Nahulog ang baso ng tubig, nabasag sa sahig. Napasigaw si Tita Lorna. Si Mark naman ay napaatras hanggang dumikit sa pader, putlang-putla ang mukha.
Ang mga lalaking kanina ay nakaupo sa sala, ang mga naniningil ng utang, unti-unting umatras. Wala na ang yabang sa mga mata nila. Nang dumating ang pulis, bigla silang naging tahimik na parang hindi sila ang nanakot kanina.
Ang dating kasamahan ni Papa, si Mang Nestor, nakatayo pa rin sa pintuan. Nakataas ang cellphone niya, patuloy na nire-record ang lahat.
“Ana,” sabi niya, hindi inaalis ang tingin kay Tito Ramon, “huwag mong ibibigay iyan. Iyan ang dahilan kung bakit takot siya.”
Napalingon ako sa kanya.
“Anong laman nito?”
Bago makasagot si Mang Nestor, sumigaw si Tito Ramon:
“Sinungaling iyan! Inggit lang iyan sa akin! Wala kayong alam!”
Napatawa si Mang Nestor, pero walang saya sa tawa niya.
“Ramon, noong buhay pa si Ben, puro ka utang sa kanya. Nang hindi ka na pinahiram, siniraan mo siya sa sariling asawa niya. Ngayon pati anak niya, gusto mong lunurin sa utang mo.”
Nagulat ako.
Ben.
Iyon ang pangalan ni Papa.
Matagal ko nang hindi naririnig na may ibang bumanggit sa pangalan niya nang may paggalang.
Tumingin ako kay Mama.
“Totoo ba?”
Hindi siya sumagot.
Iyon na ang sagot.
Parang may mabigat na bato na bumagsak sa dibdib ko.
“Ma, nangungutang si Tito kay Papa?”
Nanginginig ang labi niya.
“Matagal na iyon.”
“Gaano katagal?”
Wala pa ring sagot.
Si Mang Nestor ang nagsalita.
“Bago pa ikaw makapasok sa kolehiyo. May mga beses na hindi na makakain nang maayos ang papa mo sa biyahe dahil ipinapahiram niya ang pera sa pamilya ng mama mo. Akala niya emergency. Akala niya gamot. Akala niya tuition. Pero karamihan doon, napupunta sa sugal.”
“Tumahimik ka!” sigaw ni Tito Ramon.
Pero hindi tumahimik si Mang Nestor.
“May utang siya sa lending. May utang sa sabungan. May utang sa tao sa palengke. Kapag hindi siya makabayad, pangalan ng ate niya ang ginagamit niya. Kapag hindi sapat, pangalan ni Ben.”
Napahawak ako sa gilid ng altar.
Pakiramdam ko, kung hindi ako kakapit, babagsak ako.
Si Papa, na buong buhay ay hindi marunong magsabi ng hindi.
Si Papa, na kapag sinabihan ni Mama na “kapatid ko iyon,” tahimik na lang kukuha ng pera sa pitaka.
Si Papa, na minsan nakita kong natutulog sa upuan dahil pagod galing biyahe, tapos kinabukasan ay bumangon pa rin para magtrabaho.
Hindi pala siya basta mabait.
Matagal na pala siyang inuubos.
Tumingin ako kay Mama.
“Alam mo?”
Napayuko siya.
“Akala ko magbabago si Ramon…”
Hindi ko napigilan ang tawa ko. Basag at puno ng luha.
“Akala mo magbabago siya, kaya hinayaan mong maubos si Papa?”
“Ana, kapatid ko siya!”
“Asawa mo si Papa!”
Natahimik siya.
Ang sigaw ko ay tumama sa dingding ng bahay na iyon. Sa dingding na pininturahan ni Papa tuwing bakasyon. Sa sahig na siya ang nagkukumpuni kapag umuuga ang tabla. Sa bubong na siya ang umaakyat kapag tag-ulan.
Lahat ng parte ng bahay na iyon ay may pawis niya.
Pero sa isang pirma, ibinigay nila iyon sa utang ng ibang tao.
Lumapit pa si Tito Ramon nang isang hakbang.
“Ana, huling sabi ko na. Ibigay mo ang USB.”
Tiningnan ko ang kutsilyo sa kamay niya. Nanginginig ang hawak niya, pero alam kong kaya niya akong saktan. Sa mga mata niya, wala akong nakita ni katiting na awa.
Dati akala ko, ang kasamaan ay laging maingay, laging halata.
Hindi pala.
Minsan, nakaupo ito sa hapag-kainan ninyo, kumakain ng ulam na binili ng papa mo, tinatawag kang pamangkin, at hinihintay lang ang tamang araw para kunin ang lahat.
“Bakit takot ka sa USB?” tanong ko.
Nanikip ang panga niya.
“Wala akong kinatatakutan.”
“Kung wala, bakit mo ako tinututukan ng kutsilyo?”
Hindi siya nakasagot.
Ang isang pulis ay dahan-dahang umikot sa gilid. Napansin iyon ni Tito Ramon. Bigla niya akong sinunggaban.
Napakasakit ng pagkakahawak niya sa braso ko. Napasigaw ako nang hilahin niya ako palapit. Ang malamig na talim ng kutsilyo ay dumampi sa gilid ng leeg ko.
“Ana!” sigaw ni Mama.
Sa wakas, sumigaw siya ng pangalan ko.
Pero huli na.
“Lahat kayo, umatras!” sigaw ni Tito Ramon. “Kapag may lumapit, sasaksakin ko siya!”
Tumigas ang katawan ko.
Naamoy ko ang pawis niya. Mabilis ang tibok ng puso niya sa likod ko. Nanginginig ang kamay niya, kaya lalong kumikiskis ang talim sa balat ko.
“Ramon,” sabi ni Mang Nestor, “hindi na ito utang lang. Dinagdagan mo pa ang kaso mo.”
“Wala akong kaso!” sigaw niya. “Wala akong ginawa!”
“Kung wala kang ginawa, bakit sinabi mong si Ana ang susunod sa papa niya?”
Saglit siyang natahimik.
At sa katahimikang iyon, narinig ko ang paghikbi ni Mama.
May alam siya.
Sigurado akong may alam siya.
Pinikit ko ang mata ko.
Sa isip ko, nakita ko si Papa sa hospital bed. Ang tuyot niyang labi. Ang nanginginig niyang kamay. Ang bilog ng mata niyang puno ng takot nang sabihin niyang, “Lalo na sa tito mo.”
Hindi lang pala niya ako binilinang mag-ingat sa pera.
Binabalaan niya ako sa taong maaaring pumatay sa kanya.
“Mama,” sabi ko, kahit may kutsilyo sa leeg ko, “ano ang alam mo sa nangyari kay Papa?”
“Tumahimik ka,” bulong ni Tito Ramon sa tenga ko.
Pero hindi ako tumahimik.
“Ma, tumingin ka sa akin.”
Dahan-dahang itinaas ni Mama ang mukha niya.
“Mama, kung anak mo pa rin ako, sabihin mo. Aksidente ba talaga ang nangyari kay Papa?”
Nanginginig ang balikat niya. Hinawakan ni Tita Lorna ang kamay niya, pero mabilis niyang binawi iyon.
“Ma,” ulit ko, “pakiusap.”
Napahagulgol siya.
“Hindi ko alam na mamamatay siya…”
Parang tumigil ang mundo.
Kahit si Tito Ramon ay nanigas.
“Anong ibig sabihin niyan?” tanong ko.
Umiling si Mama, halos mawalan ng lakas.
“Hindi ko alam. Hindi ko alam. Sinabi lang ni Ramon na kakausapin niya si Ben. Na pipilitin niya lang pumirma sa isang papel. Na kailangan lang ng co-maker para sa utang. Hindi ko alam na may mangyayari sa biyahe niya kinabukasan.”
“Shut up!” sigaw ni Tito Ramon.
Mas madiin niyang idinikit ang kutsilyo sa leeg ko. Nakaramdam ako ng hapdi. May mainit na likidong dumaloy pababa sa balat ko.
Dugo.
Napasigaw si Mama.
“Nasisiraan ka na ba? Anak ko iyan!”
“Ngayon mo lang naalala?” sigaw ko, umiiyak.
Nanginginig ako, pero ang galit ko ay mas malakas kaysa takot.
“Mama, noong kinuha ninyo ang ID ko, anak mo ba ako? Noong pinermahan ninyo ang pangalan ko, anak mo ba ako? Noong ipinagdasal ninyo ang pera ni Papa bago pa siya mailibing, anak mo ba ako?”
Walang nakasagot.
Maging ang mga pulis ay nanatiling nakapuwesto, naghihintay ng pagkakataon.
Si Mang Nestor biglang nagsalita, dahan-dahan:
“Ana, makinig ka. May laptop ba sa bahay?”
Tumango ako nang bahagya.
“Nasa kuwarto ko.”
“May kopya ako ng isang file mula kay Ben,” sabi niya. “Hindi kumpleto. Ipinadala niya sa akin bago siya maaksidente. Pero ang buong record, nasa USB mo. Sinabi niya sa akin, kapag may nangyari sa kanya, hanapin ko raw ang lata ng biskwit.”
Humigpit ang hawak ni Tito Ramon sa akin.
“Sinungaling!”
Nagpatuloy si Mang Nestor.
“May recording si Ben. May usapan siya kay Ramon. May pangalan ng nagpautang. May litrato ng dokumentong pinilit ipapirma sa kanya.”
Halos malaglag ang tuhod ko.
Kaya pala may USB.
Kaya pala alam ni Papa.
Kaya pala noong mga huling araw niya, tahimik siya, malalim ang iniisip, palaging tinitingnan ang gate kapag may motor na dumadaan.
Hindi siya basta pagod.
Takot siya.
At mag-isa niyang dinala iyon para hindi ako madamay.
“Bakit hindi niya sinabi sa akin?” bulong ko.
Sumagot si Mang Nestor, mabigat ang boses.
“Kasi alam niyang hindi mo iiwan ang mama mo. At alam niyang kapag nalaman mong nanganganib siya, ikaw ang mauunang lalaban.”
Dumaan sa pisngi ko ang luha.
Si Papa pa rin.
Hanggang huli, ako pa rin ang inuna.
Biglang gumalaw si Mark sa gilid.
“Papa…” mahina niyang sabi kay Tito Ramon, “tama na.”
Lumingon si Tito Ramon sa kanya.
“Manahimik ka!”
Pero sa unang pagkakataon, hindi tumahimik si Mark.
“Papa, nakita ko iyong motor.”
Napalingon kaming lahat sa kanya.
Nanlaki ang mata ni Tito Ramon.
“Mark!”
Namumutla si Mark, pero nagpatuloy siya.
“Noong gabi bago naaksidente si Uncle Ben… narinig ko kayo ni Mama. Sabi mo, ‘Kapag hindi pumirma si Ben, wala tayong makukuha. Pero kapag nawala siya, siguradong may kompensasyon.’”
Tumigil ang paghinga ko.
Si Tita Lorna ay napaupo sa sahig, parang tinanggalan ng buto.
Si Mama naman ay napasubsob sa palad niya.
Tito Ramon’s hand shook harder against my neck.
“Anak kita,” bulong niya kay Mark, pero puno ng banta ang boses. “Isipin mo ang sinasabi mo.”
Umiiyak na si Mark.
“Pagod na ako, Pa. Araw-araw mong sinasabing para sa pamilya. Pero lahat kami natatakot sa iyo.”
Biglang hinagis ni Tito Ramon ang isang tingin kay Mark na punong-puno ng galit.
Sa sandaling iyon, naramdaman kong bahagyang lumuwag ang hawak niya sa akin.
Hindi ako nag-isip.
Ibinaon ko ang siko ko sa tiyan niya.
Napaatras siya, napasinghap.
Mabilis akong yumuko at kumawala sa braso niya.
“Ana!” sigaw ni Mama.
Sumugod ang dalawang pulis.
Pero bago nila tuluyang mahawakan si Tito Ramon, itinulak niya ang isa sa kanila at tumakbo papunta sa likod ng bahay.
“Ramon!” sigaw ni Tita Lorna.
Hinabol siya ng pulis.
Ako naman ay napaupo sa sahig, hawak ang leeg kong may sugat. Lumapit sa akin ang branch manager ng bangko, na pala ay sumunod kasama ng pulis bilang testigo. Tinulungan niya akong tumayo.
“Miss Ana, kailangan ninyong magpagamot.”
Pero hindi ako makagalaw.
Tumingin ako sa USB na nasa kamay ko pa rin.
Kahit sa gitna ng gulo, hindi ko pala ito nabitawan.
Lumapit si Mang Nestor.
“Buksan natin ngayon.”
Tumango ako.
Pumasok kami sa kuwarto ko. Nanginginig ang kamay ko habang binubuksan ang laptop. Si Mama ay sumunod, pero huminto sa may pintuan. Para siyang multong walang lakas pumasok.
Isinaksak ko ang USB.
May isang folder lang.
Pangalan nito:
“KUNG MAY MANGYARI SA AKIN.”
Napasapo ako sa bibig ko.
Binuksan ko.
May tatlong audio file, dalawang video, at isang dokumento.
Pinindot ni Mang Nestor ang unang video.
Lumabas sa screen si Papa.
Buhay pa siya roon. Nakasuot siya ng delivery uniform. Nasa loob siya ng truck, madilim sa labas, at halatang pagod na pagod.
Pero ang mga mata niya, malinaw. Seryoso.
“Ana,” sabi niya sa video, “kung pinapanood mo ito, ibig sabihin hindi ko na naipaliwanag sa iyo nang harapan.”
Natakpan ko ang bibig ko para hindi ako humagulgol.
Nagpatuloy si Papa:
“Anak, una sa lahat, huwag mong sisihin ang sarili mo. Lahat ng ginawa ko, ginawa ko dahil mahal kita. Gusto kong makapagtapos ka. Gusto kong makaalis ka sa bahay na hindi ka kailanman piniling protektahan.”
Narinig kong umiyak si Mama sa likod ko.
Pero hindi ako lumingon.
“May mga utang ang tito mo,” sabi ni Papa sa video. “At nitong mga huling buwan, ginagamit na niya ang pangalan ng mama mo. Nang tumanggi akong pumirma bilang guarantor, pinagbantaan niya ako. Sinabi niyang kapag hindi ako pumayag, ikaw ang lalapitan nila.”
Nanginig ang buong katawan ko.
“May kopya ako ng usapan namin. May pangalan ng taong nakausap niya. May hawak din akong ebidensiya na may balak silang gamitin ang kompensasyon kung may mangyari sa akin.”
Sandaling tumigil si Papa. Huminga siya nang malalim.
“Hindi ko alam kung aksidente ang mangyayari sa akin. Pero kung mangyari man, huwag kang maniniwala agad sa iyak ng mga taong unang nagtanong kung magkano ang halaga ng buhay ko.”
Parang may kamay na pumiga sa puso ko.
Biglang narinig namin ang ingay sa labas.
Sigawan.
Kalabog.
Pagkatapos ay isang putok.
Napatalon ako.
“Baril?” sigaw ni Mang Nestor.
Tumakbo kami palabas.
Sa likod-bahay, nagkakagulo ang mga tao. Ang isang pulis ay nakahawak sa braso niya, may dugo sa manggas. Si Tito Ramon ay nakatayo malapit sa lumang bodega, hawak ang baril na hindi ko alam kung saan niya nakuha.
At sa kabilang kamay niya—
Hawak niya si Mama sa leeg.
Ginawa niyang panangga ang sarili kong ina.
“Ana!” sigaw ni Mama, umiiyak.
Nakatutok ang baril ni Tito Ramon sa sentido niya.
“Dalhin mo rito ang USB,” sigaw niya, “o ipapakita ko sa iyo kung paano talaga namatay ang papa mo.”