matapos putulin ni rafael ang lubid ng sariling ka...

matapos putulin ni rafael ang lubid ng sariling kasinungalingan, akala niyang maililigtas pa ang pangalan niya ngunit buong bundok at buong mundo ang naging saksi sa pagbagsak niya

bahagi 4: matapos putulin ni rafael ang lubid ng sariling kasinungalingan, akala niyang maililigtas pa ang pangalan niya ngunit buong bundok at buong mundo ang naging saksi sa pagbagsak niya
Ang static sa radio ay tumagal nang ilang segundo, pero para sa akin, parang buong gabi iyon. Nakahiga ako sa stretcher, may oxygen mask sa mukha, habang ang ulan ay bumubuhos sa gilid ng bundok na parang galit na galit ang langit. Sa kabilang dulo ng linya, narinig namin ang kaluskos ng lubid, sigaw ng mga rescuer, at ang nagkakagulong yabag sa putik. Pagkatapos, isang malakas na boses ang pumutok sa radio.
—Line two secure! Mikaela still attached! Injured but alive!
Halos sabay-sabay na huminga ang mga taong nasa paligid ko. Napapikit ako, hindi dahil sa awa, kundi dahil may kakaibang bigat na unti-unting nawala sa dibdib ko. Hindi ko pinatawad si Mikaela. Hindi pa. Pero hindi ko rin nais na mamatay siya sa bangin habang hawak ang camera bag na inagaw niya sa akin. Hindi ko kailangang maging katulad nila para lang mapatunayan kong ako ang tama.
—Rafael?
Tanong ng team leader, matigas ang boses.
—Nasaan si Rafael?
May ilang segundo ulit na katahimikan. Pagkatapos, boses ni Paolo ang narinig. Basag, nanginginig, pero malinaw.
—Nasa taas siya, sir. Nakaluhod. Hawak pa rin niya ang bato. Pero hindi na siya makagalaw. Nakapalibot na po ang rescuers.
—Secure him. Huwag hayaang makalapit sa kahit kaninong gamit, telepono, o lubid.
—Copy, sir.
Hinawakan ko ang gilid ng stretcher. Ang mga daliri ko ay malamig, pero hindi na kasing itim kanina. Dahil sa oxygen, unti-unti nang bumabalik ang pakiramdam ko. Pero ang ulo ko, mabigat pa rin. Ang dibdib ko, sumasakit pa rin. At sa bawat paghinga ko, bumabalik sa isip ko ang mukha ni Rafael noong tinatawanan niya ako habang naghihingalo ako. Hindi iyon pagkakamali. Hindi iyon panic. Hindi iyon biro. Iyon ang tunay niyang anyo.
—Ma’am Amara, ibababa na namin kayo.
Sabi ng babaeng rescuer sa tabi ko.
—Kailangan n’yo ng hospital care. Possible pulmonary complications. Hindi na puwedeng magtagal pa rito.
Tumingin ako sa team leader. Kahit mahina, pinilit kong magsalita.
—Recording… phone ni Rafael…
Agad siyang tumango.
—Secure ang voice recorder mo. May digital backup na rin kami. Tungkol sa phone niya, kukunin iyon ng authorities pagdating nila. May live stream record din mula sa assistant. Hindi mawawala ang ebidensya.
Hindi ko alam kung bakit, pero nang marinig ko iyon, doon lang tumulo ang unang luha ko. Hindi iyak ng takot. Hindi rin iyak ng panghihina. Iyon ay luha ng isang taong matagal na pinilit gawing baliw, selosa, maarte, mahina, at hadlang. Ngayong gabi, sa unang pagkakataon, hindi na ako kailangang magmakaawa para paniwalaan.
Habang ibinababa ako ng rescue team, naririnig ko pa rin sa radio ang nangyayari sa itaas. Si Mikaela ay naiahon mula sa gilid ng bangin, may sugat sa noo at bali sa braso, pero buhay. Nang ma-secure siya, ang unang hinanap niya ay hindi tubig, hindi gamot, hindi kumot. Ang una niyang sigaw ay:
—Ang phone! Kunin n’yo ang phone niya! Nandoon lahat! Huwag n’yong hayaang mabura niya!
May humabol na boses ni Rafael, galit na galit.
—Sinungaling ka! Ikaw ang may pakana! Ikaw ang kumuha ng camera bag! Ikaw ang gustong pumalit kay Amara!
Tumawa si Mikaela, pero ang tawa niya ay may halong iyak.
—Ako ang gustong pumalit? Sino ang nagsabi sa akin na mahina na si Amara sa market? Sino ang nagsabing kailangan ng magazine ng bagong mukha? Sino ang nagsabing kapag napahiya siya sa bundok, ako ang ipapalit mo? Sino ang bumili ng gas na iyon, Rafael?
Nanahimik ang radio. Kahit ang mga rescuer na nagdadala sa akin ay napatingin sa isa’t isa. Sa isang iglap, mas lumalim ang kaso. Hindi na lang ito kapabayaan. Hindi na lang ito marahas na pagtulak. May paghahanda. May intensyon. May plano.
—Mikaela, tumahimik ka.
Sabi ni Rafael, mababa ang boses.
—Hindi na. Akala ko ako ang pipiliin mo. Akala ko kapag nawala siya, ako ang magiging bida sa buhay mo. Pero noong nakabitin ako sa bangin, iniwan mo rin ako. Kaya ngayon, kung lulubog ako, lulubog ka kasama ko.
Ang mga salitang iyon ang huling narinig ko bago tuluyang humina ang signal. Dinala ako pababa ng bundok. Sa paanan, naghihintay ang ambulansya. Pagpasok ko sa loob, nakatutok agad sa akin ang ilaw. May nurse na naglagay ng monitor sa daliri ko, may isa namang nag-check ng blood pressure. Lahat sila mabilis gumalaw, pero maingat. Parang bawat segundo ay mahalaga. Doon ko lang lubos na naunawaan kung gaano ako kalapit sa kamatayan.
—Oxygen saturation improving, pero kailangan pa rin siyang dalhin sa ospital.
—May head injury rin. Possible concussion.
—Inform the hospital. Female patient, altitude-related respiratory distress, blunt head trauma, exposure to cold rain, possible assault.
Assault. Paulit-ulit na tumunog ang salitang iyon sa isip ko. Hindi simpleng away magkasintahan. Hindi simpleng selos. Hindi simpleng tampuhan. Assault. Sabotahe. Panganib sa buhay. Ang mga salitang matagal na tinakpan ni Rafael ng “nag-iinarte ka lang” ay ngayon nasa bibig na ng mga taong may karapatang magsulat ng official report.
Pagdating sa ospital, halos hindi ko na alam kung gaano karaming oras ang lumipas. May mga ilaw sa kisame. May tunog ng gulong ng stretcher. May boses ng doktor. May karayom sa braso ko. May malamig na gel sa dibdib ko habang chine-check ang baga ko. May nagtatanong kung nasaan ang pamilya ko. May nagsasabing tinawagan na ang emergency contact ko. Ang huli kong naalala bago ako tuluyang makatulog ay ang mukha ng editor ng magazine, si Ma’am Celeste, na humahangos na dumating sa emergency room, basang-basa pa ang buhok, nanginginig ang labi sa galit.
—Amara, narito ako. Narinig namin lahat. Huwag kang matakot. Hindi ka namin pababayaan.
Nang muli akong magising, umaga na. Puti ang kisame. May amoy ng gamot sa paligid. May nakakabit na oxygen tube sa ilong ko, at may benda sa likod ng ulo ko. Mabigat ang katawan ko, pero buhay ako. Sa tabi ng kama, nakaupo si Ma’am Celeste. Hawak niya ang tablet, namumula ang mga mata, halatang hindi natulog.
—Gising ka na.
Mahina akong tumango.
—Rafael?
Hindi ko alam kung bakit pangalan niya ang una kong naitanong. Siguro dahil sa loob ng maraming taon, nasanay akong siya ang unang hahanapin. Pero sa sandaling lumabas ang pangalan niya, bigla akong nandidiri sa sarili kong ugali. Si Ma’am Celeste ay huminga nang malalim.
—Nasa custody na siya. Sinubukan niyang tumakas pababa ng trail nang dumating ang authorities, pero nadulas siya at nahuli rin. Wala siyang malubhang sugat. Sa kasamaang-palad para sa kanya, malinaw ang video, malinaw ang recording, at hawak na ng police ang phone niya.
Pumikit ako.
—Mikaela?
—Naoperahan ang braso niya. Buhay siya. At nagsimula na siyang magsalita.
Binuksan ni Ma’am Celeste ang tablet at ipinakita sa akin ang isang file. Hindi niya pinapakinggan nang malakas, pero nakita ko ang thumbnails ng video, screenshots ng messages, at isang document na may header ng initial incident report.
—Hindi ko ipapakita sa’yo lahat ngayon. Kailangan mong magpagaling. Pero may karapatan kang malaman: hindi ka niya basta pinagtripan. May plano sila. Si Rafael ang nag-order ng gas canister. Si Rafael ang nag-text kay Mikaela na palitan ang label ng tank mo. Si Rafael ang nagbigay ng instruction na itago ang gamot mo. At may message pa siyang nagsasabing, kapag umatras ka sa shoot, sasabihin niya sa amin na mentally unstable ka at irerekomenda si Mikaela bilang bagong lead photographer.
Tahimik akong nakinig. Akala ko, tapos na ang pinakamasakit noong iniwan niya ako sa ulan. Pero hindi pala. May mas masakit pa sa pagtataksil. Iyon ay ang malaman mong matagal ka na palang pinagplanuhan. Habang iniisip mo ang kasal, iniisip niya kung paano ka pababagsakin. Habang sinusukat mo ang gown, sinusukat niya kung gaano kalayo ang kaya mong lakarin bago ka mawalan ng hininga.
—Bakit?
Mahina kong tanong.
Hindi sumagot agad si Ma’am Celeste. Inilapag niya ang tablet sa mesa.
—Dahil may mga taong hindi kayang magmahal ng taong mas magaling sa kanila. Kaya imbes na sabayan ka, hinihila ka pababa.
Parang may kung anong nabasag sa loob ko. Hindi malakas. Hindi dramatiko. Tahimik lang. Parang lumang salamin na matagal nang may lamat, ngayon lang tuluyang bumigay.
Kinabukasan, dumating ang investigator. Maingat silang nagtanong. Hindi nila ako minadali. Hindi nila ako pinilit magsalita nang mahaba. Pinakinggan nila ang voice recorder sa harap ko, pero nang nagsimula ang tawa ni Rafael, bigla akong nanginig. Agad pinahinto ng doktor ang session.
—Enough for today.
Sabi ng doktor.
—The patient is still recovering.
Pero ako ang humawak sa gilid ng kumot.
—Hindi. Ituloy n’yo. Gusto kong marinig niya balang araw na hindi ako tumigil.
Kaya itinuloy nila. Narinig ko ulit ang lahat. Ang pagtawa nila. Ang paghingi ko ng oxygen. Ang pag-amin ni Rafael. Ang boses ni Mikaela. Ang pagbabanta niya sa mga assistant. Ang pagtulak niya sa akin. Ang pag-iwan niya sa akin. Sa bawat segundo, mas lalo akong nasasaktan. Pero kasabay noon, mas lalo ring tumitibay ang loob ko. Dahil bawat tunog ay hindi lang alaala. Ebidensya iyon.
Sa ikatlong araw ko sa ospital, kumalat na sa labas ang balita. Hindi ko hinanap. Hindi ko binuksan ang social media. Pero kahit nakasara ang phone ko, pumapasok ang balita sa pamamagitan ng mga bisita, tawag, at opisyal na pahayag. Naglabas ng statement ang magazine: kinokondena nila ang nangyari, tinatanggal si Rafael sa lahat ng proyekto, binabasura ang anumang materyal na kinuha ni Mikaela mula sa inagaw na camera, at kinikilala pa rin ako bilang opisyal na lead photographer ng project. Naglabas din ng statement ang rescue authority tungkol sa maling paggamit ng emergency equipment, obstruction, at pag-abandona sa taong may medical distress. Ang pangalan ni Rafael, na dati niyang inaalagaan na parang mamahaling lente, ay gumuho sa loob ng isang gabi.
Ang studio niya ang unang bumagsak. Kinansela ng dalawang brand ang kontrata. Tatlong kliyente ang nag-demand ng refund. Ang mga dati niyang kakilala sa industriya ay biglang walang makuhang oras para sumagot sa tawag niya. May lumabas pang lumang reklamo mula sa dating models na minamaliit niya, assistants na hindi niya binayaran nang tama, at clients na pinaniwala niyang siya ang kumuha ng mga larawang ako naman ang totoong gumawa. Isa-isang lumitaw ang mga bitak sa imaheng itinayo niya gamit ang pangalan ko.
Sa ikalimang araw, dumating si Paolo sa ospital. May dalang prutas, pero halatang hindi niya alam kung dapat ba niya itong iabot. Nakatayo siya sa may pinto, payat, namumutla, at puno ng hiya.
—Ma’am Amara… puwede po ba?
Tumingin ako sa kanya. Siya ang assistant na nagsabing kailangan niya ang pera. Siya rin ang lihim na naka-live. Hindi ko alam kung dapat ba akong magalit o magpasalamat.
—Pumasok ka.
Dahan-dahan siyang lumapit. Ibinaba niya ang prutas sa mesa, saka yumuko nang malalim.
—Pasensya na po. Alam kong wala akong karapatang humingi ng tawad. Dapat noong una pa lang, nagsalita na ako. Natakot po ako sa trabaho, sa bonus, sa blacklist. Pero maling-mali po ako.
Matagal ko siyang tiningnan. Sa mukha niya, nakita ko ang takot ng isang taong hindi masama sa simula, pero naging duwag sa maling sandali. At minsan, ang duwag na katahimikan ay kasing bigat ng direktang pananakit.
—Bakit mo pinanatiling live?
Napalunok siya.
—Noong una po, dahil sa behind-the-scenes. Pero noong nakita kong pinalitan nila ang tank n’yo, na-freeze po ako. Hindi ko alam ang gagawin. Natakot akong lapitan kayo dahil hawak ni Sir Rafael ang sahod namin, contacts namin, future namin. Pero hindi ko rin kayang patayin ang live. Parang… iyon na lang po ang kaya kong gawin para hindi tuluyang mawala ang totoo.
Hindi ko siya pinatawad agad. Hindi ko rin siya pinalayas.
—Paolo, dahil sa live mo, may ebidensya. Pero dahil sa katahimikan mo, muntik na akong mamatay. Pareho iyong totoo.
Namula ang mga mata niya.
—Opo. Tatanggapin ko po kahit anong kailangan kong harapin.
—Magsabi ka ng totoo sa police. Sa magazine. Sa korte. Huwag kang magtago sa “takot ako.” Takot din ako noon. Pero ako ang iniwan n’yo sa ulan.
Umiyak siya nang tahimik.
—Opo, ma’am. I swear.
Pagkatapos niya umalis, mas gumaan ang dibdib ko nang kaunti. Hindi dahil nalutas ang lahat. Kundi dahil sa unang pagkakataon, may isang taong yumuko hindi para umiwas, kundi para umamin.
Isang linggo matapos ang insidente, pinayagan akong umupo nang mas matagal. Hindi pa ako puwedeng bumalik sa trabaho. Hindi pa ako puwedeng umakyat. Hindi pa ako puwedeng magbuhat ng mabigat. Pero araw-araw, bumabalik ang lakas ko. Dumating si Mang Dario dala ang isang maliit na kahon. Sa loob, nakabalot sa waterproof cloth ang camera ko. May gasgas ang body. Basag ang lens filter. Pero ang memory card ay buo.
—Nakuha ng rescue team sa bag.
Sabi niya.
—Pasensya na kung ngayon ko lang dinala. Dumaan muna sa documentation.
Hinawakan ko ang camera. Sa bigat nito sa palad ko, parang may bumalik na bahagi ng sarili ko. Hindi lang kagamitan. Hindi lang trabaho. Ito ang mata ko sa mundo. Ito ang patunay na kahit ilang beses nila akong itulak, kaya ko pa ring hawakan ang sarili kong kuwento.
—Salamat, Mang Dario.
Yumuko siya.
—Hindi ako dapat pasalamatan. May kasalanan din ako.
—Bumalik ka.
—Pero huli na.
Tumingin ako sa kanya. Matagal. Pagkatapos, mahina kong sinabi:
—Oo. Huli na para pigilan ang nangyari. Pero hindi huli para tumayo sa tama.
Napaluha ang matanda. Hindi siya nagsalita. Pero nang umalis siya, alam kong siya ay magiging isa sa pinakamahalagang saksi.
Sa ika-sampung araw, dumating ang balitang ayaw kong marinig pero kailangan kong harapin: gusto akong kausapin ni Rafael. Hindi personal, dahil bawal siyang lumapit sa akin. Sa pamamagitan ng abogado niya, humihingi siya ng “private settlement.” Kapalit ng hindi ko na raw pagsasampa ng dagdag na kaso, ibabalik niya raw ang bahagi ng share sa studio, magbibigay ng compensation, at maglalabas ng public apology na “parehong panig ay nasaktan.” Nang basahin ni Ma’am Celeste ang mensahe, halos maihagis niya ang folder.
—Parehong panig? Iniwan ka niyang mamatay!
Tahimik akong nakaupo sa kama. Sa kakaibang paraan, hindi na ako nagulat. Si Rafael ay hindi humihingi ng tawad dahil nagsisisi. Humihingi siya ng tawad dahil nahuli. At kahit nasa ilalim na siya ng putik, gusto pa rin niyang hilahin ako para sabihing pareho kaming marumi.
—Sabihin n’yo sa abogado niya.
Sabi ko.
—Walang settlement.
Tumingin sa akin si Ma’am Celeste. Sa mukha niya, nakita ko ang tanong kung sigurado ba ako. Hindi niya na kailangang magsalita.
—Hindi ko ibebenta ang buhay ko para sa katahimikan niya.
Kinabukasan, naglabas ako ng unang pahayag. Maikli lang. Walang iyak. Walang mura. Walang palabok.
—Ako si Amara. Ako ang babaeng iniwan sa bundok matapos palitan ang medical oxygen tank ko at kunin ang gamot ko. Buhay ako dahil sa rescue team, sa ebidensyang naitala, at sa mga taong sa huli ay pumiling magsabi ng totoo. Hindi ako makikipag-areglo. Hindi ko tatawaging biro ang ginawa sa akin. At hindi ako hihingi ng tawad sa pagiging buhay.
Pagkatapos mailabas iyon ng magazine legal team, tumahimik ako. Hindi ko binasa ang comments. Hindi ko hinanap ang opinyon ng mundo. Sa pagkakataong iyon, hindi ko na kailangan ng palakpak para maniwalang tama ako.
Paglipas ng isang buwan, nagsimula ang preliminary hearing. Nakasuot ako ng simpleng puting blouse, may manipis pang peklat sa gilid ng noo. Hindi pa ako ganap na malakas, pero kaya ko nang maglakad nang walang tulong. Nang pumasok ako sa silid, naroon si Rafael. Nakaupo siya sa tabi ng abogado niya, nakasuot ng maayos na polo, malinis ang buhok, at mukhang pinaghandaan ang pagiging kaawa-awa. Nang makita niya ako, agad lumambot ang mukha niya, parang dati. Ang mukha niyang ginagamit niya kapag gusto niyang patawarin ko siya kahit hindi siya nagsisisi.
—Amara…
Hindi ako tumigil. Hindi ako tumingin nang matagal. Umupo ako sa kabilang panig.
Una nilang pinatugtog ang recording. Sa loob ng silid, umalingawngaw ang tawa niya. Walang bundok. Walang ulan. Walang hangin. Kaya mas malinaw. Mas malupit. Ang bawat halakhak ay parang sampal sa lahat ng nakikinig. Nang dumating ang parte kung saan sinabi niyang siya ang nagpalit ng gas, nakita kong bumaba ang ulo ng abogado niya. Nang marinig ang boses niyang “Kung gusto mong umarte, dito ka umarte mag-isa,” may isang babae sa likod ang napabulong ng “Diyos ko.”
Sumunod ang live video ni Paolo. Doon nakita ang katawan kong nakaupo sa bato, nangingitim ang labi, habang si Rafael ay galit na galit na nakatayo, at si Mikaela ay nasa likod niya, hawak ang oxygen ko. Nakita rin ang pagtulak. Walang anggulo ang makapagsasabing ako ang unang nanakit. Walang hiwa ng video ang makakapagligtas sa kanya.
Pagkatapos, inilabas ang messages mula sa phone niya. Hindi na iyon basta emotional betrayal. Isa-isa nilang binasa ang mga linyang nagpabigat sa hangin.
—Kapag nag-panic siya sa taas, ikaw ang hahawak ng camera.
—Siguraduhin mong nasa iyo ang extra oxygen.
—Palitan ang tank niya bago umalis. Sandali lang naman iyon. Matapang siya, hindi siya mamamatay.
—Kapag nagalit siya, mas mabuti. Lalabas siyang unstable.
Hindi ko namalayan na nanginginig na pala ang kamay ko. Hinawakan ni Ma’am Celeste ang pulso ko sa ilalim ng mesa. Hindi siya nagsalita, pero sapat na iyon. Nandoon siya. May tao na sa tabi ko.
Nang pagkakataon na ni Rafael magsalita, tumayo siya. Namumula ang mga mata niya. Kung hindi ko alam ang totoo, marahil maniniwala ako na nagsisisi siya.
—Hindi ko intensyon na saktan siya. Mahal ko si Amara. Nagkamali ako ng judgment. Napressure ako sa project. Si Mikaela ang—
—Huwag.
Putol ko.
Lahat ay napatingin sa akin. Hindi ko alam kung puwede ba akong magsalita, pero hindi ko na kayang hayaang gamitin niya ang salitang mahal bilang benda sa sugat na siya mismo ang gumawa.
—Huwag mong sabihing mahal mo ako habang ipinapasa mo ang kasalanan sa babaeng ginamit mo rin.
Nanigas si Rafael.
—Amara, please…
—Noong kinukuha mo ang gamot ko, hindi iyon pressure. Noong pinapalitan mo ang oxygen ko, hindi iyon judgment. Noong itinulak mo ako, hindi iyon panic. Noong iniwan mo ako sa ulan, hindi iyon pagkakamali. Iyon ka, Rafael. Iyon ang totoong ikaw.
Tahimik ang silid.
At sa kauna-unahang pagkakataon, wala siyang naisagot.
Sa sumunod na mga linggo, bumilis ang pagbagsak niya. Inirekomenda ang pagsasampa ng mga kasong may kaugnayan sa reckless endangerment, assault, obstruction of emergency response, theft of medical supplies, at falsification kaugnay ng equipment logs. Ang studio, na matagal ko palang binuhay sa likod ng pangalan niya, ay nag-file ng insolvency. Inalis siya ng professional photography association. Ang ilang awards na nakuha niya gamit ang mga larawang ako ang kumuha ay sinimulang imbestigahan. At sa huli, ang pangalan niyang pinoprotektahan niya kaysa buhay ko ay naging babala sa buong industriya.
Si Mikaela naman ay pumirma sa sworn statement. Inamin niya ang parte niya sa plano, ibinigay ang screenshots, at tumestigo laban kay Rafael. Hindi siya nakaligtas. Tinanggal siya sa internship program, blacklisted sa partner publications, at humarap sa sariling pananagutan. Bago siya ilipat sa rehabilitation care, nagpadala siya ng sulat sa akin. Hindi ko agad binasa. Tatlong araw itong nakapatong sa mesa. Nang buksan ko, maikli lang ang laman.
—Ma’am Amara, hindi sapat ang sorry. Alam ko iyon. Nainggit ako sa inyo. Gusto kong makuha ang buhay n’yo nang hindi ko pinaghihirapan. Pinaniwala ko ang sarili kong masama kayo para hindi ko makita kung gaano ako kasama. Noong iniwan niya ako sa bangin, doon ko lang naintindihan ang ginawa namin sa inyo. Hindi ko hinihingi ang patawad n’yo. Gusto ko lang sabihin ang totoo: kayo ang biktima. At ako ang isa sa mga nanakit sa inyo.
Tinupi ko ang sulat. Hindi ko siya pinatawad sa araw na iyon. Pero hindi ko rin pinunit. May mga sugat na hindi kailangang piliting magsara agad para lang masabing tapos na ang kuwento.
Tatlong buwan matapos ang insidente, bumalik ako sa studio. Hindi sa studio ni Rafael. Sarado na iyon, ang pangalan niya ay tinanggal na sa pinto. Bumalik ako sa sarili kong maliit na workspace, iyong minsan kong isinuko para tulungan siya. Pinaayos ko ang ilaw. Pinalitan ko ang lumang mesa. Isinabit ko sa dingding ang camera bag na may gasgas mula sa bangin. Hindi para alalahanin ang pagkatalo. Kundi para tandaan na may mga bagay na nasisira pero hindi sumusuko.
Dumating si Ma’am Celeste dala ang bagong kontrata. Ang travel magazine ay hindi itinuloy ang cover gamit ang kuhang kinuha sa araw ng insidente. Sa halip, nag-alok sila ng bagong feature. Hindi tungkol sa perpektong larawan ng bundok. Kundi tungkol sa kaligtasan, pananagutan, at kababaihang hindi dapat tawaging mahina dahil marunong humingi ng tulong.
—Ikaw pa rin ang photographer.
Sabi niya.
—Pero kung hindi ka pa handa, hihintayin ka namin.
Hinawakan ko ang kontrata. Matagal kong tiningnan ang papel. Noon, ang trabaho ang lagi kong ginagamit para patunayan ang halaga ko. Ngayon, alam kong hindi ko kailangang umakyat ng bundok, humabol sa bagyo, o halos mamatay para lang masabing magaling ako.
—Gagawin ko.
Sabi ko.
—Pero sa sarili kong kondisyon. Full safety team. Independent medical officer. Walang compromise. At lahat ng pangalan sa credits ay kung sino talaga ang gumawa.
Ngumiti si Ma’am Celeste.
—Agreed.
Ang unang shoot ko matapos ang lahat ay hindi sa mataas na bundok. Sa baybayin ito, sa isang isla na tahimik ang umaga at malinaw ang dagat. Kinunan ko ang mga mangingisdang babae na bumabangon bago sumikat ang araw, ang mga batang tumatakbo sa buhangin, ang matatandang kamay na nag-aayos ng lambat. Habang pinipindot ko ang shutter, napansin kong hindi na nanginginig ang kamay ko. May peklat pa rin ako. May takot pa rin. Minsan, kapag malakas ang hangin, bumabalik ang tunog ng radio static sa isip ko. Pero hindi na ako nakakulong doon.
Sa huling araw ng shoot, tumayo ako sa dalampasigan habang lumulubog ang araw. Kulay ginto ang dagat. Ang alon ay dahan-dahang humahalik sa paa ko. Sa tabi ko, nakatayo si Mang Dario. Matapos ang hearing, nagretiro siya sa dangerous mountain guiding at nagsimula nang mag-train ng bagong guides tungkol sa emergency ethics. Siya ang nag-insist na samahan ako sa unang project ko, kahit baybayin lang iyon at walang bundok.
—Maganda ang kuha mo, hija.
Sabi niya.
Ngumiti ako.
—Hindi mo pa nakikita.
—Hindi ko kailangang makita. Nakita ko ang mukha mo habang kumukuha ka. Buhay na buhay ka.
Napatingin ako sa dagat. Matagal ko nang hindi narinig ang salitang iyon nang hindi sumasakit ang dibdib ko. Buhay. Hindi lang nakaligtas. Buhay.
Pagbalik ko sa Maynila, inilabas ang feature. Ang cover ay isang larawan ng babaeng mangingisda, nakatayo sa gitna ng mababaw na tubig, buhat ang lambat, habang sa likod niya ay sumisikat ang araw. Walang pekeng drama. Walang inagaw na credit. Walang lalaking nakatayo sa harap para kunin ang liwanag. Sa loob ng magazine, may maliit na note sa dulo:
“Photography by Amara Santos.”
Matagal kong tinitigan ang pangalan ko. Hindi na ito nakakabit sa pangalan ni Rafael. Hindi na ito nakatago sa likod ng studio niya. Akin ito. Buo. Malinis. Binalik sa akin.
Dumating ang huling balita tungkol kay Rafael makalipas ang ilang linggo. Tinanggap ng korte ang plea sa ilang kaso, habang ang mas mabibigat na reklamo ay nagpatuloy sa civil proceedings. Pinagbawalan siyang lumapit sa akin, sa team, at sa mga proyekto ng magazine. Nawalan siya ng lisensya sa ilang professional assignments, inatasang magbayad ng danyos, at humarap sa community safety service matapos ang sentensiya. Pero higit pa sa legal na parusa, ang pinakamatinding kabayaran sa kanya ay ang bagay na pinakamahalaga sa kanya: ang pangalan niya. Wala nang brand na gustong idikit sa kanya. Wala nang assistant na gustong magtrabaho sa ilalim niya. Wala nang audience na maniniwala sa “aksidente lang.”
Isang hapon, nakatanggap ako ng liham mula sa kanya. Hindi ko alam kung paano nakalusot sa abogado, pero wala na itong bisa sa akin. Hindi ko binuksan agad. Tinitigan ko lang ang sobre. Dati, sapat na ang sulat-kamay niya para manghina ako. Dati, isang “sorry” lang niya, bibigyan ko na ng dahilan. Ngayon, hawak ko ang liham, at ang naramdaman ko lang ay pagod. Hindi galit. Hindi longing. Pagod.
Sa huli, binuksan ko. Isang pahina lang.
—Amara, kung puwede lang bumalik sa araw na iyon, hindi ko gagawin. Nawala sa akin ang lahat. Sana balang araw mapatawad mo ako.
Binasa ko ito nang isang beses. Pagkatapos, kumuha ako ng puting papel at sumulat ng sagot. Hindi mahaba.
—Rafael, ang pagkawala ng lahat sa iyo ay hindi patunay ng pagsisisi. Ito ay bunga ng ginawa mo. Hindi ko tungkuling pagaanin ang bigat ng parusa mo. Mabubuhay ako nang malaya, at iyon ang huling bagay na hindi mo na maaagaw sa akin.
Hindi ko ipinadala. Hindi niya kailangan mabasa iyon. Ako ang kailangang makakita. Ako ang kailangang makaalala.
Sinunog ko ang liham niya sa isang maliit na metal tray sa labas ng studio. Habang nagiging abo ang papel, wala akong naramdamang lungkot. Tanging katahimikan. Iyong uri ng katahimikang hindi nanggagaling sa kawalan ng ingay, kundi sa wakas, wala nang humahabol sa loob mo.
Pagkalipas ng isang taon, umakyat ako muli. Hindi sa parehong bundok. Hindi pa ako handa roon. Pero sa isang ligtas na trail, kasama ang medical team, bagong crew, at mga taong alam ang ibig sabihin ng salitang responsibility. Sa bag ko, may oxygen tank na ako mismo ang nag-check. May gamot. May locator. May radio. At oo, may maliit pa ring recorder sa manggas ko. Hindi dahil hindi na ako nagtitiwala sa mundo. Kundi dahil natutunan kong ang tiwala ay hindi dahilan para talikuran ang sarili mong kaligtasan.
Sa tuktok ng trail, sinalubong ako ng hangin. Malamig, pero hindi malupit. Huminga ako nang malalim. Hindi na ako hinahabol ng alaala ng pagtawa ni Rafael. Sa halip, narinig ko ang sariling tibok ng puso ko. Matatag. Buhay. Akin.
Itinaas ko ang camera at kinunan ang unang larawan. Sa frame, makikita ang ulap na unti-unting bumubukas, at sa likod nito, ang araw na matiyagang umaakyat.
Noon ko naintindihan: hindi lahat ng iniwan sa dilim ay nananatili roon. Minsan, ang taong itinulak pabagsak ang siya pang unang nakakakita ng liwanag.
At ako, si Amara Santos, ang babaeng minsang iniwan sa ulan na kapos sa hininga, ay hindi na kailangang gumapang pabalik para humingi ng tawad.
Tumayo ako.
Huminga.
At nagpatuloy.