Sa Araw ng Kasal, Pinalabas ng Ina ni Daisy na Kagabi Kinunan ang Lumang Litrato Nila ni Francis—Pati si Paolo Nadamay
PARTE 1
“Kapag nakarating sila sa hotel, sisiguraduhin kong hindi nila malilimutan ang unang gabi ng kasal nila.”
Napalingon si Paolo kay Daisy. Nasa loob sila ng kotse, nakaparada sa tapat ng simbahan sa Tagaytay kung saan katatapos lang ikasal nina Francis at Dahlia. Sa labas, nagpapakuha pa ng litrato ang mga bisita. May nagtatawanan, may naghahagis ng bulaklak. Sa loob ng sasakyan, hawak ni Daisy ang isang sobre na ilang beses na niyang binuksan at isinara.
“Akala ko kakausapin mo lang si Francis,” sabi ni Paolo.
“Gagawin ko. Sa harap ng asawa niya.”
“Daisy, kasal na sila.”
“Alam ko. Nandoon ako. Nakita kong sinabi niyang ‘oo’ na parang wala siyang ipinangako sa akin.”
Magkababata sina Daisy at Paolo sa Quezon City. Si Paolo rin ang unang nakarinig nang aminin ni Daisy, dalawang taon na ang nakalipas, na umiibig siya kay Francis. Kaya nang hilingin nitong samahan siya sa araw ng kasal, sumama siya. Ayaw niyang mag-isa itong magmaneho pauwi habang galit at umiiyak.
Hindi niya alam na may plano pala ito.
Tinuro ni Daisy ang sobre. “May kopya ako ng mga mensahe niya. Ipapakita ko kay Dahlia kung paano niya ako kinausap bago niya tuluyang pinili iyon.”
“Kailan ang huling mensahe niya sa iyo?”
Hindi sumagot si Daisy.
“Bago pa sila nagpakasal?” tanong ni Paolo.
“Hindi mahalaga kung kailan.”
“Mahalaga iyon kung balak mong sugurin sila sa hotel.”
Umiling si Daisy at tumingin sa bintana. Lumabas ng simbahan si Dahlia, hawak ang kamay ni Francis. Pagod na pagod ang dalawa sa dami ng bumabati, pero nakangiti pa rin. Iyon ang ngiting hindi matanggap ni Daisy.
“Ganyan din siya ngumiti sa akin noon,” bulong niya.
Kinuha ni Paolo ang susi ng kotse sa lalagyan sa pagitan nila. “Uuwi na tayo.”
“Mama ko ba ang nag-utos sa iyo?”
“Wala akong kinausap.”
“Sinabi niya kagabi na ipinahiya ko raw ang pamilya namin dahil nagpunta pa ako sa kasal. Ngayon ikaw naman ang magsasabing umuwi ako at magkunwaring ayos lang ang lahat?”
Hindi iyon ang ibig sabihin ni Paolo. Kilala niya si Daisy kapag nasasaktan: lalo itong nagiging matapang sa harap ng ibang tao, saka lang iiyak kapag wala nang nakakakita.
“Hindi kita pinapauwi para patahimikin ka,” sabi niya. “Ayokong bukas, may pagsisihan kang ginawa mo ngayong gabi.”
Bumukas ang pinto ng bridal car. Bago sumakay, may lumapit kay Francis na isang lalaking nakaayos ng barong. Iniabot nito ang telepono. May ipinakita sa screen, at agad nagbago ang mukha ng bagong kasal.
Nakita rin ni Daisy ang lalaking iyon.
“Si Tito Arman,” sabi niya. “Kaibigan ni Papa.”
Biglang nag-vibrate ang telepono ni Daisy. Mensahe mula sa kaniyang ina.
Nasa kay Arman na ang ipinadala mo. Hintayin mo ang tawag ko bago ka lumapit.
Napatitig si Paolo sa screen. “Ano ang ipinadala mo, Daisy?”
Hindi niya ito sinagot. Sa halip, tinawagan niya ang kaniyang ina, ngunit hindi sumasagot. Sa labas, mabilis na isinara ni Francis ang pinto ng bridal car. Hindi na siya nakangiti.
Muling nag-vibrate ang telepono ni Daisy.
Kapag nakita na ni Dahlia ang mga litrato, hindi na sila matutuloy sa hotel.
Napatingin si Daisy kay Paolo. Nanginginig na ang kamay niyang may hawak ng sobre. Ang mga litrato sa loob nito ay mga litrato niya at ni Francis—at ngayon lang niya nalaman na may ipinadala ring kopya ang kaniyang ina sa mismong araw ng kasal.
Ilang hakbang ang layo, lumingon si Dahlia mula sa loob ng kotse. Hawak na niya ang telepono ni Francis.
PARTE 2
“Sabihin mong hindi mo alam ang tungkol dito,” sabi ni Paolo.
Nakatitig pa rin si Daisy sa bridal car. Hindi niya makita kung ano ang nasa screen, ngunit nakita niyang ibinaba ni Dahlia ang tingin at may sinabi kay Francis. Saglit silang nag-usap bago umandar ang sasakyan.
“Mga litrato lang iyon,” sabi ni Daisy. “May karapatan siyang malaman.”
“Ano ang nakita niya?”
“Si Francis. Ako. Sa isang restaurant sa Makati.”
“Kailan kinunan?”
“Tatlong buwan bago niya niligawan si Dahlia.” Napakurap si Daisy. “Iyan ang ibinigay ko kay Mama. Wala nang iba.”
Kinuha ni Paolo ang telepono niya at ipinakita ang bagong mensahe mula sa isang kakilala nilang dumalo sa kasal. May kumakalat na litrato sa group chat ng pamilya ni Francis: magkadikit sina Daisy at Francis sa isang mesa, kasama ang caption na, Kagabi lang, magkasama pa sila.
“Kagabi?” sabi ni Daisy. “Nasa bahay ako kagabi.”
“May nagpalit ng petsa.”
Tinawagan niya ang kaniyang ina. Sa pagkakataong iyon, sumagot si Aling Marites.
“Mama, bakit may caption na kagabi ang litrato?”
“Anak, umuwi ka na. Kami na ang bahala.”
“Sumagot ka.”
“Maraming beses kitang sinabihan na hindi ka dapat iniwan ni Francis na walang paliwanag. Kung malaman ng pamilya niya kung gaano ka niya nasaktan, baka sa wakas panagutin nila siya.”
“Hindi kagabi kinunan iyon.”
“Hindi naman kailangang malaman ng lahat ang eksaktong petsa.”
Pinatay ni Daisy ang tawag. Matagal siyang nakatitig sa telepono.
Noong sila pa ni Francis, halos kilala na siya ng buong pamilya nito. Madalas siyang anyayahan sa hapunan, at minsan ay napag-usapan pa ng kanilang mga magulang ang kasal. Hindi siya inalok ni Francis ng singsing, pero hinayaan niyang umasa si Daisy habang tinatanggap ang tulong ng ama nito sa negosyo. Nang sabihin nitong ayaw na niya, siya rin ang humiling na huwag munang ipaalam sa mga magulang nila.
Sumunod si Daisy. Pagkalipas ng ilang buwan, nalaman niyang may nililigawan na itong iba.
Masakit iyon. Totoo ang sakit niya. Ngunit hindi totoo ang caption na ipinakalat ng kaniyang ina.
“Makakausap pa natin sila,” sabi ni Paolo. “Sasabihin natin ang totoong petsa.”
“Pagkatapos kong magpakita rito? Maniniwala ba sila sa akin?”
“May orihinal ka.”
Nasa sobre ang naka-print na litrato. Nasa telepono rin ni Daisy ang file na ipinadala sa kaniya noon ni Francis. Kita roon ang petsa. Kung tatawagan niya si Dahlia, maaari niyang ituwid ang kasinungalingan bago lumaki.
Pero sa loob ng ilang segundo, hindi niya magawang pindutin ang pangalan nito. Isang bahagi niya ang gustong masaktan si Francis gaya ng pagkakasakit niya.
“Daisy,” mahinang sabi ni Paolo, “hindi si Dahlia ang nangako sa iyo.”
Doon siya natauhan. Tinawagan niya si Dahlia. Walang sumagot.
Tumawag ang kaniyang ama. Akala ni Daisy ay papagalitan siya, pero hingal at galit ang boses ni Mang Renato.
“Anak, nasaan ka? Hinahanap kita ni Arman. Huwag kang sasama sa kaniya.”
“Si Mama ang nagpadala sa kaniya.”
“Alam ko. Nag-away na kami rito sa bahay.” Saglit itong tumahimik. “Akala niya, kapag napahiya si Francis, aamin ang pamilya nito sa ginawa nila sa negosyo natin. Ginamit niya ang litrato mo nang hindi ka sinabihan.”
Kamakailan lang nalugi ang maliit nilang kompanya ng mga kasangkapang kahoy. Matagal nang sinisisi ni Aling Marites ang ama ni Francis sa pagkansela ng malaking order. Hindi alam ni Daisy na hanggang ngayon ay umaasa pa rin ang kaniyang ina na mababawi ang perang nawala sa kanila.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong niya.
“Dahil problema namin iyon ng mga matatanda. Akala ko nagkaayos na kami ng pamilya nila. Hindi ko alam na isasangkot ka ng mama mo.”
Sa labas, nakatayo na si Tito Arman sa tapat ng parking lot. Nakita niya ang kotse at nagsimulang lumapit.
“Umalis na tayo,” sabi ni Paolo.
“Hindi. Kailangan kong malaman kung ano pa ang ipinadala ni Mama.”
Binuksan ni Daisy ang pinto bago pa siya mapigilan. Sinundan siya ni Paolo.
“Tito Arman,” tawag niya. “Ano ang ipinakita mo kay Francis?”
Huminto ang lalaki. “Sumakay ka sa kotse mo, Daisy. May mga usapang pangpamilya rito.”
“Litrato ko iyon. Pangalan ko ang ginagamit ninyo.”
Lumapit si Arman at ibinaba ang boses. “Sinabi ng mama mo na pumayag ka. Nagpadala ako ng kopya sa magkabilang pamilya. Mas mabuting matapos na ito ngayong araw.”
“Pinalabas ninyong kagabi kami nagkita.”
“Caption lang iyon.”
“Sinungaling na caption.”
“Kung hindi siya nagkulang sa iyo, hindi tayo hahantong dito,” sagot ni Arman. “Uuwi ka na.”
Umalis ito papunta sa kaniyang sasakyan. Naiwan si Daisy na halos hindi makagalaw sa hiya at galit.
“May oras pa tayong itama,” sabi ni Paolo.
Nang tumunog ang telepono niya, inakala niyang si Dahlia iyon. Si Francis ang tumatawag.
“Daisy,” sabi nito nang sagutin niya. “Gusto kitang kausapin. Nandito kami sa rest area bago bumaba ng Tagaytay.”
“Pupunta ako. May mali sa ipinadala sa iyo.”
“Alam ko.”
Napatingin siya kay Paolo.
“Sinabi ko na kay Dahlia na luma ang litrato,” patuloy ni Francis. “Pero may isa pang bagay na nakita niya. Isang mensahe tungkol sa utang ng pamilya ninyo. Hindi ko alam kung sino ang nagpadala niyon.”
“Anong mensahe?”
Bago makasagot si Francis, narinig ni Daisy ang boses ni Dahlia sa kabilang linya. “Ibigay mo sa akin ang telepono.”
Nagkaroon ng ilang segundong katahimikan.
Pagkatapos, si Dahlia ang nagsalita. “Daisy, gusto kong marinig mula sa iyo mismo kung bakit nasa ipinadala sa amin ang pangalan ni Paolo.”
PARTE 3
Hindi agad nakasagot si Daisy.
Katabi niya si Paolo, na malinaw na narinig ang sinabi ni Dahlia. Nasa likod nila ang simbahang unti-unti nang nauubos ang mga bisita; sa harap nila, ang kalsadang dinaanan ng bagong kasal. Pakiramdam ni Daisy, kahit saan siya tumingin, may taong madadamay sa ginawa ng kaniyang ina.
“Ano ang sinasabi sa mensahe?” tanong niya.
“Na si Paolo raw ang humingi ng pera kay Francis para ilayo ka sa kaniya.”
Napailing si Paolo. “Hindi totoo iyan.”
“Kasama ko si Paolo,” sabi ni Daisy kay Dahlia. “Pupunta kami riyan. Ipakita mo sa amin ang mensahe.”
Nagmaneho sila papunta sa rest area. Tahimik si Daisy sa buong biyahe. Hawak niya ang telepono, paulit-ulit na binabasa ang mensahe ng kaniyang ama, ngunit hindi niya matawagan ang ina. Hindi niya alam kung alin ang mas mahirap itanong: kung bakit ginamit nito ang pangalan ni Paolo, o kung bakit tila handa itong sirain ang kasal ng ibang tao para makabawi sa pagkalugi.
Naabutan nila sina Francis at Dahlia sa isang mesa sa gilid ng café. Nasa tabi nila ang dalawang maleta. Hindi sila nag-aaway. Mas masakit para kay Daisy na makita silang magkatabing nakaupo, kapwa pagod ngunit kapwa naghihintay ng paliwanag.
Iniabot ni Dahlia ang telepono. Screenshot iyon ng isang mensahe mula sa numerong hindi naka-save:
Noong nalulugi na ang negosyo ng mga magulang ni Daisy, binayaran ni Francis si Paolo para hikayatin siyang lumayo. Tanungin ninyo siya kung magkano ang tinanggap niya. May resibo ako.
“Wala akong tinanggap,” sabi ni Paolo.
May kasunod na litrato ng bank transfer. Kita ang pangalan ni Paolo bilang tumanggap at ang halaga. Hawak pa niya ang telepono nang bigla siyang tumahimik.
“Kilala mo ba ang transaksiyon?” tanong ni Dahlia.
“Oo,” sagot niya. “Pero hindi galing kay Francis ang pera.”
Nilingon siya ni Daisy. “Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Iyon ang ibinayad ng papa mo sa mga upuang ginawa sa pagawaan namin. Para sa maliit nilang opisina pagkatapos magsara ang kompanya.”
“May resibo ka?” tanong ni Francis.
“Nasa email ko.” Hinanap ni Paolo ang invoice at ipinakita sa kanilang tatlo. Magkapareho ang halaga at petsa. Nakasulat din ang pangalan ng pagawaan ng kaniyang pamilya, ang bilang ng mga upuan, at ang lagda ni Mang Renato sa pagtanggap.
Tiningnan ni Dahlia ang dalawang larawan. “Bakit may pangalan ni Francis sa ipinadala sa amin?”
“Pinutol ang bahagi sa itaas ng bank transfer,” sabi ni Paolo. “Si Mang Renato ang nagpadala niyan.”
Tumawag si Daisy sa kaniyang ama at inilagay sa speaker ang telepono. Kinumpirma ni Mang Renato ang bayad. Nang ikuwento sa kaniya ang screenshot, matagal siyang hindi nagsalita.
“May kopya niyan si Marites,” sabi niya sa wakas. “Siya ang nag-asikaso ng papeles nang lumipat kami ng opisina.”
Umupo si Daisy. Wala na siyang maipagtanggol sa ipinadala ng kaniyang ina.
“Daisy,” sabi ni Dahlia, “alam kong nasaktan ka ni Francis. Sinabi niya sa akin ang tungkol sa inyo bago kami ikasal. Pero kanina, nang makita ko ang litrato, inisip kong niloko niya ako kahapon. At nang dumating ang mensahe tungkol kay Paolo, hindi ko na alam kung sino sa inyo ang nagsasabi ng totoo.”
“Pasensiya na,” sabi ni Daisy. “Ibinigay ko kay Mama ang lumang litrato. Balak kong kausapin kayo sa hotel dahil galit pa rin ako kay Francis. Hindi ko alam na papalitan niya ang petsa at magpapadala ng pekeng kuwento tungkol kay Paolo. Dapat hindi ko ibinigay sa kaniya ang litrato. Dapat sinabi ko rin agad sa inyo ang totoong petsa.”
Hindi siya pinutol ni Dahlia. Hinayaan siyang matapos.
Si Francis ang unang nagsalita. “May dapat din akong aminin. Nang magkarelasyon tayo, pinatagal ko ang bagay na alam kong hindi ko kayang panindigan. Hiniling kong ilihim mo ang paghihiwalay natin dahil ayokong kausapin ang mga magulang mo. Iniwan kitang ikaw ang sumagot sa mga tanong nila.”
Tumango si Daisy, ngunit hindi gumaan ang pakiramdam niya.
“Sinubukan kitang tawagan noong nalugi ang negosyo nina Papa,” sabi niya. “Gusto ko lang malaman kung may alam ka sa kinanselang order.”
“Hindi ako ang nagdesisyon tungkol doon. Pero dapat sinagot kita at tinulungan kayong malaman ang nangyari. Iiwan ko sa iyo ang mga dokumentong hawak namin. Makikita ng papa mo kung may kailangang habulin sa kontrata.”
“Gawin mo,” sabi ni Daisy. “Para sa kaniya. Hindi para sa atin.”
Doon tumunog ang telepono ni Francis. Si Arman. Hindi niya sinagot. Ipinakita niya ang screen kay Dahlia at saka itinabi ang telepono.
“Kailangan naming umalis,” sabi ni Dahlia. “Kakausapin namin ang mga pamilya namin pagbalik. Hindi na ngayong gabi.”
Tumayo si Daisy. Gusto niyang sabihin na sana maging masaya sila, pero pakiramdam niya ay para niyang minamadali ang kapatawaran. Kaya ang sinabi niya lamang ay, “Ipapadala ko sa iyo ang orihinal na file ng litrato.”
“Ipadala mo,” sagot ni Dahlia.
Nang makaalis ang mag-asawa, naiwan sina Daisy at Paolo sa mesa. Hindi niya alam kung saan sisimulan ang paghingi ng tawad sa kaibigang nadamay sa isang kasinungalingang para bang kaya siyang bilhin.
“Paolo, hindi ako naniwala sa mensahe,” sabi niya.
“Alam ko. Pero tinanong mo kung bakit hindi ko sinabi sa iyo ang tungkol sa pera.”
“Nagulat ako. Pasensiya na.”
Inayos ni Paolo ang pagkakatupi ng resibo bago ibinalik ang telepono sa bulsa. “Takot akong maging bahagi ng gulo ninyo. Pagkatapos ng lahat ng nangyari kanina, pangalan ko pa rin ang napasama.”
Doon tuluyang napaiyak si Daisy. Hindi dahil umalis si Francis. Naiiyak siya dahil nakita niya kung gaano kadaling gamitin ang sakit niya upang saktan ang mga taong nanatili sa tabi niya.
“Uuwi ka ba?” tanong ni Paolo.
“Kailangan kong kausapin si Mama.”
“Isasama kita.”
Umiling siya. “Ako muna ang kakausap. Anak niya ako. Gusto kong marinig niya mula sa akin kung ano ang ginawa niya.”
Hinintay siya ni Paolo habang tinatawagan niya ang kaniyang ama. Nagkasundo silang sa bahay magkikita. Bago sila umalis sa rest area, tumigil si Daisy sa tabi ng kotse.
“Kanina,” sabi niya, “noong pinipigilan mo akong sundan sila, sinabi mong mahal mo ako.”
“Oo.”
“Bakit ngayon mo lang sinabi?”
Huminga nang malalim si Paolo. “Noong magkababata tayo, akala ko masisira ang pagkakaibigan natin kapag sinabi ko. Noong naging kayo ni Francis, huli na. At kanina, mali ang oras. Sinabi ko habang galit ka, kaya parang gusto kong palitan agad ang taong nawala sa iyo.”
“May panahon noon na hinihintay kong sabihin mo,” amin ni Daisy.
Napatingin siya sa kaniya.
“Noong kolehiyo tayo. Iyong palagi mo akong sinusundo pagkatapos ng klase kahit malayo ang dinaanan mo. Akala ko may ibig sabihin iyon. Tapos isang araw, ipinakilala mo ako sa kaibigan mong nililigawan mo. Kaya tumigil akong umasa.”
“Hindi ko alam,” sabi ni Paolo. “Akala ko kapatid ang tingin mo sa akin.”
Napatawa si Daisy sa gitna ng pagluha. “Ang dami pala nating hindi sinabi.”
Lumapit si Paolo, ngunit hindi siya hinawakan. “Daisy, mahal kita. Pero hindi mo kailangang sumagot ngayon. Marami ka pang kailangang ayusin, at may mga bagay din akong kailangang pag-isipan matapos ang nangyari.”
“Iyon din ang gusto kong sabihin,” sagot niya. “Ayokong pangakuan ka dahil lang nandito ka habang nasasaktan ako.”
Tumango siya.
Hinawakan ni Daisy ang kaniyang kamay. Mahigpit ang hawak niya, ngunit hindi niya ito hinila palapit. Sa unang pagkakataon sa buong araw, wala siyang hinahabol.
Kinagabihan, kinausap niya ang kaniyang ina sa harap ng ama. Inamin ni Aling Marites na siya ang nag-utos kay Arman na baguhin ang caption at magpadala ng screenshot. Akala raw niya, kapag nagalit ang pamilya ni Francis, mapipilitan silang harapin ang dati nilang usapin sa negosyo.
“Kung may ginawa silang mali sa kontrata, may paraan para habulin iyon,” sabi ni Daisy. “Pero ako ang inilagay mo sa litrato. Si Paolo ang pinagbintangan mo. Si Dahlia ang pinagsinungalingan mo.”
Hindi agad nakasagot ang kaniyang ina. Sa huli, humingi ito ng tawad. Hindi iyon sapat para maibalik ang araw na nasira, at hindi nagkunwari si Daisy na sapat iyon. Kinabukasan, ipinadala nilang mag-anak kina Dahlia, Francis, at Paolo ang mga orihinal na file, resibo, at nakasulat na pag-amin ni Aling Marites. Si Mang Renato naman ang humawak sa usapin ng kontrata.
Makalipas ang ilang linggo, nagkita muli sina Daisy at Paolo sa karinderyang madalas nilang puntahan noong kolehiyo. Umorder sila ng parehong pagkaing dati nilang pinaghahatian kapag kapos ang baon. Hindi pa ayos ang lahat sa bahay ni Daisy. Hindi pa rin nawawala ang sakit ng nakaraan. Ngunit nang itanong ni Paolo kung maaari siyang manligaw, nakangiti na siyang sumagot.
“Puwede,” sabi niya. “Basta sa pagkakataong ito, sabihin natin agad ang totoo sa isa’t isa.”
Sa labas ng karinderya, dumaan ang isang bagong kasal na may hawak na mga bulaklak. Napatingin si Daisy, saka bumalik ang tingin kay Paolo. Ngayon, kaya na niyang maging masaya para sa mga taong papunta sa sarili nilang buhay—habang dahan-dahan niyang binubuo ang kaniya.
