BAHAGI 3: Bago Ko Siya Mapalayas Muli, May Binatang Dumating at Tinawag Akong Ate—Doon Ko Nalamang Natuto Siyang Maging Ama sa Ibang Anak
BAHAGI 3: Bago Ko Siya Mapalayas Muli, May Binatang Dumating at Tinawag Akong Ate—Doon Ko Nalamang Natuto Siyang Maging Ama sa Ibang Anak
Hindi ko pinapasok si Nico. May kapatid akong dalawampung taong gulang na hindi ko alam na umiiral, at nakatayo siya habang ang tatay naming pareho ay tila gustong mawala sa sahig.
“Ako na lang po ang kakausap,” sabi ni Nico. “Kung ayaw n’yo siyang nandito, puwede siyang umalis.”
Napatingin ako kay Papa. “Narinig mo.”
Tumango siya at lumabas. Hindi siya lumayo; tumayo siya sa kabilang gilid ng kalsada, malapit sa sari-sari store, pero hindi siya bumalik sa pinto.
Pinaupo ko si Nico. Si Inez ay nasa likod na ulit at si Tita Tess ay nanatiling tahimik sa isang mesa.
“Bakit ka nandito?” tanong ko.
“Dahil tatlong linggo na naming pinag-aawayan ni Papa kung pupunta ba siya sa inyo.”
Napatitig ako. “Alam mo tungkol sa akin?”
“Anim na buwan pa lang.”
“Dalawampung taon kang anak niya, tapos anim na buwan mo pa lang alam na may ate ka.”
“Eksakto.”
Ikinuwento ni Nico na lumaki siya sa Caloocan kasama ang nanay niyang si Mylene. Sa unang mga taon, pabalik-balik pa rin ang sugal at pag-inom ni Papa. Nang walong taong gulang si Nico, umalis si Mylene dala siya matapos muling mangutang si Papa.
“Akala ko doon siya tuluyang mawawala,” sabi ni Nico. “Pero bumalik siya pagkaraan ng dalawang buwan. Hindi para humingi na makauwi. Nagbigay lang siya ng sweldo at bumalik ulit sa susunod na sahod.”
“So sa ’yo, natuto siyang bumalik.”
Napayuko si Nico. “Opo.”
“Hindi ko po sinasabing patas. Iyon ang dahilan kaya kami nag-away.”
Tinanong ko kung paano niya nalaman. Anim na buwan daw ang nakalipas, nagkasakit ang lola ni Nico at habang inaayos nila ang lumang gamit sa bahay, nabanggit ni Mylene na may “unang anak” si Papa. Nang komprontahin niya ito, una raw tumahimik. Tapos sinabi ang pangalan ko.
“Tinatanong ko kung bakit hindi n’yo alam tungkol sa akin. Sabi niya, dahil wala siyang karapatang guluhin kayo.”
Napakuyom ako ng kamao. “Ang dali naman para sa kanya.”
“Iyon din sinabi ko.”
Napatingin ako kay Nico.
“Sinabi ko sa kanya, ‘Pa, kung respeto ’yan, bakit ikaw ang nagdesisyon para sa kanya? Paano kung gusto ka niyang murahin? Karapatan din niyang gawin ’yon sa mukha mo.’”
Sa unang pagkakataon mula nang dumating si Papa, muntik akong matawa.
Hindi dahil nakakatawa ang sitwasyon. Dahil eksaktong iyon ang gusto kong sabihin.
Pero may mas mabigat pang sinabi si Nico. Hindi raw siya pumunta para pagsamahin kami. Galit din siya sa ama namin. Ilang taon niyang pinanood itong subukang magbago, pero may isang ugali raw na hindi tuluyang nawala: kapag nahihiya, bigla itong tumatahimik at naglalaho sa usapan.
“Hindi na siya nagsusugal ngayon,” sabi ni Nico. “Matagal na. Pero kapag nagkamali siya, kaya niyang maghintay ng ilang araw bago magsorry. Sinasabi ko sa kanya, iyon din ’yong ginawa niya sa inyo, mas malala lang.”
Magkaiba ang laki ng sugat namin ni Nico, pero pareho ang ugat: hindi marunong humarap si Papa kapag siya ang may kasalanan.
“Bakit ngayon?” tanong ko. “Bakit pagkatapos ng dalawampu’t dalawang taon?”
“Dahil ako ang nagbigay sa kanya ng palugit,” sabi ni Nico. “Sabi ko, kapag hindi ka niya hinanap bago ang kaarawan ko sa susunod na buwan, ako ang hahanap sa ’yo.”
Napalingon ako sa kalsada. Nakatayo pa rin si Papa sa labas, nakatalikod sa amin.
Isang anak na nakaranas din ng katahimikan niya ang nagsabing hindi na puwedeng gawing respeto ang pag-iwas. Pero hindi ibig sabihin handa na akong tanggapin si Papa.
Lumapit si Tita Tess. “May isa pa akong dapat sabihin, Lira.”
Napapikit ako. “Ilan pa ba?”
“Bago namatay ang mama mo, tinanong niya ako minsan kung may balita kay Dante.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi ko sinabi dahil wala naman akong bagong balita tungkol sa kanya noon. Pero sinabi niya sa akin, ‘Kung bumalik man siya nang matino, huwag mong sabihin kay Lira na patawarin siya. Sabihin mo lang ang totoo. Siya ang magdesisyon.’”
Napalunok ako.
“Pinatawad ba siya ni Mama?”
Umiling si Tita Tess. “Hindi ko alam. At ayokong imbentuhin.”
Iyon ang pinakamatapat na sagot na narinig ko sa araw na iyon.
Walang huling habilin si Mama na magpapatawad para sa akin. Ang iniwan niya ay karapatan kong pumili.
Tinawag ko si Papa pabalik.
Pagpasok niya, hindi ko siya pinaupo.
“May rules ako.”
Tumango siya.
“Hindi ka pupunta rito nang walang text. Hindi mo bibigyan ng pera o regalo si Inez para mapalapit siya sa ’yo. Hindi ka tatawag sa sarili mong Lolo kung hindi siya ang unang tumawag sa ’yo noon. Hindi ka magkuwento tungkol kay Mama na parang siya ang dahilan kaya nawala ka. At kapag may tanong ako, walang half-truth.”
“Oo.”
“Hindi pa kita pinapatawad.”
“Alam ko.”
“At hindi ito second chance para maging tatay ko agad. Chance lang ito para makita kung marunong ka nang tumupad.”
“Patas.”
Napataas ang kilay ko. “Hindi mo kailangang sabihing patas. Sundin mo lang.”
Tumango ulit siya.
Nagkasundo kaming puwede siyang dumaan tuwing Sabado, alas-tres hanggang alas-kuwatro, kapag hindi abala ang karinderya. Isang oras lang. Walang surprise visits.
Sa unang tatlong Sabado, dumating siya nang maaga, umorder at nagbayad. Hindi niya nilapitan si Inez hangga’t hindi ito ang lumapit. Wala ring laruan, sobre o pasalubong para bumili ng lambing. Sa isa sa mga araw na iyon, sumabay si Nico; nagkape lang kami at nalaman naming pareho kaming ayaw ng pasas sa menudo.
Pagdating ng ikaapat na Sabado, alas-tres na, wala si Papa.
Alas-tres y medya, wala pa rin.
Walang text.
Alas-kuwatro, nakita kong paulit-ulit nang sumusulyap si Inez sa pinto.
Parang bumalik ako sa trese anyos kong sarili, nakadikit sa bintana, naghihintay sa motor na hindi dumarating.
Tinawagan ko si Papa. Hindi sumagot.
Bandang alas-singko, saka nag-ring ang phone ko.
“Lira—”
“Wag ka nang pumunta.”
“Makinig ka muna.”
“Hindi. Ito mismo ’yong sinabi kong bawal. Hindi dahil late ka. Dahil nawala ka na naman nang walang pasabi.”
“Tama ka.”
“Stop saying that like it fixes anything.”
Tahimik siya sandali.
“Kumuha ako ng dagdag na oras sa trabaho,” sabi niya. “Tumawag ang superbisor. Kailangan ko ’yong bayad para sa renta. Akala ko makakaalis ako bago alas-tres. Hindi ako nakapag-text dahil nahihiya akong sabihin sa ’yo na pinili kong pumasok.”
Napatawa ako sa galit. “So pinili mo ulit ang hiya.”
“Oo.”
Tinitigan ko si Inez na nagliligpit ng kutsara sa kabilang mesa, kunwaring hindi nakikinig.
“Wag ka muna rito,” sabi ko. “Hindi ko alam kung hanggang kailan.”
Hindi siya nakiusap.
“Okay. Pero magte-text ako bukas para sabihin kung saan ako. Hindi para pilitin kang sumagot. Para hindi ako mawala.”
Kinabukasan, alas-nuwebe ng umaga, may isang text.
“Nasa trabaho ako. Naiintindihan kong ayaw mo muna akong makita. Hindi ako pupunta nang walang permiso.”
Kinabukasan ay ganoon ulit, at sa ikatlong araw ay mas maikli: “Nandito lang ako. Hindi ko hinihinging sagutin mo.”
Hindi ko siya sinagot sa loob ng dalawang linggo.
Doon ko naisip na ang tunay na problema namin ay hindi kung karapat-dapat ba siyang patawarin sa isang malaking eksena. Ang tanong ay mas mahirap: kaya ba niyang maging pare-pareho kahit wala siyang agarang gantimpala?
At kaya ko bang obserbahan iyon nang hindi ipinapasa kay Inez ang obligasyong pagalingin ang sugat na hindi naman kanya?
Dalawang linggo matapos kong sabihin kay Papa na huwag munang pumunta, si Inez ang unang nagtanong kung galit pa rin ba ako.
Nag-aayos kami ng mga lalagyan ng ulam bago magbukas ang karinderya nang sabihin niya, “Mama, hindi na po ba babalik si Tatay Dante?”
Napatingin ako sa kanya. Hindi “Lolo.” Tatay Dante. Parang gumawa siya ng sariling pansamantalang tawag habang hindi pa malinaw kung ano ang relasyon nila.
“Hindi ko alam,” sagot ko.
“Dahil hindi siya dumating?”
“Dahil hindi siya nagsabi.”
Tumango siya na parang pinag-iisipan ang pagkakaiba.
“Pero nagsasabi na po siya ngayon.”
Hindi ko alam na napapansin pala niya ang mga text. Hindi ko naman ipinapakita, pero minsan nakikita niyang umiilaw ang pangalan sa screen.
“Hindi sapat ang dalawang linggo para burahin ang matagal na nangyari,” sabi ko.
“Hindi naman po burahin.”
Simpleng sagot lang iyon, pero tumama sa akin.
Sa loob ng dalawampu’t dalawang taon, ang paraan ko para mabuhay sa pagkawala ni Papa ay gawing permanente ang hatol. Umalis siya, kaya wala na siya. Hindi bumalik, kaya hindi na dapat asahan. Mas ligtas ang malinaw na pinto kaysa pintong puwedeng bumukas at magsara.
Pero si Inez ay walang dalawampu’t dalawang taong galit. Ang nakikita niya ay isang matandang lalaking nagkamali, pumalya ulit, at ngayon ay nagte-text araw-araw nang hindi humihingi ng sagot.
Sinabi ko sa kanya, “Hindi mo kailangang piliin kung gusto mo siya dahil gusto ko o ayaw ko. Ako ang bahala sa problema naming matatanda.”
“Okay po.”
Kinagabihan, sinagot ko ang text ni Papa.
“Sabado. Alas-tres. Ikaw lang. Huwag muna si Nico.”
Isang minuto lang bago dumating ang sagot.
“Salamat. Darating ako.”
Noong Sabado, alas-dos singkuwenta’y singko siya dumating. Umorder ng kape. Nagbayad. Umupo sa dating mesa. Hindi siya ngumiti nang sobra, hindi rin nagdala ng kahit ano.
Lumapit ako.
“Bakit hindi ka nag-text noong araw na ’yon?”
“Dahil nahihiya ako na kailangan ko ang dagdag na oras sa trabaho. Pakiramdam ko kapag sinabi kong pera ang pinili ko, iisipin mong gano’n pa rin ako.”
“Gano’n nga ang naisip ko nang wala kang sinabi.”
“Oo.”
“Anong natutunan mo?”
“Na mas masama ang katahimikan kaysa sa sagot na baka ikagalit mo.”
Doon ko siya unang tinanong tungkol sa mga taon na wala siya nang hindi sumisigaw.
Hindi ko tinanong lahat. Hindi ko rin kayang marinig lahat sa isang upuan. Pero tinanong ko kung kailan siya tuluyang tumigil sa sugal.
“Labindalawang taon na,” sabi niya.
“Relapse?”
“Wala sa sugal. Sa alak, meron. Siyam na taon na ang nakalipas. Anim na buwan akong magulo ulit. Umalis si Mylene nang tuluyan pagkatapos noon.”
“Si Nico?”
“Galit sa akin. Pero pinayagan akong makita siya kung sober ako.”
“Bakit nagawa mong magpakita sa kanya pero hindi sa akin?”
Ito ang tanong na pinakakinatatakutan kong marinig ang sagot.
Matagal siyang tahimik.
“Dahil bata pa si Nico nang bigyan ako ng pagkakataon. Ikaw, lumalaki na habang lumalaki rin ang hiya ko. Bawat taon na hindi ako bumabalik, mas mahirap bumalik sa susunod. Ginawa kong sukatan ang kahihiyan ko, hindi ang kailangan mo. Wala akong mas magandang dahilan.”
Masakit. Pero hindi nakakalito.
Walang lihim na kabutihang magpapawalang-sala sa kanya. Walang malaking sakripisyo na biglang magpapakitang mali ang lahat ng galit ko. Nagbago siya sa ilang bahagi ng buhay niya, pero huli na para sa maraming bagay.
Iyon pala ang mas mahirap tanggapin: puwedeng totoo na mali siya noon at totoo ring hindi na siya eksaktong taong iyon ngayon.
Nagpatuloy ang mga Sabado.
Hindi palaging maganda. May araw na tahimik kami. May araw na nakikipaglaro siya kay Inez ng sungka habang ako ay nagbibilang ng kita. May araw na tinatanong ako ni Nico kung puwede siyang sumabay, at minsan pumapayag ako, minsan hindi.
Unti-unti kong nakilala ang kapatid ko nang hiwalay sa aming ama.
Iyon ang isang desisyong malinaw kong ginawa: hindi ko hahayaang si Papa ang maging gatekeeper ng relasyon namin ni Nico. Kung magiging magkapatid kami, hindi iyon gantimpala sa kanya. Karapatan naming malaman ang isa’t isa.
Una kaming lumabas ni Nico nang kaming dalawa lang sa isang maliit na lugawan sa Kapitolyo. Doon niya sinabi na matagal niyang iniisip kung galit ba ako sa kanya dahil nakaranas siya ng mga bagay na hindi ko naranasan.
“Hindi kita galit,” sabi ko. “Pero minsan naiinggit ako.”
Tumango siya. “Gets ko.”
“Hindi mo kasalanan.”
“Pero hindi ko rin kailangang magkunwaring pareho tayo.”
Doon nagsimula ang tunay naming pagiging magkapatid. Hindi sa yakap. Sa pahintulot na hindi gawing pantay ang dalawang magkaibang pagkabata.
Makalipas ang tatlong buwan, kaarawan ni Nico. Inimbitahan niya ako sa simpleng salu-salo sa bahay ng lola niya sa Caloocan. Nagdalawang-isip ako nang ilang araw. Hindi dahil ayaw ko sa kanya, kundi dahil alam kong makikita ko ang mga taong nakakilala kay Papa sa bersiyong hindi ko naranasan.
Pumunta ako kasama si Inez.
Sa dingding ng bahay, may mga litrato ni Nico noong pagtatapos sa elementarya at parangal noong high school, at liga ng basketball. Sa ilang litrato, nasa likod si Papa. Hindi bida. Pero naroon.
Parang may maliit na kutsilyong dahan-dahang umiikot sa dibdib ko.
Napansin ni Papa na nakatitig ako.
“Lira—”
“Wag.”
Tumigil siya.
Hindi ko sinira ang kaarawan. Kumain ako ng pancit, nakipagkuwentuhan sa lola ni Nico, at pinanood si Inez na makipaglaro sa mga pinsan niyang ngayon lang niya nakilala. Pero pag-uwi namin, umiyak ako sa banyo.
Hindi dahil gusto kong alisin kay Nico ang mga litrato.
Dahil gusto kong magkaroon din sana ako.
Kinabukasan, nag-text si Papa.
“Nakita ko kung saan ka nakatingin kahapon. Pasensya na. Hindi ko sasabihing sana bumawi ako. Alam kong may mga bagay na hindi na mababalikan.”
Hindi ako sumagot agad.
Pagkatapos ng isang oras, nag-type ako: “Salamat sa hindi pagsasabing dapat akong maging masaya dahil nagbago ka para sa iba.”
Sumagot siya: “Hindi mo obligasyon iyon.”
Makalipas ang limang buwan mula nang una siyang umupo sa karinderya, dumating ang death anniversary ni Mama.
Taon-taon, kami ni Inez at Tita Tess ang pumupunta sa sementeryo sa Antipolo para maglinis ng puntod at magdasal.
Tatlong araw bago iyon, nag-text si Papa.
“Hindi ako pupunta kung hindi mo gusto. Pero kung puwede, gusto kong dumalaw kay Cora. Kahit ibang oras.”
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Tinawagan ko si Tita Tess.
“Ano sa tingin mo?”
“Hindi ko alam,” sagot niya. “Pero kung pupunta siya, huwag nating gawing eksena para sa mama mo. Tahimik lang.”
Iyon din ang gusto ko.
Sinabi ko kay Papa na puwede siyang pumunta alas-diyes ng umaga, pagkatapos naming magdasal. Walang ibang kamag-anak. Walang litrato. Walang post sa Facebook.
Dumating siya nang maaga at naghintay sa labas ng sementeryo hanggang i-text kong puwede na.
May dala siyang maliit na bungkos ng sampaguita.
Hindi ko alam kung bakit iyon ang pinili niya.
“Paborito niya,” sabi niya nang mapansin ang tingin ko. “Noong wala pa kayong pera para sa bulaklak sa simbahan, sampaguita lang binibili namin sa kanto.”
Naglagay lang siya ng bulaklak at lumuhod sa tabi ng puntod.
Matagal siyang walang sinabi.
Pagkatapos, bumulong siya, “Cora, tama kang paalisin ako noon.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi mo ako inagawan ng anak. Ako ang hindi bumalik nang handa. Tapos noong kaya ko na sana, pinili kong mahiya kaysa managot.”
Walang iyak na palabas. Walang paghingi ng tanda mula sa patay. Nakatungo lang siya, parehong kamay sa tuhod.
“Hindi ko alam kung pinatawad mo ako. Hindi ko rin hihingin kay Lira na gawin iyon para sa ’yo. Ang kaya ko lang gawin ay huwag nang mawala kapag mahirap.”
Naramdaman kong nangingilid ang luha ko.
Doon ko naintindihan kung bakit mahalaga na walang lihim na mensahe si Mama na mag-uutos sa akin na patawarin siya. Anumang ibibigay ko kay Papa ay manggagaling sa sarili kong desisyon.
Lumapit si Inez at inilapag ang isang maliit na kandila.
“Tatay Dante,” sabi niya, “pwede po bang kayo ang magsindi? Mahangin.”
Tumingin muna si Papa sa akin.
Tumango ako.
Tinakpan niya ng dalawang palad ang posporo habang sinisindihan ang kandila. Tatlong beses namatay bago tuluyang kumapit ang apoy. Natawa si Inez.
“Mahina po kayo sa kandila.”
Napangiti si Papa. “Mahina ako sa maraming bagay.”
“Pero marunong po kayong mag-sungka.”
“Kaunti.”
Ordinaryong usapan lang. Ngunit sa harap ng puntod ni Mama, iyon ang unang pagkakataong hindi ko naramdaman na kailangan kong piliin kung sino sa dalawang magulang ko ang tama.
Pareho silang nagkamali.
Pareho rin silang naging bahagi ng pagkatao ko.
Pagkatapos naming umalis sa sementeryo, naglakad kami papunta sa paradahan. Nauna si Inez at Tita Tess. Si Papa ay nasa likod ko.
“Dante,” tawag ko.
Huminto siya.
Gusto kong sabihin ang isang bagay na ilang linggo ko nang iniikot sa isip ko.
“Hindi ko kayang sabihin na pinatawad na kita sa lahat.”
“Hindi mo kailangan.”
“Pero ayoko ring ituring na wala kang ginagawa ngayon.”
Tahimik siyang nakinig.
“Kung magkamali ka ulit, sabihin mo. Huwag kang mawawala. Iyon ang hindi ko kayang ulitin.”
“Oo.”
Huminga ako nang malalim.
“Tay.”
Hindi ko sinadya na lumabas nang ganoon kabilis ang salita.
Namutla siya, saka namula ang mata. Pero hindi siya lumapit para yakapin ako. Hindi niya sinira ang sandali sa sobrang saya.
“O,” sagot niya, halos pabulong.
“Text mo ako pag nakauwi ka.”
“Oo.”
Iyon lang.
Walang yakap sa paradahan. Walang malaking musika. Walang biglang paghilom ng dalawampu’t dalawang taon.
Pero pag-uwi ko, napansin kong hindi ko pinagsisihan ang tawag.
Makalipas ang ilang buwan, mas malinaw na ang lugar ni Papa sa buhay namin. Hindi siya nakatira sa bahay ko. Hindi niya hawak ang pera ng karinderya. Hindi siya nagdedesisyon para kay Inez. Kapag may gawain sa paaralan, hindi awtomatikong siya ang kasama; tinatanong muna namin si Inez at tinitingnan ang oras. Kapag may pagtitipon ng pamilya, may mga kamag-anak na malamig pa rin sa kanya. Tinatanggap niya iyon.
Minsan, si Tito Ruel, pinsan ni Mama, ay dumaan sa karinderya at nakita siyang nag-aayos ng mga monoblock chair.
“Ano’ng ginagawa niyan dito?” tanong ni Tito Ruel sa harap ng mga customer.
Tumigil si Papa.
Bago siya makasagot, sinabi ko, “Bisita ko siya.”
“Pagkatapos ng ginawa niya sa ate mo?”
“Hindi ko kinakalimutan.”
“E bakit pinapapasok mo?”
Dati, baka nagalit ako at ipinagtanggol si Papa para lang patunayang desisyon ko ito. Pero ayokong gawing bagong kampo ang pamilya.
“Dahil ako ang anak na direktang naapektuhan,” sabi ko. “At ako ang nagtakda ng boundaries. Hindi ko hinihinging patawarin n’yo siya. Hinihingi ko lang na huwag n’yong gawing palabas ang desisyon ko.”
Tahimik si Tito Ruel. Umorder siya ng kape at hindi na nakipagtalo.
Pagkatapos, lumapit si Papa.
“Salamat.”
“Huwag kang magpasalamat na parang ipinagtanggol kita.”
“Hindi?”
“Ipinagtanggol ko ’yong karapatan kong magdesisyon.”
Tumango siya. “Mas tama.”
Minsan nakakainis pa rin na marunong na siyang tumanggap ng sagot.
Sa ika-isang taon mula nang una siyang bumalik, Sabado ulit. Maraming tao sa karinderya dahil may laro ng basketball sa covered court malapit sa barangay hall. Si Nico ang nasa kaha habang tinuturuan ko siyang gumamit ng maliit naming kuwaderno ng order. Si Inez ay nagre-refill ng tubig sa mga pitsel kapalit ng dagdag na baon.
Si Papa ay nasa pinakadulong mesa—ang parehong mesang inuupuan niya noong unang araw.
Hindi na siya bisitang kinakabahan. Hindi rin siya amo ng lugar. Naghihiwa lang siya ng calamansi dahil kulang kami sa kamay.
“Lolo,” tawag ni Inez mula sa kaha, “pakiabot po ’yong isang tray.”
Huminto ako.
Si Papa rin.
Si Inez ay hindi man lang napansin ang bigat ng salitang ginamit niya. Nakatingin lang siya sa tray.
“Ano po? Ang tagal.”
Nagmadaling iniabot ni Papa ang tray. “Ito na.”
Napangiti si Nico sa akin pero hindi nagsalita.
Ako rin, wala akong sinabi.
Hindi ko kailangan.
Ang unang “Lolo” ay hindi dumating sa utos ko, hindi dahil sa regalo, at hindi dahil sinabi ng kahit sinong matanda na dapat magpatawad ang pamilya. Dumating ito matapos ang isang taon ng Sabado, text kapag male-late, paghingi ng permiso, pagtanggap ng “hindi,” at pag-ako sa mga bagay na hindi na niya kayang ayusin.
Hindi naging maganda ang nakaraan dahil lang maayos ang kasalukuyan.
Hindi naging tama ang pag-alis ni Papa dahil lang nagbago siya kalaunan.
At hindi rin naging pagtataksil kay Mama ang pagbukas ko ng pinto nang kaunti.
May mga sugat na hindi nawawala; nag-iiba lang ang paraan ng paghawak natin sa kanila.
Sa huling oras ng karinderya nang araw na iyon, kaming apat nina Inez, Nico, Papa at ako ang nagligpit ng mga upuan. Bago umalis si Papa, gaya ng lagi niyang ginagawa, nagsabi siya.
“Uuwi na ako.”
Simpleng pangungusap.
Pero iyon ang eksaktong kabaligtaran ng ginawa niya dalawampu’t dalawang taon na ang nakalipas.
“Mag-text ka pagdating,” sabi ko.
Ngumiti siya. “Oo.”
At nang magsara ang pinto, hindi ako natakot na baka iyon na naman ang huling beses.
Dahil natutunan ko ring hindi kailangang pumili sa pagitan ng bulag na pagpapatawad at habambuhay na pagkamuhi. May ikatlong paraan: hayaan ang taong nagkamali na harapin ang consequence, magtakda ng hangganan, at tingnan kung kaya niyang maging consistent nang walang garantiya na ibabalik sa kanya ang nawala.
Hindi ko ibinalik kay Papa ang dalawampu’t dalawang taon.
Wala naman akong kapangyarihang gawin iyon.
Ang ibinigay ko lang ay pagkakataong huwag niyang sayangin ang susunod na Sabado.
At sa ngayon, iyon ang sapat.
