nang sinabi ni miguel kung saan niya nakita si tita elena, biglang naalala ko ang hukay sa ulan at ang singsing sa putik
bahagi 3: nang sinabi ni miguel kung saan niya nakita si tita elena, biglang naalala ko ang hukay sa ulan at ang singsing sa putik
Hindi ko agad naintindihan ang sinabi ni Miguel. O baka naintindihan ko. Baka ang isip ko lang ang kusang tumanggi, dahil may mga katotohanang kapag tuluyang pumasok sa dibdib, hindi ka na muling magiging buo.
—Mama…
Nanginginig niyang bulong, nakadikit ang labi sa tainga ko.
—Nakita ko si Tita Elena sa likod ng bahay. Basa siya ng ulan. Hindi siya gumagalaw.
Parang may malamig na tubig na ibinuhos mula ulo hanggang paa ko. Si Elena. Ang kapatid ko. Ang babaeng palaging nagsasabing hindi ako nag-iisa. Ang babaeng hindi nakalista sa emergency contact ko. Ang babaeng dapat sana ay unang tatakbo sa ospital kapag nalaman niyang naaksidente ako. Bakit wala siya rito? Bakit ang naririnig ko ngayon ay hindi boses niya, kundi ang boses ng anak kong anim na taong gulang na nagsasabing nakita niya itong nakahandusay sa likod ng bahay?
—Miguel.
Halos walang tinig kong sabi.
—Kailan mo siya nakita?
Bago pa makasagot ang anak ko, sumabog ang boses ni Rafael.
—Tama na!
Ang sigaw niya ay hindi na gaya ng kanina na kontrolado, mababa, maingat. Ngayon, basag na. Galit. Takot. Parang hayop na nasukol. Pumasok ang dalawang security guard sa silid kasama ang nurse. Agad silang tumingin kay Rafael na nakatayo malapit sa kama ko, at kay Doña Carmen na nakaharang pa rin sa may pinto, maputla ang mukha.
—Sir, kailangan po ninyong lumabas muna.
Sabi ng isang guard. Hindi gumalaw si Rafael. Nakatingin siya sa akin, pero parang hindi na ako ang nakikita niya. Nakikita niya ang recording. Si Miguel. Ang salitang “Elena.” At marahil, ang lahat ng pilit niyang ibinaon.
—Family matter ito.
Mariin niyang sabi.
—Hindi na.
Sagot ko. Bumaling siya sa akin. Nanlaki ang mga mata niya na para bang hindi siya makapaniwalang kaya ko pa siyang sagutin. Marahil noon, hindi ko kaya. Marahil noon, sa bawat pagtaas ng boses niya, lumiliit ako. Sa bawat pagdilim ng tingin niya, humihingi ako ng tawad kahit hindi ko alam ang kasalanan ko. Sa bawat sermon ng ina niya, nilulunok ko ang luha ko sa kusina para hindi magising si Miguel. Pero ngayon, wala akong alaala ng pagmamahal ko sa kanya. Ang natira lang ay takot ng anak ko. At sapat na iyon para hindi na ako umatras.
—Tinawag mo ba ang pulis?
Tanong ko sa nurse. Tumingin siya sa akin, namumutla pa rin, pero tumango.
—Opo, Ma’am. Papunta na po.
Biglang kumilos si Doña Carmen.
—Pulis?
Halos mapasigaw siya.
—Para saan? Dahil sa pinagsasabi ng batang iyan? Anim na taong gulang lang siya! Hindi niya alam ang nakita niya!
Miguel ay lalong kumapit sa damit ko. Ramdam ko ang kuko niyang halos bumaon sa balat ko.
—Alam ko ang nakita ko.
Umiiyak niyang sabi.
—Si Tita Elena iyon. Siya iyon.
—Tumahimik ka!
Sigaw ni Doña Carmen. Napaatras ang nurse. Pero hindi na tumahimik si Miguel. Parang may pumutok na takip sa loob ng dibdib niya. Lahat ng matagal niyang kinimkim ay bumuhos kasabay ng iyak.
—Nakita ko siya! Nasa tabi ng puno sa likod! May dugo sa buhok niya! Si Lola ang nagsabi kay Papa na bilisan bago may makakita!
Ang buong silid ay biglang naging napakalamig. Wala nang nagsalita. Kahit ang mga guard ay natigilan. Si Doña Carmen ay parang nawalan ng lakas sa mga tuhod. Kumapit siya sa gilid ng pinto, nanginginig ang labi. Si Rafael naman ay hindi kumurap. Tumingin siya kay Miguel. Hindi iyon tingin ng ama sa anak. Iyon ay tingin ng isang taong gustong burahin ang isang saksi. Kusang hinila ko si Miguel palapit, itinago ang katawan niya sa likod ko kahit hirap akong gumalaw.
—Huwag mo siyang titigan nang ganyan.
Sabi ko. Unti-unting ngumiti si Rafael. Pero ang ngiting iyon ay wala nang maskara ng kabutihan. Wala nang pagkukunwari.
—Mara.
Malamig niyang sabi.
—Wala kang ideya kung gaano kalalim ang problema mo.
Sumakit muli ang ulo ko. Hindi lang sakit ng sugat. May alaala na namang kumakatok. Malakas. Paulit-ulit. Parang pinto sa loob ng isip ko na pilit binubuksan mula sa kabilang panig. Isang silid. Madilim. Amoy ulan at putik. May hawak akong maliit na memory card. Si Elena sa harap ko, galit na galit, pero nanginginig ang boses.
—Ate, hindi lang pambabae ang issue rito. May ginagawa sila sa negosyo. May mga pangalan. May perang nawawala. At may taong pinatahimik na noon pa.
Ako, nanginginig, nakaupo sa gilid ng kama.
—Hindi ko kaya, Elena. Kapag kinuha niya si Miguel sa akin—
Hinawakan niya ang mukha ko.
—Kaya mo. Pero kailangan nating lumabas ngayon. Ngayon na.
Pagkatapos, malakas na katok sa pinto. Boses ni Rafael.
—Mara, buksan mo.
Nanuyo ang lalamunan ko. Bumalik ako sa kasalukuyan, habol ang hininga.
—Memory card.
Bulong ko. Nanigas ang mukha ni Rafael. Narinig niya. Nakita ko iyon.
—Anong memory card?
Tanong ng nurse. Tumingin ako kay Miguel.
—Miguel, may nakita ka bang maliit na card? Parang sa cellphone o camera?
Kumunot ang noo niya habang umiiyak. Pilit niyang iniisip, kahit halata ang takot.
—May… may hawak si Tita Elena noon. Maliit. Itim. Sinabi niya sa akin, “Baby, kapag may masamang nangyari, sabihin mo kay Mama na nasa santo.”
—Santo?
Ulit ko. Tumango si Miguel.
—Nasa santo raw.
Doña Carmen biglang napaupo sa upuang plastik. At doon ko nalaman. Totoo iyon. Dahil may kahulugan sa kanila ang salitang iyon. Tumingin ako kay Rafael.
—Saan ang santo?
Ngumiti siya nang bahagya.
—May concussion ka, Mara. Naririnig mo ba ang sarili mo? Pati bata pinapaniwala mo sa kung anong kuwento.
Hindi ko siya pinansin.
—Miguel, anong santo?
Takot na tumingin si Miguel kay Rafael, pagkatapos ay sa akin.
—Yung maliit na rebulto sa altar ni Lola. Yung nasa bahay. Yung laging bawal hawakan.
Biglang may isang larawang bumalik. Isang maliit na altar sa sala. May kandila. May puting bulaklak. May rebulto ng santo sa gitna. At ako, minsang naglilinis noon, nang muntik ko nang hawakan ang rebulto, bigla akong sinigawan ni Doña Carmen.
—Huwag mong gagalawin iyan! Hindi bagay ang maruming kamay mo sa banal!
Noon, inisip kong galit lang siya sa akin. Ngayon, naintindihan ko. May itinatago sila roon.
—Puntahan ninyo ang bahay.
Sabi ko sa nurse.
—Pakisabi sa pulis. Sa altar. Sa loob ng rebulto.
Tumayo si Rafael. Agad pumuwesto ang dalawang guard sa harap niya.
—Sir, kailangan po kayong lumabas.
—Wala kayong karapatan.
Sabi niya.
—May karapatan sila kung may report ng pananakit at pagbabanta.
Sagot ko. Tumingin siya sa akin nang matalim.
—Mara, pag-isipan mong mabuti ang ginagawa mo. Kapag sinira mo ako, sinisira mo rin ang buhay ng anak natin.
—Hindi.
Sabi ko.
—Ikaw ang sumira.
Tumigas ang panga niya.
—Akala mo ba kaya mong mabuhay nang wala ako? Sino ang maniniwala sa’yo? Wala kang pera. Wala kang trabaho. Wala kang pamilya rito.
May kirot sa sinabi niyang iyon. Dahil marahil noon, iyon ang kulungan ko. Ang ipamukha sa akin na wala akong kakampi. Na siya ang mundo. Na kapag umalis ako, wala akong pupuntahan. Pero ngayon, habang yakap ko si Miguel, naisip ko: kahit wala akong maalala, alam ng katawan ko kung sino ang kailangan kong protektahan. At hindi siya iyon.
—May pamilya ako.
Sabi ko.
—Si Miguel.
Bigla siyang tumawa. Mahina. Mapanlait.
—Si Miguel?
Humakbang siya papalapit, pero hinarang siya ng guard.
—Sa tingin mo ba mananatili siya sa’yo kapag nalaman ng korte na baliw ka?
—Papa…
Mahina ngunit nanginginig na sabi ni Miguel.
—Huwag mo nang sabihin ’yan kay Mama.
Napalingon ako sa anak ko. Nanlaki ang mga mata ko.
—Lagi niya bang sinasabi iyon?
Hindi sumagot si Miguel, pero sapat na ang pagyuko niya. Lagi. Lagi niyang narinig ang ama niyang tinatawag akong baliw. Lagi niyang pinanood akong durugin ng sariling asawa. Lagi niyang pinilit maging tahimik para hindi lumala ang gulo. Ang galit ko ay dahan-dahang umakyat mula dibdib hanggang lalamunan. Hindi mainit. Hindi magulo. Malamig. Malinis. Mapanganib.
—Rafael.
Sabi ko.
—Kapag lumabas ako rito, unang gagawin ko ay kukunin ang anak ko palayo sa iyo.
Lumabo ang ngiti niya.
—Subukan mo.
Dumating ang dalawang pulis makalipas ang ilang minuto. Isang babae at isang lalaki. Pareho silang seryoso, at matapos marinig ang nurse, agad nilang hiningi ang cellphone ko. Pinatugtog muli ang recording. Ulan. Hingal. Boses ko.
—Kung may mangyari sa akin, hanapin ninyo si Elena. Huwag ninyong ibigay si Miguel kay Rafael. May pinatay sila—
Kalabog. Sigaw ko. Sigaw ni Elena. At isang boses ng babae. Boses ni Doña Carmen.
—Tapusin na ito bago magising ang bata!
Nagsimulang umiyak nang tahimik si Miguel. Doña Carmen biglang sumigaw.
—Hindi ako iyon! Hindi malinaw ang recording! Hindi ninyo puwedeng gamitin iyan!
Tiningnan siya ng babaeng pulis.
—Ma’am, wala pa po kaming sinasabing kaso. Pero bakit ninyo alam agad kung ano ang hindi puwedeng gamitin?
Napatikom ang bibig niya. Si Rafael naman ay nakatayo lang, tahimik, pero kita sa mga kamay niyang nakakuyom ang galit. Tinanong ako ng pulis.
—Ma’am Mara, kaya n’yo po bang magbigay ng statement?
Bago ako makasagot, biglang nagsalita si Rafael.
—Officer, my wife is confused. She has memory loss. She’s been emotionally unstable for months. I can provide medical records.
Nilingon ko siya. Medical records? Anong ginawa niya?
—Anong medical records?
Tanong ko. Malungkot siyang ngumiti, parang siya pa ang kawawa.
—Mara, ilang beses kitang dinala sa doktor. Hindi mo ba naaalala? You were paranoid. You thought everyone was against you.
Hindi. Hindi iyon tama. Pero may takot na gumapang sa dibdib ko. Dahil posible. Hindi dahil baliw ako. Kundi dahil kaya niyang gumawa ng papel. Kaya niyang bumili ng tao. Kaya niyang gawing sakit ang katotohanan ko. Tumingin ako sa pulis, pilit pinatatag ang boses.
—Hindi ko maalala lahat. Pero may anak akong saksi. May recording. At may nawawalang kapatid.
—Full name ng kapatid ninyo?
Tanong ng pulis.
—Elena…
Napahinto ako. Hindi ko maalala ang apelyido. Sumakit ang ulo ko sa hiya at takot. Miguel ang sumagot.
—Elena Santos. Tita Elena Santos.
Napatingin ako sa kanya.
—Paano mo alam?
—Kasi tinuruan niya ako magsulat ng name niya.
Sabi niya.
—Sabi niya kapag naligaw ako at hindi ko mahanap si Mama, hanapin ko siya.
Parang may kutsilyong pumasok sa puso ko. Elena, kahit hindi ko maalala nang buo, minahal mo ang anak ko. At baka dahil doon, ikaw ang nawala. Tinawagan ng lalaking pulis ang istasyon. Nagsalita siya tungkol sa missing person check, possible crime scene, residence, altar, rebulto. Hindi ko narinig lahat, dahil muling nagdilim ang gilid ng paningin ko. Pagod ako. Masakit ang ulo ko. Pero hindi ako puwedeng matulog. Hindi habang nasa iisang silid pa rin si Rafael.
—Ma’am.
Sabi ng babaeng pulis kay Doña Carmen.
—Kailangan po ninyong sumama sa amin para magbigay ng statement.
—Hindi ako sasama kahit saan!
Sigaw niya.
—Wala kayong ebidensya! Bata lang ang nagsasalita! Baliw ang babae! At ang kapatid niyang pakialamera—
Naputol siya. Dahil huli na niyang napagtanto ang nasabi niya. Ang kapatid niyang pakialamera. Hindi pa namin sinasabi sa kanya kung bakit mahalaga si Elena. Pero alam niya. Alam na alam niya. Tumingin ang pulis sa kanya.
—Pakialamera po sa alin?
Namuti ang mukha ni Doña Carmen. Si Rafael ay dahan-dahang pumikit. Parang pinipigilan ang pagsabog. Pagmulat niya, hindi siya tumingin sa pulis. Tumingin siya kay Miguel. Sa anak namin. At sa boses na halos walang emosyon, sinabi niya:
—Miguel, sabihin mo sa kanila na nagkamali ka ng nakita.
Nagyelo ang hangin. Umiiyak na umiling ang bata.
—Hindi…
—Sabihin mo.
—Hindi…
—Sabihin mo, Miguel.
Hindi na iyon pakiusap. Utos iyon. Banta iyon. Ang boses na iyon ang dahilan kung bakit nanginginig ang anak ko kahit wala pang kamay na dumadapo sa kanya. Hinawakan ko ang mukha ni Miguel at iniharap sa akin.
—Anak, tumingin ka sa akin.
Humihikbi siyang tumingin.
—Wala siyang magagawa sa’yo habang nandito ako.
Tumulo ang luha niya.
—Pero kapag nakalabas tayo, Mama?
Hindi ako nakasagot agad. Dahil iyon ang pinakamasakit. Ang takot ng anak ko ay hindi natatapos sa
Nanigas ang likod ko.
—Ano?
Tanong ng pulis. Lumunok si Miguel.
—Noong hinila nila si Tita Elena… hindi lang si Papa at si Lola ang nandoon.
Biglang tumaas ang tingin ni Rafael. Doña Carmen napahawak sa dibdib.
—Tumahimik ka.
Mahina niyang sabi. Pero nagsalita na si Miguel.
—May babae po. Yung babae sa litrato ni Papa. Siya yung may hawak ng payong.
Bumilis ang tibok ng puso ko. Ang babae sa litrato. Ang kabit. Akala ko dati simpleng pagtataksil lang ang sugat na ibinigay niya sa akin. Hindi pala. Kasama siya sa gabing nawala si Elena.
—Pangalan?
Tanong ng pulis. Umiling si Miguel.
—Hindi ko po alam. Pero tinawag siya ni Papa na…
Napapikit siya, pilit inaalala.
—Tinawag niya siyang Atty.
Abogada. Kaya pala ganoon kalakas ang loob ni Rafael. Hindi lang siya may kabit. May kakampi siyang marunong magbaluktot ng batas. Bumaling ang pulis kay Rafael.
—Sir, sino ang tinutukoy ng bata?
Ngumiti si Rafael. At ang ngiting iyon ang pinakanakakasuklam sa lahat, dahil bumalik na naman ang dating kalmado sa mukha niya.
—Officer, are we really doing this? You’re taking the word of a traumatized child?
Bago pa sumagot ang pulis, tumunog ang telepono ng lalaking pulis. Sumagot siya, lumayo ng kaunti, at habang nakikinig, unti-unting nagbago ang mukha niya. Tumingin siya sa akin. Tumingin siya kay Rafael. Pagkatapos, sa boses na mababa, sinabi niya sa kasama niya:
—Nasa bahay na ang team.
Napatigil ang paghinga ko. Humigpit ang hawak ko kay Miguel.
—Ano raw?
Tanong ng babaeng pulis. Ibinaba ng lalaki ang telepono, seryoso ang mukha.
—Nahanap nila ang altar. Nasa loob ng rebulto ang memory card.
Napapikit ako. Salamat, Elena. Pero hindi pa tapos ang pulis. Lumunok siya.
—At may nakita rin sila sa likod ng bahay.
Hindi na umimik si Rafael. Hindi na rin gumalaw si Doña Carmen. Ang tanging naririnig ko ay ang mabilis na paghinga ni Miguel.
—Ano?
Halos pabulong kong tanong. Tumingin ang pulis sa akin, at sa unang pagkakataon, nakita ko ang awa sa mukha niya.
—May bagong hukay sa ilalim ng puno.
Huminto ang mundo ko. Si Miguel ay nagsimulang umiyak nang walang tunog. Naramdaman kong unti-unting bumigay ang katawan ko, pero pinilit kong manatiling gising.
—Si Elena ba?
Tanong ko. Hindi agad sumagot ang pulis. At ang katahimikang iyon ang pumatay sa akin nang paulit-ulit. Bago siya makapagsalita, biglang tumawa si Rafael. Mahina muna. Pagkatapos lumakas. Lahat kami ay napatingin sa kanya.
—Ang galing.
Sabi niya, pumalakpak pa nang mabagal.
—Ang galing talaga.
—Sir, tumahimik po kayo.
Sabi ng guard. Pero hindi siya tumigil. Tumingin siya sa akin, may luha sa gilid ng mata, pero hindi iyon pagsisisi. Galit iyon.
—Akala mo panalo ka na, Mara?
Hindi ako sumagot. Lumapit ang pulis sa kanya.
—Mr. Rafael, kailangan n’yo pong sumama sa amin.
Ngumiti siya.
—Sure. Sasama ako.
Nagtaka ako. Masyado siyang kalmado. Masyado siyang handa. Habang kinukuha ng pulis ang braso niya, yumuko siya nang kaunti, sapat para marinig ko ang bulong niya.
—Tanungin mo muna kung sino ang nasa hukay.
Nanlamig ako.
—Ano ang ibig mong sabihin?
Ngumiti siya nang mas malawak.
—Hindi lahat ng nawawala, patay. At hindi lahat ng nakalibing, si Elena.
Biglang bumukas ang pinto. Isang nurse ang humahangos na pumasok, hawak ang isa pang cellphone.
—Ma’am Mara.
Hingal niyang sabi.
—May tumatawag po sa emergency number ninyo. Ang pangalan sa screen… Elena.
Parang tumigil ang tibok ng puso ko. Kinuha ng nurse ang tawag at inilagay sa speaker. Ilang segundo, puro static lang. Pagkatapos, isang mahinang hininga. At isang boses na basag, halos hindi na makilala.
—Mara…
Nagsimulang manginig ang buong katawan ko.
—Elena?
Sa kabilang linya, may tunog ng hangin, parang nasa labas siya. May kaluskos. May isang pintong kumalabog. Pagkatapos, umiyak siya.
—Mara, huwag kang magtiwala sa pulis na kasama mo.
Nagyelo ang dugo ko. Napatingin ako sa dalawang pulis sa harap namin. Pareho silang natigilan. At bago ako makapagsalita, idinagdag ni Elena sa boses na halos pabulong:
—Yung babaeng pulis… siya ang babaeng may hawak ng payong noong gabing inilibing nila ang laman ng hukay.
Mình giữ nguyên nội dung và chỉ thêm khoảng trống giữa các dòng.