Ikinulong Ako ng Sarili Kong Asawa sa Loob ng Dalawang Taon, Pagkatapos Nawala Ako Nang Pitong Taon…
Pitong taon ang lumipas, muli kaming nagkita sa gitna ng ulan sa sementeryo.
At doon unti-unting lumabas ang lihim sa likod ng pagkamatay ng ate ko.

Matapos akong ipakulong ng sarili kong asawa sa loob ng dalawang taon dahil sa kasong hindi ko naman ginawa, noong araw na makalaya ako, nagpalit ako ng pangalan, pinutol ang lahat ng koneksyon, at tuluyang umalis ng bansa.

Pitong taon ang lumipas, bumalik ako sa aming bayan para dalawin ang puntod ng ate ko.

Pero hindi ko inaasahan na sa mismong pagpasok ko sa sementeryo… makikita ko ulit ang lalaking sumira sa buhay ko.

Sa sandaling makita niya ako, nabitawan niya ang hawak niyang payong sa basang sementadong daan.

Namula ang kanyang mga mata na para bang hindi makapaniwala.

“Gia Han…”

“Akala ko… patay ka na.”

“Bakit hindi ka man lang nagparamdam sa loob ng pitong taon?”

Tahimik ko lang siyang tiningnan.

Ang lalaking minsang nagpaguho sa buong mundo ko.

Ang lalaking lumuhod sa korte at malamig na tumestigo laban sa akin.

Ang lalaking naniwala sa kabit niya at ipinakulong ako.

At ang lalaking naging dahilan kung bakit namatay ang ate ko noong gabing umuulan.

Pero ang pinakanakakatawa…

ngayon siya pa ang nakatayo sa harap ng puntod ng ate ko, na parang siya ang pinakanasasaktan sa buong mundo.

1

Mula pa kaninang umaga ay tuloy-tuloy na ang ambon.

Maingat kong inilapag ang puting bulaklak sa harap ng puntod bago pinunasan ang tubig-ulan sa litrato.

Napakabait ng ngiti ng babaeng nasa larawan.

Siya ang ate ko.

Ang nag-iisang taong handang ialay ang buhay para protektahan ako.

Kung buhay pa sana siya…

siguradong susunduin niya ako sa terminal gaya ng dati.

Sabay kukutusan ako habang nagrereklamo:

“Ang payat-payat mo na naman!”

Biglang may yabag akong narinig mula sa likuran.

“Tinago ko pa rin lahat ng gamit mo.”

Paglingon ko, nakita ko siyang nakatayo sa ilalim ng ulan habang may hawak na lumang kahon.

Sa loob nito ay puro mumunting bagay.

Isang scarf.

Isang kahoy na keychain.

At isang sulat na hindi kailanman naipadala.

Lahat iyon ay mga bagay na dati kong gustong-gusto.

“Matagal kitang hinanap.”

“Araw-araw kong iniisip… basta buhay ka, kahit galit ka sa akin, ayos lang.”

Napangiti ako nang malamig.

“May karapatan ka pa bang sabihin ’yan?”

Mariin niyang kinuyom ang kamao niya.

“Gia Han… hindi ko talaga akalaing hahantong sa ganito ang lahat noon.”

Hindi ako sumagot.

Dahil mas alam ko kaysa kahit sino.

Pitong taon na ang nakalipas, siya mismo ang nagposas sa akin.

Noong araw na dinala ako ng pulis, lumuhod ang ate ko sa ilalim ng malakas na ulan para magmakaawang imbestigahan ulit ang kaso.

Pero malamig lang niya itong itinulak palayo.

“Sapat na ang ebidensya.”

“Kailangan niyang pagbayaran.”

At dahil doon…

habang hinahabol ng ate ko ang sasakyan ng pulis, naaksidente siya.

Noong pinayagan akong makita siya sa huling pagkakataon…

nakahiga na lang siya sa malamig na morgue.

Mula noon…

wala na akong tahanan.

Biglang tumunog ang cellphone niya.

Malambing na boses ng babae ang narinig ko.

“Hon, umuwi ka nang maaga ha?”

“Kaarawan ngayon ng anak natin.”

Biglang nanigas ang mga daliri ko.

Kaya pala…

pinakasalan niya talaga ang babaeng iyon.

Ang babaeng nagsinungaling noon na ako raw ang nag-utos na saktan siya.

Ang babaeng naniwala siyang ako ay masama at mukhang pera.

Mabilis niyang pinatay ang tawag at tumingin sa akin na parang gustong magpaliwanag.

Pero wala na akong gustong marinig.

“May pupuntahan pa ako.”

Tumalikod ako at naglakad palayo.

Palakas nang palakas ang ulan.

Pero patuloy pa rin siyang sumusunod sa likod ko.

Katulad ng pitong taon na ang nakalipas.

Ang kaibahan lang…

sobrang huli na ng lahat.

2

Bumalik ako sa lumang apartment na dating tinitirhan ng ate ko.

Nasa pinakataas itong palapag.

Luma, mahalumigmig, at halos sira na…

pero iyon ang pinaka-mainit na tahanang nagkaroon ako noon.

Maaga kaming naulila.

Habang nag-aaral, nagtatrabaho rin ang ate ko para mapalaki ako.

Palagi niyang sinasabi:

“Habang nandito ako, walang mananakit sa ’yo.”

Hanggang sa dumating ang lalaking iyon sa buhay namin.

Matalik siyang kaibigan ng ate ko.

Noong una kaming magkita, lagi kaming nag-aaway.

Naiinis ako sa paraan niyang lagi akong inaasar.

At naiirita naman siya dahil pakiramdam niya inaagaw niya sa akin ang ate ko.

Pero isang taon, tinamaan ng malakas na bagyo ang probinsya.

Gumuho ang resort na pinagtatrabahuhan ko.

Naipit ako sa ilalim ng konkretong bumagsak.

Siya ang sumugod para iligtas ako.

Noong makita niya ako, sugatan at duguan na ang mga kamay niya.

Binuhat niya ako sa gitna ng ulan buong magdamag para makalabas kami.

Noong mga panahong iyon…

akala ko talagang mapagkakatiwalaan ko siya.

Kaya noong pinakasalan niya ang ate ko, mas masaya pa ako kaysa kanino man.

Hanggang sa bumagsak ang lahat.

Biglang bumukas ang pinto at naputol ang pag-iisip ko.

Pagtingin ko…

siya na naman.

May hawak pa siyang lumang susi.

“Alam kong dito ka babalik.”

Malamig kong iniabot ang kamay ko.

“Ibalik mo ang susi.”

Bahagyang nanginig ang tingin niya.

“Gia Han…”

“Matagal nang wala kang koneksyon sa lugar na ’to.”

Naging sobrang tahimik ng buong kwarto.

Napayuko siya habang nakatingin sa lumang family picture sa mesa.

Apat kaming nakangiti noon.

Ako.

Ang ate ko.

Siya.

At ang matalik na kaibigan ng ate ko.

Ang babaeng naging asawa niya kalaunan.

Sakto namang muling tumunog ang cellphone niya.

Video call.

Lumabas sa screen ang mukha ng batang lalaki na nasa anim na taong gulang.

“Daddy!”

“Kailan ka uuwi?”

Bigla akong natigilan.

Ang batang iyon…

kamukhang-kamukha ng ate ko ang mga mata.

Hindi ko namalayang napahigpit ang hawak ko.

Imposible.

Noong mamatay ang ate ko…

hindi rin nailigtas ang batang dinadala niya.

Hindi pa ako nakakabawi sa gulat nang biglang may babaeng pumasok mula sa pintuan.

“Bakit nandito ka pa?”

Pagkakita niya sa akin, namutla siya.

Nahulog pa ang hawak niyang payong.

“I-ikaw… bumalik ka?”

Tumayo ako.

Unti-unting lumipat ang tingin ko mula sa mukha ng batang nasa screen… papunta sa babaeng nasa harap ko.

Malakas ang tibok ng puso ko.

Dahil sa mismong sandaling iyon…

nakita ko sa leeg ng bata ang pilak na kuwintas na hugis bituin.

Ang tanging alaalang iniwan ng ate ko bago siya namatay.

At pitong taon na ang nakalipas…

nawala iyon kasabay ng gabing naaksidente siya.
…

Nang makita ko ang kuwintas na iyon, tila huminto ang buong mundo ko.

Hindi ako maaaring magkamali.

Ako mismo ang bumili ng kuwintas na iyon para sa ate ko noong unang suweldo ko sa part-time job.

Sa likod ng maliit na bituin ay may ukit na dalawang letra.

“S.H.”

Shan at Han.

Palayaw naming magkapatid.

At sa buong mundo…

iisa lang ang kuwintas na iyon.

Nanlamig ang buong katawan ko.

Dahan-dahan akong lumapit sa cellphone sa kamay ni Marcus.

“Patingin.”

Biglang namutla si Celina.

“Gia Han… huwag—”

Pero huli na.

Hinablot ko ang cellphone at mas malinaw kong nakita ang batang nasa screen.

Napakaliwanag ng mga mata nito.

Eksaktong-eksakto sa ate ko.

At nang bahagyang gumalaw ang kuwintas sa leeg niya…

nakita ko ang ukit.

“S.H.”

Parang may sumabog sa utak ko.

Napaatras ako habang nanginginig ang kamay.

“Imposible…”

“Patay na ang baby ng ate ko…”

Biglang napaiyak si Celina.

“Gia Han… makinig ka muna…”

Pero sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon…

nakita kong nawalan ng kulay ang mukha ni Marcus.

Para bang may bagay siyang gustong itago habambuhay.

Dahan-dahan kong iniangat ang tingin ko sa kanya.

“Ano’ng ibig sabihin nito?”

Tahimik siya.

Sobrang tahimik.

Hanggang sa mahinang boses ng bata ang narinig mula sa cellphone.

“Daddy…”

“Bakit umiiyak si mommy?”

Parang may kutsilyong dahan-dahang sumaksak sa dibdib ko.

Mommy?

Biglang tumulo ang luha ni Celina.

“Hindi ako ang totoong nanay niya…”

Tuluyan akong natigilan.

—

Dalawang oras ang lumipas.

Tahimik kaming tatlong nakaupo sa lumang sala.

Sa labas, patuloy pa rin ang ulan.

At sa wakas…

lumabas din ang katotohanan na pitong taon itinago sa akin.

Noong gabing maaksidente ang ate ko, buhay pa pala ang bata.

Premature siyang ipinanganak sa ospital.

Pero dahil sa sobrang hina ng katawan ng ate ko, hindi na siya umabot kinabukasan.

Bago siya mawalan ng malay…

hinawakan niya raw ang kamay ni Marcus at nagsabi:

“Kapag nalaman ni Han ang nangyari…”

“Hindi niya kakayanin.”

“Kaya ilayo mo muna siya…”

“Kapag ligtas na siya saka mo sabihin ang totoo…”

Nanlabo ang paningin ko.

“Anong totoo?”

Unti-unting napayuko si Marcus.

“Hindi ikaw ang may kasalanan sa nangyari noon.”

“May taong sadyang nag-frame sa’yo.”

Mariin kong kinuyom ang kamao ko.

“Alam mo palang inosente ako?”

Namula ang mata niya.

“Noong una… naniwala talaga ako sa ebidensya.”

“Pero habang tumatagal, may mga bagay na hindi nagtutugma.”

“Sinubukan kong buksan ulit ang kaso…”

“Pero may taong mas makapangyarihan sa likod nito.”

Natawa ako nang mapait.

“Kaya hinayaan mo na lang akong mabulok sa kulungan?”

Biglang tumulo ang luha niya.

Sa unang pagkakataon…

nakita kong umiiyak ang lalaking minsang akala ko walang puso.

“Hindi.”

“Araw-araw kong sinusubukang ilabas ka.”

“Pero nang panahong iyon… may nagbabanta sa buhay mo.”

Napahinto ako.

Mabigat siyang lumunok bago nagsalita.

“Ang aksidente ng ate mo…”

“Hindi aksidente.”

Parang may nagyelong tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.

“Ano?”

Tahimik na umiyak si Celina sa gilid.

“At ako ang dahilan kung bakit siya namatay…”

Mahina ngunit malinaw ang boses ni Marcus.

“Ang totoong target noon… ako.”

—

Pitong taon na ang nakalipas…

may malaking kaso ng corruption na hinahawakan noon si Marcus bilang abogado.

May mga taong gusto siyang patahimikin.

Noong gabing hinabol ng ate ko ang sasakyan ng pulis…

may truck na sadyang bumangga sa kanya.

At aksidenteng nadamay ang ate ko.

Dahil doon…

natakot si Marcus.

Natakot siyang pati ako ay patayin.

Kaya matapos akong makalaya, lihim niya akong pinabantayan habang inayos niya ang kaso.

Pero noong araw na lalapitan na niya ako…

nalaman niyang umalis na ako ng bansa.

Pitong taon niya akong hinanap.

Habang mag-isang pinalalaki ang anak ng ate ko.

Hindi na nakapagsalita si Celina.

Tahimik lang siyang umiiyak.

Kalaunan ko lang nalaman…

hindi pala sila totoong mag-asawa.

Nagpanggap lang sila para protektahan ang bata.

Dahil may mga taong patuloy pa ring naghahanap sa anak ng ate ko noon.

At si Celina…

ang mismong taong tumulong kay Marcus para alagaan ang pamangkin ko.

Nanlambot ang tuhod ko.

Napaupo ako habang nanginginig.

Napakaraming taon ang nasayang.

Napakaraming galit.

Napakaraming sakit.

At sa gitna ng lahat ng iyon…

may isang batang inosenteng lumaking walang alam sa katotohanan.

Biglang muling tumunog ang cellphone.

“Daddy!”

“Pwede ko na bang makausap si Tita?”

Tahimik kaming napatingin sa screen.

Masayang kumaway ang bata.

At sa unang pagkakataon…

nakita ko ang ate ko sa mga ngiti niya.

Hindi ko namalayang tumulo na pala ang luha ko.

“Ako ba si Tita?”

Tumango ang bata.

“Oo!”

“Sabi ni Daddy, kamukha raw kita ni Mommy.”

Biglang napahagulhol si Celina.

Samantalang si Marcus naman ay napayuko.

Hindi ko alam kung gaano katagal akong umiiyak.

Pero sa sandaling iyon…

parang unang beses kong tunay na nailabas ang sakit na pitong taon kong kinimkim.

—

Makalipas ang ilang araw, sinamahan ako ni Marcus sa puntod ng ate ko.

Maaraw na noon.

Wala na ang malamig na ulan ng unang pagkikita namin.

Tahimik naming inilapag ang paboritong bulaklak ng ate ko.

Pagkatapos ay may munting batang tumakbo papunta sa akin.

“Tita!”

Mahigpit niya akong niyakap.

At sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon…

nakaramdam akong muli ng init.

“Anong pangalan mo?” mahina kong tanong.

Ngumiti siya nang malaki.

“Sean.”

Halos mabitawan ko ang hawak kong bulaklak.

Sean.

Iyon ang pangalang gustong ibigay noon ng ate ko kapag lalaki ang magiging anak niya.

Biglang humapdi ang ilong ko.

Tahimik akong napaiyak habang niyayakap ang bata.

Mula sa likod, marahan kong narinig ang boses ni Marcus.

“Bago mawala ang ate mo…”

“iyan ang huli niyang habilin.”

“Na sana… balang araw, maging pamilya ulit tayo.”

Tahimik akong napapikit.

Matagal kong inisip na wala na akong tahanan.

Na wala nang naghihintay sa akin.

Pero ngayon…

sa ilalim ng mainit na sikat ng araw…

habang yakap-yakap ko ang anak ng ate ko…

bigla kong naramdaman—

baka hindi pa pala huli ang lahat.

—

Isang taon ang lumipas.

Unti-unting nahuli ang mga taong sangkot sa pagkamatay ng ate ko.

Tuluyang nabura rin ang kriminal na rekord ko.

At sa wakas…

nakauwi rin ako nang malaya.

Hindi na ako muling umalis ng bansa.

Lumipat ako sa bahay na malapit kina Sean.

Halos araw-araw niya akong kinukulit.

“Tita, samahan mo ’ko!”

“Tita, luto tayo!”

“Tita, tingnan mo drawing ko!”

Unti-unti…

bumalik ang mga ngiti sa buhay ko.

At si Marcus?

Tahimik lang siyang nanatili sa tabi ko.

Hindi siya nagpumilit.

Hindi siya humingi agad ng kapatawaran.

Dahan-dahan lang niyang binawi ang pitong taong nawala.

Hanggang isang gabi…

habang sabay naming sinusundo si Sean mula sa school program…

bigla niyang hinawakan ang kamay ko.

Mainit.

Maingat.

Parang natatakot na muli akong mawala.

“Gia Han…”

“Alam kong wala akong karapatang humingi ng isa pang pagkakataon.”

“Pero kung pwede…”

“gusto kong gugulin ang natitirang buhay ko sa pagbawi sa’yo.”

Tahimik ko siyang tiningnan.

Pagkatapos ay dahan-dahang ngumiti.

Hindi dahil nakalimutan ko ang sakit.

Kundi dahil sa wakas…

natuto na rin akong magpatawad.

Sa malayo, masayang tumatakbo si Sean habang kumakaway sa amin.

At sa sandaling iyon…

pakiramdam ko, nakangiti rin ang ate ko sa langit.