“Anak, huwag mo muna akong tawaging Mama. Tawagin mo muna akong Tita.”

Iyon ang sinabi sa akin ng nanay ko sa harap ng cashier sa supermarket sa Cubao, habang hawak niya ang kamay ng batang babae na naka-pink dress.

Limang taong gulang ako noon.

At iyon ang unang beses kong naramdaman na puwedeng nakatayo ka sa tabi ng sarili mong ina… pero magmukha kang anak ng iba.

Ang pangalan ng batang iyon ay Bea.

Anak siya ng katrabaho ni Mama sa city hall. May sakit daw ang nanay niya, nasa ospital sa Quezon City, nagpapagamot sa cancer. Kaya madalas siyang isama ni Mama kapag weekend.

Noong una, naawa rin ako kay Bea.

Tahimik siya, laging nakayuko, at mahigpit humawak sa damit ni Mama na para bang takot siyang mawala.

Pero noong araw na iyon, sa harap ng cashier, bigla akong nilingon ni Mama at bumulong:

“Lia, anak, ngayon lang. Hayaan mo munang si Bea ang tumawag sa akin na Mama. Matagal na kasi siyang hindi naihahatid ng nanay niya sa grocery.”

Hinila ko ang laylayan ng blouse niya.

“Bakit po?”

Ngumiti si Mama, pero hindi sa akin. Kay Bea siya nakatingin.

“Para makatulong tayo. Mabait ka naman, di ba?”

Hindi ko alam kung ano ang isasagot. Bata pa ako. Ang alam ko lang, kapag sinabi ni Mama na maging mabait ako, dapat akong sumunod.

Natapos i-scan ng cashier ang huling item. Tumingin siya sa amin at ngumiti.

“Ang cute naman ng dalawang anak ninyo, ma’am. Ang suwerte ninyo.”

Yumakap si Bea sa bewang ni Mama.

“Mama, gusto ko po ng strawberry yogurt.”

Hinaplos ni Mama ang buhok niya.

“Sige, anak. Bilhan kita.”

Pagkatapos, humarap si Mama sa cashier at sinabing, “Ito ang anak ko.”

Tapos tumingin siya sa akin.

“At siya naman… pamangkin ko.”

Napatitig ako sa hawak kong maliit na cup ng strawberry yogurt.

Gusto ko rin pala noon.

Pero hindi tinanong ni Mama kung gusto ko.

Pag-uwi namin sa bahay sa Marikina, hawak ni Mama ang kamay ni Bea. Ako, nasa likod lang, bitbit ang maliit kong tumbler na mabigat dahil puno pa ng tubig.

Pagpasok namin, kinuha ni Mama ang pink princess cup ko mula sa cabinet.

“Ito, Bea. Dito ka uminom.”

Napatayo ako sa may pinto.

Iyon ang cup na padala ni Papa mula Dubai noong fifth birthday ko. May maliit na korona sa gilid. Sabi ni Papa noon sa video call, “Para sa prinsesa kong si Lia.”

Pero noong gabing iyon, si Bea ang uminom doon.

Walang nagtanong kung puwede.

Walang nakaalala na akin iyon.

Kinagabihan, pinatulog ni Mama si Bea sa kama ko. Maingat niyang inayos ang kumot, hinalikan siya sa noo, at binulungan:

“Good night, baby.”

Ako, sa sofa natulog.

Manipis ang kumot. Malamig ang electric fan.

“Isang gabi lang ito,” sabi ni Mama. “Takot si Bea sa bagong lugar.”

Tumango ako.

Pero habang nakatalikod ako sa sala, narinig ko si Mama na nag-voice message sa group chat ng mga katrabaho niya.

“Tinawag na ako ni Bea na Mama kanina. Naiyak ako, grabe. Kawawa ang bata.”

“Kung kaya kong punuan kahit konti ang kulang sa buhay niya, gagawin ko.”

“Salamat, girls. Buti naiintindihan ninyo.”

Ang lambing ng boses ni Mama.

Parang mainit na sabaw kapag umuulan.

Pero hindi iyon para sa akin.

Niyakap ko ang stuffed rabbit kong si Puti. Luma na siya, may tastas sa isang tainga, pero siya lang ang hindi lumalayo.

“Si Mama,” bulong ko, “mama na naman ni Bea ngayon.”

Hindi sumagot si Puti.

Pero ang dalawang butones niyang mata, parang nakatingin sa akin at nagsasabing narinig niya lahat.

Kinabukasan sa kindergarten, pinabasa kami ni Teacher Rowena ng assignment namin.

Ang title: “Ang Aking Nanay.”

Sinulat ko iyon isang linggo bago ang lahat.

“Ang nanay ko ay marunong magluto ng adobo. Marunong siyang magsuklay ng buhok ko. Niyayakap niya ako kapag kumukulog…”

Pero nang ako na ang tinawag ni Teacher, hindi ako makatayo nang maayos.

“Lia Santos?”

Binuksan ko ang notebook.

Kilala ko ang bawat letra. Kaya kong basahin.

Pero hindi ko alam kung tungkol kanino ang isinulat ko.

Kung si Mama ay mama ni Bea kahapon, sino ang nanay sa assignment ko?

“Teacher,” mahina kong sabi, “mali po ang nadala kong notebook.”

Umupo ako.

At mula noon, hindi ko na kailanman binasa ang essay na iyon.

Nang gabing iyon, tumawag si Papa mula Dubai.

“Kamusta ang prinsesa ko?”

“Papa,” sabi ko, “pinatawag po ako ni Mama na Tita sa kanya.”

Tumahimik ang kabilang linya.

“Ano?”

“Si Bea po ang tumawag sa kanya na Mama. Ako po, Tita.”

Mas matagal na katahimikan.

“Sinabi ba ni Mama kung bakit?”

“Sabi niya, isang beses lang daw po.”

Huminga nang malalim si Papa.

“Lia, makinig ka. Kung nasaktan ka, hindi iyon maliit na bagay. Naiintindihan mo?”

Hindi ko naintindihan lahat. Pero naintindihan ko ang boses ni Papa.

Galit siya.

Hindi sa akin.

“Magsasabi ako kay Mama,” sabi niya. “At kung hindi siya makikinig… uuwi ako.”

Pero hindi iyon naging isang beses lang.

Nang sumunod na Sabado, isinama ni Mama si Bea sa mall sa Ortigas. Ako, iniwan sa bahay.

“May assignment ka pa,” sabi niya. “Next time naman ikaw.”

Dumating ang next time.

Pero si Bea pa rin ang kasama niya.

Nag-carousel sila. Kumain ng spaghetti. Nagpa-picture sa photobooth. Pag-uwi nila, may hawak si Bea na pink balloon.

Ako, may hawak na lapis.

Nagsimula akong magbilang.

Bawat beses na pinili ni Mama si Bea kaysa sa akin, nagdidikit ako ng gray star sticker sa kalendaryo.

Noong una, tatlo lang.

Tapos naging sampu.

Tapos halos mapuno ang buong buwan.

Isang gabi, narinig ko silang nag-aaway ni Papa sa telepono.

“Hindi mo naiintindihan!” sigaw ni Mama. “May sakit ang nanay ng bata! Sino ang tutulong kung hindi ako?”

“Pero anak mo si Lia!” boses ni Papa, malayo pero matalim.

“Araw-araw ko siyang pinapakain!”

“Hindi lang pagkain ang kailangan ng bata!”

Tumahimik ako sa kwarto, yakap si Puti.

Kinabukasan, tinawag ko siyang Tita sa unang pagkakataon nang walang utos.

“Lia, kumain ka na ba?” tanong ni Papa sa telepono.

“Opo. Pinakain na po ako ni Tita.”

Nalaglag halos ang kutsara ni Mama sa mesa.

“Sino ang tinatawag mong Tita?”

Tiningnan ko siya.

“Kayo po. Di ba sabi ninyo, Tita?”

Namula ang mukha niya.

“Sa harap lang iyon ni Bea.”

“Ah,” sabi ko. “Pero sinabi ninyo po.”

Sa kabilang linya, narinig ko ang mabigat na paghinga ni Papa.

“Tama lang, Lia,” sabi niya. “Kung iyon ang ipinatawag niya sa iyo, iyon ang tawag mo.”

Mula noon, sa palengke, sa kapitbahay, sa simbahan, tinawag ko siyang Tita.

At bawat beses, napapahiya siya.

Pero ang pinakamasakit na nangyari ay noong Family Day sa opisina ni Mama.

Dinala niya si Bea, naka-pink dress na bago. Ako, suot ang lumang blue shirt ko na bitin na ang manggas.

Lumapit ang mga katrabaho ni Mama.

“Ang bait mo talaga, Liza. Para ka nang totoong nanay ni Bea.”

Ngumiti si Mama.

Iyong ngiting hindi ko madalas makita sa bahay.

May isang babae ang tumingin sa akin.

“At siya? Anak mo rin?”

Bago makasagot si Mama, tumawa si Bea.

“Hindi po. Anak po siya ng kamag-anak ni Mama.”

Tumahimik ang buong paligid.

Hindi sinasadya ni Bea.

Inulit lang niya ang narinig niya.

At ang masakit?

Hindi itinama ni Mama.

Ngumiti lang siya nang pilit at sinabi:

“Oo, pamangkin ko.”

Noong Mother’s Day program sa school, binigyan kami ni Teacher ng letter para sa mga nanay. May craft activity, may sayaw, may surprise song.

Iniabot ko iyon kay Mama sa mesa.

“Tita, para po sa inyo.”

Natigilan siya.

Binasa niya ang papel. Matagal siyang hindi nagsalita.

“Lia… sa araw na iyon, may event din si Bea sa school.”

Naramdaman kong parang may pumutok sa dibdib ko.

Pero lumuhod siya sa harap ko at hinawakan ang kamay ko.

“Pero pupunta ako sa iyo. Pangako. Sa iyo lang ako magiging Mama sa araw na iyon.”

Tiningnan ko siya nang diretso.

“Pangako po?”

“Pangako.”

“Kapag tinawag kayo ni Bea?”

“Hindi ako pupunta.”

“Swear?”

Ngumiti siya, medyo naluluha.

“Swear. Pinky promise.”

Nag-pinky promise kami.

Sabi niya, “Kapag hindi ako tumupad, magiging aso ako.”

Natawa ako nang kaunti.

Noong gabing iyon, tinawagan ko si Papa.

“Papa, pupunta raw si Mama sa Mother’s Day ko. Sa akin lang siya magiging Mama.”

Tahimik si Papa sandali.

“Mabuti,” sabi niya. “Pero maghahanda pa rin ako ng paraan.”

“Para saan po?”

“Para kung masaktan ka ulit, hindi ka na mag-isa.”

Dumating ang Mother’s Day.

Suot ko ang best dress ko. Hawak ko ang paper flower na ginawa ko para kay Mama.

Nasa stage na kami.

Tumayo si Teacher Rowena sa harap at ngumiti.

“Children, tawagin na natin ang ating mga nanay.”

Lumingon ako sa pinto.

Pumasok ang maraming mama.

May hawak na camera. May dalang bulaklak. May ngiti.

Pero wala si Mama.

Tapos bumukas ulit ang pinto.

At nakita ko siya.

Hawak niya ang kamay ni Bea.

PARTE2

Hawak ni Mama ang kamay ni Bea.

Naka-pink ribbon si Bea sa buhok. May hawak siyang maliit na paper flower, halos kapareho ng ginawa ko. Si Mama naman, nakasuot ng puting blouse, ang blouse na sinabi niyang isusuot niya para sa akin.

Para sa akin dapat.

Pero habang nasa stage ako, hawak ko ang paper flower kong nanginginig sa palad, nakita kong yumuko si Mama kay Bea at inayos ang ribbon nito.

Parang bumagal ang buong silid.

Narinig ko ang mga bata sa tabi ko na excited na tumatawag.

“Mama!”

“Nanay!”

“Mommy, dito!”

Ako, hindi makatawag.

Nakalimutan ko yata kung paano bigkasin ang salitang iyon.

Lumapit si Teacher Rowena sa akin.

“Lia, anak, nandoon na ang mama mo.”

Tumingin ako sa kanya. Hindi ako umiyak. Hindi pa.

“Teacher,” sabi ko, “siya po ang tita ko.”

Natigilan si Teacher.

Sa kabilang dulo ng classroom, nakita kong narinig iyon ni Mama. Nanigas ang mukha niya. Sinubukan niyang bitawan ang kamay ni Bea, pero kumapit si Bea nang mas mahigpit.

“Mama Liza, dito tayo,” sabi ni Bea. “Dito po ang table namin.”

May sariling event pala si Bea sa kabilang building, pero dinala siya ni Mama sa event ko muna, siguro iniisip niyang kaya niyang hatiin ang sarili niya.

Isang kalahating mama para kay Bea.

Isang kalahating mama para sa akin.

Pero may mga bagay na kapag hinati, hindi na nagiging sapat para kahit kanino.

Lumapit si Mama sa table ko.

“Lia,” mahina niyang sabi, “sandali lang. Uupo lang muna ako sa iyo, tapos ihahatid ko si Bea—”

Hindi ko siya pinatapos.

“Diba sabi ninyo, sa akin lang kayo magiging Mama ngayon?”

Napalunok siya.

“Anak, emergency kasi. Umiiyak si Bea kanina. Hinahanap niya ako. Wala raw ang lola niya.”

“Umiyak din po ako dati,” sabi ko. “Pero pinatulog ninyo ako sa sofa.”

Parang may sinaksak na karayom sa hangin. Tumigil si Teacher Rowena sa pag-aayos ng materials. Ang dalawang nanay sa katabing table, napatingin.

“Lia,” bulong ni Mama, “huwag dito.”

Bakit ganoon?

Kapag nasasaktan ang bata, kailangang tahimik.

Pero kapag gumagawa ng kabutihan ang matanda, kailangang makita ng lahat.

Tumingin ako kay Bea. Nakayuko siya, kinakagat ang labi. Hindi ko siya kinasusuklaman. Sa totoo lang, naaawa rin ako sa kanya.

Pero pagod na akong mawala para lang may mapunan sa buhay niya.

Hawak ko ang paper flower. Nilagyan ko iyon ng glue, glitter, at sulat sa likod.

“Para kay Mama, dahil siya ang pinaka-mainit kong tahanan.”

Pinunit ko ang sulat sa likod.

Hindi malakas. Hindi galit. Tahimik lang.

Pero nakita ni Mama.

Namuti ang mukha niya.

“Lia, huwag…”

“Teacher,” sabi ko, “puwede po bang si Papa na lang ang tawagin ko?”

“Papa?” nagulat si Teacher. “Nasa abroad ang papa mo, hindi ba?”

Tumango ako.

“Pero sabi niya, may inihanda siyang paraan.”

Noon mismo, bumukas ang pintuan ng classroom.

Isang lalaki ang pumasok, bitbit ang maliit na backpack at isang bouquet ng sampaguita.

Payat siya, maitim ng kaunti ang balat dahil sa araw, pagod ang mga mata, pero kilala ko siya kahit sa malayo.

“Papa!”

Nabitawan ko ang paper flower at tumakbo.

Lumuhod si Papa sa gitna ng classroom, sinalubong ako, at niyakap nang mahigpit na parang matagal niya nang pinipigilang hindi ako buhatin.

Amoy airport siya. Amoy pawis, kape, at mahabang biyahe.

Pero sa akin, iyon ang amoy ng tahanan.

“Sorry, anak,” bulong niya sa buhok ko. “Late ang flight. Pero nandito na ako.”

Doon ako umiyak.

Hindi noong nakita ko si Mama kasama si Bea.

Hindi noong tinawag niya akong pamangkin.

Hindi noong kinuha ang cup ko.

Doon ako umiyak nang may isang taong dumating para sa akin, hindi dahil may natira siyang oras, kundi dahil pinili niya ako.

Tumayo si Mama. “Ramon…”

Hindi siya pinansin agad ni Papa. Pinunasan niya muna ang luha ko gamit ang hinlalaki niya.

“Lia, gusto mo bang tapusin ang program?”

“Kahit wala akong mama?”

Tumingin si Papa sa akin, saka sa stage.

“May magulang ka. Hindi kailangang mama ang nakaupo para malaman mong mahal ka.”

Lumapit si Teacher Rowena, halatang pinipigilan ang emosyon.

“Sir, puwede po kayong umupo sa tabi ni Lia. Family activity naman po ito. Ang mahalaga may kasama siya.”

Umupo si Papa sa maliit na chair na halos hindi kasya sa kanya. Natawa nang mahina ang ibang bata. Pero hindi ako nahiya.

Sa unang pagkakataon sa matagal na panahon, hindi ako ang batang naiwan sa likod.

Habang naggugupit kami ng colored paper, nanginginig ang kamay ni Papa.

“Papa, hindi po ganyan. Dapat puso.”

“Ah, puso pala ito? Akala ko isda.”

Napatawa ako.

Nakita kong nakatayo pa rin si Mama sa tabi ng pinto, hawak si Bea. Hindi siya makalapit. Hindi rin siya makaalis.

Pagkatapos ng activity, pinakanta kami ng Mother’s Day song. Ang ibang bata kumanta sa mga nanay nila.

Ako, kumanta kay Papa.

Hindi ko binago ang lyrics. Pero habang kinakanta ko ang salitang “Mama,” hindi kay Mama ako nakatingin.

Nakatingin ako sa taong hindi perpekto, laging malayo, laging pagod, pero noong kailangan kong may pumili sa akin, umuwi siya mula ibang bansa.

Nang matapos ang program, lumapit si Mama sa amin sa hallway.

“Ramon, puwede ba tayong mag-usap?”

“Hindi dito,” sabi ni Papa.

“Please.”

Tumingin siya sa akin.

“Lia, anak…”

Kumapit ako sa kamay ni Papa.

“Tita po.”

Parang sinampal siya ng salitang iyon.

“Lia, hindi mo kailangang gawin ito.”

“Kayo po ang nagturo sa akin.”

Namula ang mga mata niya.

“Alam kong nagkamali ako.”

Tahimik si Papa. Hindi siya sumigaw. Mas nakakatakot siya kapag ganoon.

“Hindi ka lang nagkamali, Liza,” sabi niya. “Inulit mo. Pinili mo. Ipinagtanggol mo. At ginawa mong mabigat ang puso ng anak natin para gumaan ang konsensya mo.”

“Hindi ko sinasadya.”

“Pero nang sinabi ng ibang tao na pamangkin mo siya, itinama mo ba?”

Hindi sumagot si Mama.

“Dinala mo ba siya sa mall gaya ng pangako mo?”

Wala pa ring sagot.

“Tinanggal mo ba ang litrato niya sa sala para ilagay ang litrato ninyo ni Bea?”

Napatingin siya sa akin. Hindi niya alam na napansin ko iyon. Akala siguro niya bata ako kaya hindi ko naiintindihan.

Pero ang mga bata, hindi man nila kayang ipaliwanag ang sugat, alam nila kung saan masakit.

Lumapit si Bea kay Mama at mahina ang boses na nagtanong:

“Mama Liza, kasalanan ko po ba?”

Doon nagbago ang mukha ni Mama.

Para siyang biglang nagising.

Lumuhod siya sa harap ni Bea.

“Hindi, anak. Hindi ikaw ang may kasalanan.”

Tapos lumingon siya sa akin.

“At hindi rin ikaw, Lia.”

Pero huli na ang mga salitang iyon para burahin ang mga gabing natulog ako sa sofa. Huli na para ibalik ang bawat gray star sa kalendaryo.

Hindi pa huli para ayusin, pero huli na para sabihing walang nangyari.

Inihatid muna ni Teacher Rowena si Bea sa guidance office dahil dumating na ang lola niya. Nang mawala si Bea sa hallway, doon tuluyang bumigay si Mama.

“Akala ko tumutulong lang ako,” sabi niya habang umiiyak. “Akala ko dahil may nanay ka naman, kaya mong magparaya. Si Bea, baka mawala ang nanay niya. Naisip ko… mas kailangan niya ako.”

Hinawakan ni Papa ang balikat ko.

“Liza, ang anak na tahimik, hindi ibig sabihin hindi nasasaktan. Ang anak na sumusunod, hindi ibig sabihin hindi nauubos.”

Umiyak si Mama nang mas malakas.

“Araw-araw akong natatakot sa sakit ng nanay ni Bea. Nakikita ko siya sa ospital, payat, walang buhok, umiiyak dahil hindi niya maalagaan ang anak niya. Naawa ako. Nadala ako. Gusto kong maging mabuting tao.”

“Ang pagiging mabuti sa ibang bata,” sabi ni Papa, “hindi dapat kapalit ng pagiging ina sa sarili mong anak.”

Napayuko si Mama.

Walang sumagot.

Sa sasakyan pauwi, si Papa ang katabi ko sa likod. Si Mama ang nasa harap, tahimik, hawak ang tissue.

Pagdating sa bahay, unang napansin ni Papa ang picture frame sa sala.

Ang malaking litrato ni Mama at Bea nasa gitna.

Ang litrato naming tatlo noong binyag ko, nasa sulok, natatakpan ng vase.

Hindi nagalit si Papa. Kinuha lang niya ang lumang frame, pinunasan ang alikabok, at ibinalik sa gitna ng mesa.

Pagkatapos, pumunta siya sa kwarto ko.

Nakita niya ang kama kong maayos, ang princess cup ko sa ibabaw ng side table, at ang kalendaryo sa pader.

Punong-puno ng gray stars.

“Anak,” mahina niyang sabi, “ano ito?”

“Bilang po.”

“Bilang ng alin?”

“Bawat beses na hindi ako pinili ni Tita.”

Narinig namin ang maikling hikbi mula sa pinto.

Nandoon si Mama.

Tinitingnan niya ang kalendaryo na parang listahan iyon ng mga kasalanang hindi niya akalaing may nakapansin.

Lumapit siya at hinawakan ang isang gray star.

“Ang dami…”

“Opo,” sabi ko. “Hindi ko na nga po nadikit lahat. Naubos ang sticker.”

Napaupo siya sa sahig.

Hindi siya umarte. Hindi siya nagdahilan. Umiyak lang siya.

At sa unang pagkakataon, hindi ako ang lumapit para patahanin siya.

Si Papa ang nagluto ng hapunan nang gabing iyon. Simpleng sinigang, medyo maalat, pero kumain ako nang marami.

Pagkatapos, inilabas ni Mama ang Barbie doll na binili niya dati. Iyong purple, nakabalot pa, puno ng alikabok.

“Akala ko matutuwa ka rito,” sabi niya.

“Tuwang-tuwa po ako sana kung pinili ninyo ako muna.”

Napaiyak siya ulit.

Kinabukasan, kinausap ni Papa si Mama nang matagal. Hindi ako kasama, pero narinig ko ang ilang piraso.

“Hindi kita pipilitin na tumigil tumulong kay Bea.”

“Pero kailangan mong ayusin ang hangganan.”

“Hindi puwedeng si Lia ang laging magbabayad.”

“Kung hindi mo kaya, isasama ko muna siya sa nanay ko sa Laguna.”

Nang marinig ko iyon, kinabahan ako. Ayokong iwan ang bahay namin. Pero mas ayokong manatili sa bahay na parang hindi ako anak.

Kinagabihan, pumasok si Mama sa kwarto ko. Kumatok muna siya, kahit bukas ang pinto.

“Puwede ba akong pumasok?”

Tumango ako.

May hawak siyang maliit na kahon.

Pagbukas niya, nandoon ang pink princess cup ko. Malinis. Binalot niya ng bagong ribbon.

“Pinaghugas ko ito,” sabi niya. “Pero alam kong hindi sapat iyon.”

Umupo siya sa sahig, hindi sa kama ko.

“Lia, gusto kong humingi ng tawad. Hindi ‘sorry kung nasaktan ka.’ Sorry dahil sinaktan kita. Sorry dahil hinayaan kitang maramdaman na kailangan mong mawala para maging mabuti akong tao sa iba.”

Tahimik ako.

Hindi ko alam kung dapat ba akong magsabi ng “okay lang.”

Kasi hindi okay.

Kaya hindi ako nagsinungaling.

“Masakit po.”

Tumango siya.

“Alam ko.”

“Kapag tinatawag po ni Bea kayo na Mama, parang nawawala ako.”

“Hindi ka dapat nawala.”

“Pero nawala po ako.”

Tinakpan niya ang bibig niya, nangingilid ang luha.

“Anak, puwede ba… puwede ba kitang tawaging anak ulit?”

Matagal akong hindi sumagot.

“Hindi ko pa po kaya kayong tawaging Mama.”

Pumikit siya. Tumango.

“Sige. Hihintayin ko. Kahit gaano katagal.”

Mula noon, may nagbago.

Hindi biglang naging perpekto si Mama. Walang magic na isang sorry, tapos ayos na lahat.

Pero nagsimula siya sa maliliit na bagay.

Tinanggal niya ang litrato nila ni Bea sa gitna ng sala at inilagay sa album, hindi tinapon, pero hindi rin ginawang kapalit ko.

Binalik niya ang litrato naming pamilya sa mesa.

Kapag pupunta siya sa ospital para dalawin ang nanay ni Bea, sinasabi niya sa akin nang maayos. Hindi niya ako pinapaasa. Hindi niya sinasabing “next time” kung hindi sigurado.

At higit sa lahat, hindi na niya hinahayaan si Bea na tawagin siyang Mama kapag nandoon ako.

Ipinaliwanag niya kay Bea nang mahinahon.

“Bea, mahal kita. Tutulungan kita. Pero may anak ako, si Lia. Siya lang ang puwedeng tumawag sa akin na Mama. Puwede mo akong tawaging Tita Liza.”

Umiyak si Bea noong una.

Ako rin, halos umiyak.

Hindi dahil naawa ako. Kundi dahil sa wakas, may taong naglagay sa akin sa tamang lugar.

Hindi sa likod.

Hindi sa sulok.

Anak.

Makalipas ang ilang buwan, pumanaw ang nanay ni Bea.

Pumunta kami sa lamay sa Antipolo. Nakasuot ako ng puting blouse. Hawak ni Mama ang kamay ko, pero hindi mahigpit na parang hihilahin ako palayo. Hawak niya ako na parang sinasabing nariyan siya.

Lumapit si Bea sa akin. Namamaga ang mga mata niya.

“Lia,” sabi niya, “sorry po.”

Nagulat ako.

“Bakit?”

“Kasi kinuha ko po ang mama mo.”

Matagal ko siyang tiningnan.

Bata rin siya. Kagaya ko. Pareho kaming may kulang. Nagkataon lang na ang kulang niya, sinubukang punuan gamit ang akin.

“Hindi ikaw ang kumuha,” sabi ko. “Siya ang lumayo.”

Nakita kong narinig iyon ni Mama. Hindi siya nagalit. Tinanggap niya.

Lumuhod siya sa tabi naming dalawa.

“Tama si Lia,” sabi niya. “Ako ang nagkamali. Hindi ninyo kasalanan.”

Noong gabing iyon, pauwi kami, sumandal ako sa balikat ni Mama sa jeepney. Hindi ko napansin noong una.

Siya ang unang nakapansin.

Hindi siya gumalaw. Hindi nagsalita. Hinayaan lang niya ako.

Minsan, ang tiwala, hindi bumabalik dahil sa malalaking pangako.

Bumabalik ito sa paulit-ulit na pagpili.

Sa almusal na tinatanong ka kung anong gusto mo.

Sa cup na hindi na ipinapagamit sa iba nang walang paalam.

Sa school program na dinadaluhan.

Sa salitang “anak” na hindi ikinakahiya kahit sino ang nakatingin.

Isang taon matapos ang Mother’s Day na iyon, may bagong program sa school. Family Appreciation Day naman.

Si Papa, nakabalik na sa Dubai. Pero nag-video call siya. Si Mama naman, dumating nang maaga. Siya ang unang magulang sa classroom.

May dala siyang strawberry yogurt.

Dalawa.

Isa para sa akin.

Isa para sa kanya.

“Hindi ko alam kung gusto mo pa rin ito,” sabi niya.

Tinanggap ko.

“Gusto ko pa rin po.”

Ngumiti siya.

“Lia…”

Tumingin ako sa kanya.

“Salamat at binigyan mo ako ng pagkakataong matutong maging nanay ulit.”

Matagal akong tumahimik.

Pagkatapos, dahan-dahan kong sinabi:

“Mama, paki-open po ng yogurt.”

Napatigil siya.

Parang hindi siya huminga ng ilang segundo.

Tapos tumulo ang luha niya habang binubuksan ang takip.

Hindi iyon happy ending na parang pelikula.

Hindi nabura ang gray stars sa kalendaryo. Itinago ko pa rin iyon sa drawer, paalala na ang mga bata, kahit tahimik, nagbibilang.

Pero sa tabi ng lumang kalendaryo, may bago akong nilagay.

Mga yellow stars naman.

Bawat beses na tinupad ni Mama ang pangako niya.

Bawat beses na pinili niya ako.

Bawat beses na ipinakita niyang ang pagiging mabuti sa mundo ay nagsisimula muna sa hindi pananakit sa taong naghihintay sa iyo sa bahay.

At sa bagong kalendaryong iyon, unti-unting dumami ang dilaw.

Mensahe para sa lahat ng magulang:
Minsan, sa kagustuhan nating maging bayani sa ibang tao, nakakalimutan nating may batang naghihintay sa atin sa sariling tahanan. Ang pagtulong ay maganda, pero hindi ito dapat maging dahilan para maramdaman ng anak mo na kailangan niyang mawala. Dahil ang batang hindi nagrereklamo, hindi ibig sabihin ay hindi nasasaktan. At ang pagmamahal, kapag laging ipinagpapaliban, darating ang araw na hindi na basta-basta mapapaniwala ng pangako.