Pinatawad niya raw ako kung maibabalik ko ang lasong itinali namin sa puno noong unang anibersaryo namin.

Apat na oras akong umakyat sa Bundok Makiling, duguan ang palad, nanginginig ang tuhod, hinahanap ang isang pirasong telang halos nabura na ng ulan at araw.

At nang makita ko iyon, ang narinig ko sa kabilang linya ay hindi pasasalamat.

Kundi hininga ng babaeng nagnakaw ng thesis ko.

At tawa ng lalaking minahal ko mula pagkabata.

“Lira Santos,” sabi ni Marco Dela Cruz sa telepono, may halong hingal at pangungutya ang boses. “Ang totoo, hindi ka talaga interesting.”

Nakatayo ako noon sa gilid ng bangin, hawak ang kupas na pulang laso na may pangalan naming dalawa. Sa paligid ko, humahampas ang malamig na hangin sa matataas na puno. Madilim na ang langit, at wala na akong kasamang ibang tao sa trail.

“Marco,” bulong ko, halos hindi lumalabas ang boses ko. “Nahanap ko na. Sabi mo bago mag-alas singko…”

Tumawa siya.

Hindi iyon tawa ng taong natuwa. Iyon ang tawa ng taong matagal nang naghihintay na makita kang masira.

“Akala mo ba talaga dahil nahanap mo ang basahang iyan, patatawarin na kita?”

Sa likod ng boses niya, may tumawang babae. Kilala ko ang tawang iyon. Si Dana Villareal. Ang babaeng nagsabing kinopya ko raw ang research paper niya. Ang babaeng naging dahilan kung bakit nawala ang scholarship ko, ang chance kong diretso sa master’s degree, at ang natitirang dignidad ko sa university.

“Marco, huwag mo naman masyadong saktan si Lira,” sabi ni Dana, parang nang-aasar. “Kahit papaano, siya ang inspiration ng award-winning paper ko.”

Nanlamig ang buong katawan ko.

Isang buwan na kaming cold war ni Marco. Isang buwan ko siyang sinuyong parang ako ang may kasalanan. Sumulat pa ako ng liham na mahigit apat na libong salita, ipinaliwanag ang lahat, humingi ng pagkakataong mag-usap.

Dalawa lang ang reply niya.

【Noong first anniversary natin, nagtali tayo ng prayer ribbon sa Makiling.】

【Bago mag-alas singko ngayong hapon, dalhin mo iyon pabalik. Kapag nagawa mo, patatawarin kita.】

Kaya tumakbo ako. Sumakay ng bus mula Maynila hanggang Laguna. Umakyat ng bundok na halos hindi ko kabisado. Hinukay ang alaala naming dalawa sa gitna ng putik, ugat, at tinik.

Para lang marinig mula sa kanya na isa pala akong aso.

“Sabihin mo sa akin,” nanginginig kong tanong. “Ikaw ba ang nagbura ng edit history ng thesis ko?”

Tumahimik sandali ang linya.

Pagkatapos, mahinang tumawa si Marco.

“Oo.”

Parang may pumutok sa loob ng dibdib ko.

“Gabi bago ang panel review,” patuloy niya, “dinala kita sa motel. Pinagod kita hanggang madaling-araw. Nang makatulog ka, binuksan ko ang laptop mo at binura lahat.”

Napasandal ako sa puno. Hindi ko na maramdaman ang mga daliri ko.

Dahil wala akong maipakitang draft history, walang naniwala sa akin. Hindi naniwala ang professor ko. Hindi naniwala ang department. Hindi naniwala ang mga kaklase kong dati ay nakikisalo sa pagkain ko sa canteen.

Sa isang linggo, naging magnanakaw ako sa paningin ng lahat.

“Pati si Mika,” sabi ni Marco.

Napatigil ako.

“Mika?” tanong ko.

Si Mika Robles ang pinakamatalik kong kaibigan mula high school. Mahirap lang ang pamilya niya kaya nagpa-part-time siya bilang promo girl sa mga bar event—trabahong legal, disente, at marangal.

Pero may kumalat na litrato niya. Pinutol, binigyan ng malisyosong caption, at ginawang ebidensya na para raw siyang “bayarang babae.”

Hindi niya kinaya ang kahihiyan. Nag-drop out siya.

“Ang mga picture niya,” sabi ni Marco, “ako ang nagpakalat.”

Napasigaw ako.

“Bakit? Lumaki tayong magkasama sa Bahay Liwanag! Magkakaibigan tayo! Bakit mo ginawa iyon sa amin?”

Sa kabilang linya, bumigat ang hininga niya.

“Bakit?” ulit niya. “Dahil ang makita kang mawalan ng lahat ang regalo ko sa sarili ko.”

“Regalo?”

“Graduation gift.”

Pagkatapos, pinatay niya ang tawag.

Naiwan akong mag-isa sa pinakamalalim na bahagi ng bundok, hawak ang lasong pinaniwalaan kong magbabalik sa amin sa dati. Humihip ang hangin. Kumawala ang laso sa kamay ko at lumipad sa dilim.

Hindi ko na hinabol.

Wala na akong lakas.

Habang pababa ako ng bundok, may kamay na biglang tumakip sa bibig at ilong ko mula sa likod.

May matapang na amoy ng kemikal.

May paos na boses ng lalaki.

“Dalian mo. Baka may makakita.”

At doon natapos ang buhay ko.

Dalawampu’t dalawang taong gulang ako nang manatili ang katawan ko sa Bundok Makiling.

Ngunit hindi natapos ang kamalayan ko.

Nagising ako bilang kaluluwang hindi makaalis.

At ang pinakamalupit sa lahat?

Sa loob ng walong taon, nakatali ako sa lalaking sumira sa buhay ko.

Limang metro lang ang layo ko kay Marco, araw at gabi. Nakita ko siyang maging sikat na news editor. Nakita ko siyang pinarangalan bilang “batang henyo ng journalism.” Nakita ko siyang magpakasal kay Celine Ramos, isang matalinong abogado. Nakita ko siyang magkaroon ng anak na lalaki, si Nico, na kamukhang-kamukha niya.

Isang Sabado ng umaga, habang nagpiprito siya ng itlog para sa mag-ina niya, tumunog ang cellphone niya.

“Sir,” sabi ng reporter niya sa speakerphone, “may development sa San Pablo murder case. Ayaw ng pamilya ng biktima sa settlement. Death penalty ang sigaw ng netizens, kahit wala naman dito noon.”

“May confession si Ramon Padernal,” dagdag ng reporter. “Para mabawasan ang sentensya, may inamin siyang lumang kaso. Sabi niya, sampung taon na raw ang nakalipas, may babae silang napatay at inilibing sa Bundok Makiling.”

Natigilan si Marco.

Matagal siyang hindi nagsalita.

“Hindi ako pupunta,” sabi niya sa huli. “Nangako ako kay Nico na sa bahay lang ako ngayong weekend.”

Pagkatapos ng tawag, nanatili siyang nakatayo sa lababo, nakatingin sa bula ng sabon sa mga plato.

“Makiling…” bulong niya.

Pagkatapos ay tumawa siya nang malamig.

“Lira,” sabi niya, “kailangan mo ba talagang maging ganito kalupit?”

Akala niya buhay pa ako.

Akala niya walong taon ko lang siyang hindi sinasagot dahil galit ako.

Binuksan niya ang chat namin. Punong-puno iyon ng mga mensaheng ipinadala niya sa loob ng maraming taon—sorry, panghihinayang, pagbati sa birthday ko, at kung minsan, paninisi.

Ang huling mensahe niya, isang taon na ang nakalipas:

【Lira, alam kong mali ako noon. Pero matanda na si Nanay Pilar sa Bahay Liwanag. Huwag mo siyang parusahan dahil lang galit ka sa akin.】

Hindi ko kayang sumagot.

Patay na ako.

Kinagabihan, habang nanonood sila ng balita, lumabas sa TV ang live coverage mula Bundok Makiling.

“Natagpuan na ng mga awtoridad ang kalansay ng isang hindi pa nakikilalang babae…”

Nag-zoom ang camera sa hukay sa ilalim ng tuyong puno.

May body bag.

May lumang backpack.

At sa tabi nito, nasa evidence bag ang isang pares ng sapatos.

Naramdaman kong gumuho ang natitirang katahimikan sa kaluluwa ko.

Dahil kilala ko ang sapatos na iyon.

Akin iyon.

PARTE2

Iyong puting rubber shoes na binili ko sa Divisoria gamit ang unang sahod ko sa tutoring. May maliit na bitak sa kaliwang talampakan dahil minsan, hinabol ko si Mika sa ulan noong high school, nadulas kami sa overpass, at halos mamatay kami sa kakatawa.

Walong taon kong hindi nakita ang sarili kong katawan.

Walong taon kong pinanood si Marco na mabuhay nang parang wala siyang iniwan sa dilim.

Ngunit nang makita ko ang sapatos ko sa TV, saka ko lang naintindihan: hindi pala ako nakakulong sa kanya para magdusa lamang.

Nandoon ako para makita ang katotohanan sa oras na handa na itong lumabas.

“Daddy,” sabi ni Nico, “bakit po kayo namumutla?”

Hindi kumibo si Marco.

Nakatingin lang siya sa TV, parang may kamay na sumakal sa lalamunan niya.

“Hindi…” bulong niya. “Hindi puwede.”

Sa screen, nagpatuloy ang reporter.

“Ayon sa paunang imbestigasyon, ang biktima ay maaaring babae, nasa edad bente hanggang bente singko noong namatay. Natagpuan din sa paligid ng hukay ang ilang personal na gamit, kabilang ang isang lumang backpack, sirang cellphone, at piraso ng pulang tela na posibleng prayer ribbon.”

Doon napaupo si Marco.

Ang prayer ribbon.

Ang bagay na ginamit niya para ipatakbo ako sa kamatayan.

Makalipas ang ilang minuto, pumasok si Celine. Basang-basa ang buhok niya mula sa ulan, hawak ang folder ng kaso.

“Marco,” sabi niya, hindi pa man nakakapagpalit ng sapatos, “kailangan nating mag-usap.”

Hindi niya alam na nakatayo ako sa tabi ng pinto, isang multong matagal nang walang boses, ngunit saksi sa lahat.

“Ikaw ang assigned lawyer?” tanong ni Marco.

“Tumutulong lang ako sa family ng biktima sa bagong development,” sagot ni Celine. “Hindi pa identified ang remains, pero may nakita kaming lumang phone. Sira na, pero may chance ma-recover ang data.”

Lumingon si Marco.

Sa unang pagkakataon sa walong taon, nakita ko ang tunay na takot sa mukha niya.

“Phone?”

“Oo,” sabi ni Celine. “At may pangalan na lumitaw sa preliminary notes. Lira Santos.”

Nabitawan ni Marco ang baso sa kamay niya.

Bumagsak iyon sa sahig at nabasag.

Umiyak si Nico sa gulat.

Agad siyang kinalong ni Celine, ngunit hindi niya inalis ang tingin kay Marco.

“Kilala mo ba siya?”

Tahimik ang bahay.

Tahimik din ako, kahit gusto kong sumigaw.

Sabihin mo.

Sabihin mo sa asawa mo kung sino ako.

Sabihin mo sa anak mo kung paano mo tinawag na aso ang babaeng lumaki kasama mo sa ampunan.

Sabihin mo kung paano mo ninakaw ang kinabukasan ko.

Ngunit ngumiti lang si Marco—isang ngiting pagod, pilit, at walang laman.

“Kakilala ko lang noon,” sabi niya. “College friend.”

“College friend?” ulit ni Celine.

Hindi siya tanga. Sa courtroom, sanay siyang kumilatis ng kasinungalingan sa pagitan ng dalawang paghinga.

“May chat history kayo,” sabi niya. “Nasa phone mo pa rin ba?”

“Wala iyon,” mabilis na sagot ni Marco. “Matagal na.”

“Marco.”

Isang salita lang.

Pero sapat para bumigay ang tuhod niya.

Umupo siya sa sofa at tinakpan ang mukha.

“Akala ko umalis siya,” sabi niya. “Akala ko… pinili lang niyang mawala.”

Hindi iyon pagsisisi. Hindi pa.

Iyon ay takot ng taong biglang napagtantong may libing palang nakatago sa bawat kasinungalingan niya.

Kinabukasan, dinala si Marco sa police station hindi bilang suspek, kundi bilang “person of interest” na maaaring magbigay ng background sa biktima. Sumama si Celine, hindi bilang asawa, kundi bilang abogado na nagsisimula nang magduda sa lalaking katabi niya sa kama.

Ako, gaya ng dati, sumunod.

Sa maliit na interrogation room, may inilapag ang pulis na plastic evidence bag.

Nandoon ang sirang cellphone ko.

Walong taon itong nakabaon sa lupa. Basag ang screen, kalawangin ang gilid, at halos wala nang anyo. Ngunit sinabi ng cybercrime unit na may ilang audio file pang na-recover mula sa memory chip.

Naramdaman kong huminto ang hangin.

Hindi ko naalala noon, sa sobrang gulat at sakit, na naka-auto record ang calls ko dahil noon ay ginagawa ko iyon para may proof ako sa thesis consultations.

Pinindot ng pulis ang play.

Una, ingay ng hangin.

Pagkatapos, boses ko.

“Marco… nahanap ko na.”

Narinig ko ang sarili ko—buhay pa, nanginginig, umaasang may pag-ibig pang matitira.

Sumunod ang tawa ni Marco.

“Akala mo ba talaga dahil nahanap mo ang basahang iyan, patatawarin na kita?”

Namutla si Celine.

Hindi gumalaw si Marco.

Nagpatuloy ang recording.

Naroon ang pag-amin niya: na binura niya ang edit history ng thesis ko, na sinira niya si Mika, na pinili niyang mawalan ako ng lahat.

Pagdating sa linyang, “Dahil ang makita kang mawalan ng lahat ang regalo ko sa sarili ko,” napapikit si Celine.

Para siyang sinampal ng katotohanan.

Hindi pa tapos ang audio.

Pagkatapos putulin ni Marco ang tawag, narinig ang paghinga ko. Narinig ang yabag ko sa dahon. Narinig ang mahinang hikbi.

Pagkatapos, biglang may ingay ng sanga.

May boses ng lalaki.

“Dalian mo. Baka may makakita.”

Isa pang boses.

“Sigurado ka bang siya iyon?”

“Wala tayong pakialam. Dalhin na.”

Sumunod ang muffled scream ko.

Pagkatapos, katahimikan.

Walang umiyak sa silid.

Ngunit may mas mabigat kaysa luha—ang bigat ng walong taong kasinungalingan na bumagsak sa mesa.

“Hindi ko siya pinatay,” sabi ni Marco, halos pabulong.

Tumingin sa kanya si Celine.

“Pero ipinadala mo siya doon.”

“Hindi ko alam na may mangyayari.”

“Pero alam mong mag-isa siyang aakyat. Alam mong desperate siya. Alam mong susunod siya sa iyo dahil minahal ka niya.”

Hindi nakasagot si Marco.

Dinala naman si Ramon Padernal, ang suspek sa San Pablo murder case. Nang iparinig sa kanya ang recovered audio, nanginginig niyang kinumpirma ang lahat.

Hindi raw talaga ako ang target.

Noong araw na iyon, may inabangan silang babaeng collector na may dalang malaking pera galing sa illegal gambling operation. Sa dilim ng trail, napagkamalan nila akong siya. Nang makita nilang wala akong pera, nag-panic sila. Tinakpan nila ang bibig ko, dinala ako sa mas malalim na bahagi ng gubat, at nang hindi na ako gumalaw, inilibing ako sa ilalim ng tuyong puno.

Napakaliit ng dahilan.

Isang pagkakamali.

Isang maling akala.

Isang maling oras.

Ngunit bago ang lahat ng iyon, may isang lalaking nagpabalik sa akin sa bundok.

At iyon ang katotohanang hindi matatakasan ni Marco.

Sumabog ang balita matapos makumpirma ng DNA test na ako nga ang babaeng natagpuan sa Makiling. Ang pamilya Hizon, isa sa pinakamayamang angkan sa Laguna, ang tumanggap ng resulta.

Doon ko naintindihan ang mga mensaheng ipinadala ni Marco noon.

Totoo pala.

Ako ang nawawalang anak nina Antonio at Beatriz Hizon—isang batang nawala sa palengke noong tatlong taong gulang ako at napunta sa Bahay Liwanag matapos walang kumuhang kamag-anak.

Pero huli na ang lahat.

Nahanap nila ako bilang mga buto.

Hindi bilang anak na yayakapin.

Hindi bilang dalagang ikakasal.

Hindi bilang babaeng may pangarap.

Sa burol ko, nakita ko ang ina kong tunay na nakaupo sa tabi ng kabaong, hawak ang maliit kong ID picture mula college. Wala siyang sigaw. Wala siyang drama. Hinahaplos lang niya ang salamin ng frame na parang baka sakaling maramdaman ko ang kamay niya.

“Anak,” bulong niya, “pasensya na at ngayon lang kita nahanap.”

Sa likod niya, nakatayo si Nanay Pilar, ang matandang tagapangalaga ng Bahay Liwanag. Halos hindi na siya makalakad, pero pumunta siya.

Kasama niya si Mika.

Si Mika na akala kong tuluyan nang nawala.

Mas payat siya, mas seryoso ang mukha, pero buhay siya. Nang makita niya ang litrato ko, napahawak siya sa dibdib.

“Lira,” sabi niya, umiiyak, “akala ko ikaw ang nanira sa akin. Pinagsisihan ko iyon araw-araw.”

Gusto ko siyang yakapin.

Gusto kong sabihin na hindi niya kasalanan.

Na wala sa amin ang may kasalanan.

Na ang kahihiyang pinasan niya ay hindi niya dapat dinala nang mag-isa.

Ngunit hangin lang ako.

Sa araw ng public hearing sa university, muling binuksan ang kaso ng thesis plagiarism ko. Ipinakita ang recovered audio. Ipinakita ang forensic report ng laptop backup na nakuha mula sa lumang cloud storage. Lumabas na nauna ang drafts ko ng ilang buwan kaysa kay Dana.

Si Dana, na noon ay naging lecturer at social media “academic influencer,” ay napatalsik sa trabaho. Hindi siya nakulong sa pagpatay sa akin, ngunit nakulong siya sa katotohanang buong karera niya ay nakatayo sa ninakaw niyang papel.

Nang humarap siya sa camera, sinabi niyang “young and pressured” lang daw siya noon.

Ngunit walang naniwala.

Dahil may mga kasalanang hindi nabubura ng edad.

May mga taong hindi “nagkamali” lamang.

Pinili nilang manakit.

Si Marco naman, hindi kinasuhan sa pagpatay. Hindi sapat ang batas para tawagin siyang mamamatay-tao. Ngunit kinasuhan siya sa cybercrime, obstruction-related violations, falsification of digital evidence, at iba pang kasong ikinabit ng mga abogado ng pamilya Hizon.

Pero ang pinakamabigat na parusa niya ay nagsimula sa bahay niya.

Nang gabing iyon, nakita ko si Celine na nag-impake ng gamit ni Nico.

“Celine,” sabi ni Marco, nakaluhod sa sala. “Please. Hindi ako ang pumatay sa kanya.”

Tumigil si Celine sa pintuan.

“Alam ko.”

Umangat ang mukha ni Marco, umaasa.

Ngunit malamig ang tingin ni Celine.

“At iyon ang mas nakakatakot. Dahil hindi mo kailangang hawakan ang kutsilyo para sirain ang buhay ng tao. Minsan, sapat na ang kasinungalingan. Sapat na ang pride. Sapat na ang pagnanais mong makita siyang bumagsak.”

“Minahal kita,” sabi ni Marco.

“Minahal ko ang lalaking akala ko ikaw,” sagot niya. “Hindi ang lalaking pinilit ang isang babae umakyat ng bundok para lang pagtawanan siya habang kasama ang kabit niya.”

Tahimik si Nico sa bisig ng ina niya.

Bago umalis, tumingin ang bata sa ama.

“Daddy, bakit po umiiyak si Mommy?”

Hindi nakasagot si Marco.

At sa unang pagkakataon, nakita kong nawalan siya ng lahat nang hindi ko kailangang gumawa ng kahit ano.

Ilang buwan ang lumipas.

Inilibing ako sa family mausoleum ng mga Hizon, ngunit may maliit na bahagi ng abo ko na dinala ni Mika at Nanay Pilar sa Bahay Liwanag. Sa garden ng ampunan, nagtanim sila ng puno ng narra. Sa sanga nito, nagtali si Mika ng bagong laso.

Hindi pula.

Puti.

Nakasulat doon:

“Para kay Lira, na hindi nangopya. Hindi nagsinungaling. Hindi nakalimot magmahal. At sa wakas, nakauwi na.”

Noong araw na iyon, naramdaman kong lumuwag ang invisible na tali sa pagitan namin ni Marco.

Nasa kulungan siya noon, naghihintay ng trial sa ibang kaso. Nakaupo siya sa malamig na selda, hawak ang kopya ng lumang litrato naming tatlo—ako, siya, at si Mika noong high school graduation.

“Lira,” bulong niya, “sorry.”

Walong taon kong hinintay ang salitang iyon.

Ngunit nang dumating, wala na itong bigat.

Hindi dahil pinatawad ko na siya.

Kundi dahil hindi ko na kailangan ang sorry niya para maging malaya.

Ang katarungan ay hindi palaging perpekto. Minsan, hindi nito naibabalik ang buhay. Hindi nito naibabalik ang mga taong nawala, ang mga pangarap na ninakaw, ang mga yakap na hindi naibigay.

Pero kaya nitong pangalanan ang totoo.

At minsan, sapat na iyon para makapagpahinga ang kaluluwa.

Nang gabing iyon, sa ilalim ng puno ng narra, naramdaman ko ang liwanag na matagal ko nang hindi nakikita. Hindi ito nakakasilaw. Hindi nakakatakot. Para itong bukang-liwayway matapos ang napakahabang ulan.

Narinig ko ang boses ni Nanay Pilar.

“Pahinga ka na, anak.”

Tumingin ako sa lasong puti.

Sa unang pagkakataon mula nang mamatay ako, wala na akong galit sa hangin.

Wala na akong bigat sa dibdib.

Wala na akong Marco sa tabi ko.

At bago ako tuluyang lumayo, nakita ko si Mika na hinawakan ang kamay ng tunay kong ina.

Dalawang babaeng parehong nawalan sa akin.

Dalawang babaeng parehong pinili pa ring mabuhay.

Doon ko naintindihan ang huling aral ng buhay ko:

Huwag mong hayaan na ang paninira ng iba ang maging huling bersyon ng iyong kuwento. Maaaring may mga taong magnakaw ng pangalan mo, sirain ang dangal mo, o itulak ka sa dilim—pero darating ang araw na ang katotohanan mismo ang magsasalita para sa iyo.

At kapag dumating iyon, hindi mo na kailangang sumigaw.

Sapat nang tumayo ang liwanag.