Noong unang araw na ibinalik ako sa mansion ng tunay kong pamilya, hindi nila ako niyakap.

Hindi nila tinanong kung kumain na ba ako.

Hindi nila tinanong kung ilang taon akong naghintay para marinig ang salitang “anak.”

Ang unang sinabi nila sa akin ay:

“Tumigil ka muna sa pag-aaral. Simula bukas, ikaw ang personal assistant ni Leila.”

Ako si Mara Villareal, ang nawawalang anak ng isa sa pinakamayamang pamilya sa Makati.

Labing-walong taon akong lumaki sa gilid ng Tondo, sa isang maliit na paupahang kuwartong tuwing umuulan ay mas nauuna pang pumasok ang tubig kaysa sa hangin. Pero nang matagpuan nila ako dahil sa DNA test, akala ko kahit papaano, may lugar na akong uuwian.

Nagkamali ako.

Sa sala ng mansion, nakaupo ang ama kong si Don Rafael Villareal, nakahawak sa mamahaling tasa ng tsaa. Sa tabi niya ang asawa niyang si Señora Celeste, eleganteng-elegante sa perlas at seda. Ang panganay na si Atty. Gabriel Villareal, kilalang criminal lawyer, tahimik na nagbabasa ng folder. Ang pangalawa, si Marco, imbestigador sa Manila Police District, nakasandal sa pader na parang kahit sa sariling bahay ay nag-iimbestiga pa rin.

At sa gitna nilang lahat, nakangiting parang anghel si Leila.

Si Leila ang ampon nilang anak.

Si Leila ang lumaki sa kuwartong dapat ay akin.

Si Leila ang nakatanggap ng custom-made designer bag na nagkakahalaga ng ₱3 milyon.

Ako?

Inabot sa akin ni Señora Celeste ang isang apron.

“Simple lang ang trabaho mo,” sabi niya. “Samahan mo si Leila. Ayusin mo schedule niya. Dalhin mo gamit niya. Huwag mo siyang pahihirapan.”

Tinanggap ko ang apron at ngumiti.

Hindi dahil masaya ako.

Kundi dahil matagal ko nang hinahanap ang eksaktong ganitong materyal para sa nobelang sinusulat ko.

Tiningnan ko si Leila mula ulo hanggang paa.

Maputi. Payat. Mahina ang dating. Magaling umiyak sa tamang oras.

Sa isip ko, nagsimula akong bumuo ng eksena.

Kung may karakter na ganito sa nobela, siya ang perpektong pekeng biktima. Yung klase ng babae na kayang paiyakin ang buong bahay gamit ang isang hikbi. Pero sa likod ng luha, siya ang unang magtatago ng ebidensya, magpapalit ng damit, at maglalagay ng sisi sa iba.

Biglang nabitawan ni Don Rafael ang takip ng tasa.

Bumagsak iyon sa marmol na mesa at nabasag sa tatlong piraso.

Napatingin ako sa kanya.

Namumutla siya.

Hindi ko alam kung bakit.

Si Leila naman, hindi napansin. Hinawakan niya ang kamay ko at nangingilid agad ang luha.

“Ate Mara, huwag kang magalit. Kung gusto mo, ikaw na lang ang tumira sa pink room. Dapat naman talaga sa’yo iyon. Ako na ang lilipat sa guest room.”

Hinila ko pabalik ang kamay ko.

“Huwag na. Masyadong maliwanag doon.”

Sandaling tumahimik ang buong sala.

Tatlong glass wall, sobrang liwanag, walang silbi kung gagamitin kong reference para sa locked-room mystery. Mas maganda siguro ang basement. Madilim, tahimik, makapal ang pader. Doon mas madaling isipin kung paano itatago ng kontrabida ang totoo habang lahat ay nakatingin sa maling tao.

Sabay-sabay nagbago ang mukha nila.

Si Señora Celeste, biglang hinila si Leila palayo sa akin, parang may nakita siyang ahas.

Si Gabriel, ibinaba ang folder at tinitigan ako na para bang nasa korte kami at ako ang bagong ebidensyang hindi niya inaasahan.

Si Marco, mas malala. Kusang bumaba ang kamay niya sa bewang niya, bago niya maalalang nasa bahay siya at wala siyang dalang baril.

Ako lang ang kalmado.

“Puwede kong makita ang basement?” tanong ko.

“Hindi!” halos sigaw ni Don Rafael.

Napakurap ako.

“Bakit?”

“Hindi pa… hindi pa nalilinis doon,” mabilis niyang sagot. “Sa taas ka muna. Ipapaayos namin ang kuwarto mo.”

“Hindi kailangan. Sanay ako sa tahimik.”

Kung may taguan ng lumang gamit sa basement, baka puwede kong gamitin bilang writing corner. Kailangan ko ng lugar para sa crime board, pekeng files, red ink, at props. Noong nasa inuupahan pa ako, muntik na akong i-report ng landlady dahil akala niya totoong ebidensya ang mga ginagawa kong reference.

Si Señora Celeste ay napaupo bigla sa sofa, parang nanghina ang mga tuhod.

“Ma…” bulong ni Leila. “Anong nangyayari?”

Walang sumagot.

Kinuha ko ang phone ko at binuksan ang notes.

Habang nagtatype ako, hindi ko sinasadyang tumingin kay Don Rafael.

Ama. Matangkad, mabigat, sanay mag-utos. Kung gagawin siyang karakter sa nobela, hindi siya basta mawawala nang walang logistical problem. Kailangan ng kontrabida ng koneksyon, pera, sasakyan, at taong kayang maglinis ng bakas. Mas bagay siyang mastermind kaysa biktima.

Nahulog naman ngayon ang remote control sa kamay ni Don Rafael.

Si Gabriel at Marco ay sabay na tumingin sa kanya.

Para silang tatlong lalaking sabay-sabay nakarinig ng hatol.

Noong hapunan, para kaming kumakain sa ibabaw ng bomba.

Punong-puno ang mesa: kare-kare, crispy pata, sugpo, laing, adobo, lechon belly. Pero walang unang gumalaw.

Ako ang unang kumuha ng kanin.

Naglagay si Leila ng ulam sa plato ko.

“Ate, kumain ka pa. Siguro ang hirap ng buhay mo sa labas. Dito, aalagaan ka namin.”

Ang boses niya ay malambot.

Pero ang mata niya, hindi.

Kinuha ko ang ulam at pinagmasdan ang pagkakahiwa.

Hindi pulido ang hiwa. Sa crime fiction, mahalaga ang detalye. Isang maling marka, isang maling angle, isang maling timing—doon nahuhuli ang sinungaling. Ganyan din sa tao. Kahit gaano kalambot ang boses, may bakas pa rin ang kasinungalingan sa mata.

Biglang nalaglag ang chopsticks ni Marco.

Tumayo siya at halos tumakbo papuntang banyo.

Mula roon, narinig ang pigil na pag-ubo at pagsusuka.

“Kuya Marco?” naguguluhang tanong ni Leila.

Tahimik pa rin ang lahat.

Tumunog ang phone ko.

Si Trixie, editor ko.

Sinagot ko.

“O, Trix. Hindi ka satisfied sa chapter? Sige, babaguhin ko. Mas gusto mo bang mas psychological kaysa physical? Tama ka, mas nakakatakot kung ang biktima mismo ang pinaniwala ng pamilya niya na siya ang halimaw.”

Lalong tumahimik ang mesa.

Nagpatuloy ako.

“Yung mansion setting? Oo, perfect. May adopted daughter, may tunay na anak, may pamilyang may tinatago. Tapos akala nila killer ang bida, pero ang totoo, siya lang ang unang nakakita kung sino talaga ang mapanganib.”

Si Señora Celeste ay napahawak sa dibdib.

Si Don Rafael, halos hindi humihinga.

“Okay,” sabi ko sa phone. “Pupunta ako sa old warehouse mamaya. Kailangan kong makita ang lugar para sa climax.”

Pagkababa ko ng tawag, tumayo ako.

“Lalabas lang ako. May meeting ako tungkol sa manuscript.”

“Ngayon?” tanong ni Don Rafael, halos pakiusap ang boses. “Gabi na.”

“Tapos na rin naman ang hapunan.”

Umalis ako.

Hindi ko nakita kung paano halos bumagsak si Señora Celeste sa upuan.

Hindi ko narinig si Gabriel na bumulong:

“Papa… naririnig ninyo rin ba ang iniisip niya?”

At hindi ko nakita si Marco na, maputla pa rin, sumagot:

“Kung oo… kailangan nating malaman kung writer lang siya.”

Huminto siya.

“O kung may papatayin talaga siya.”

Pagbalik ko sa mansion, ala-una na ng madaling-araw.

Hila-hila ko ang luma kong maleta mula Tondo. Sira ang isang gulong, kaya kumaskas ito sa puting marmol ng sahig.

Sa likod ko, may pulang guhit na naiwan.

Hindi dugo iyon.

Red ink lang mula sa bote kong nabuksan sa loob ng maleta.

Pero hindi nila alam iyon.

Nasa sala silang lahat, gising, naghihintay.

Nang makita nila ang pulang bakas, sabay-sabay silang namutla.

Si Gabriel ang unang nagsalita.

“Mara…”

Mababa ang boses niya. Nanginginig.

“Ano ang laman ng maleta mo?”

Hindi pa ako nakakasagot nang biglang umiyak si Leila sa likod nila.

Itinuro niya ang maleta ko.

“Kuya… kanina pa may kakaibang amoy.”

Nanlaki ang mata ni Marco.

Dahan-dahan siyang lumapit.

At bago ko pa siya mapigilan—

binuksan niya ang zipper ng maleta.

PARTE2

Pagkabukas ni Marco ng zipper, sumambulat ang amoy ng lumang papel, basang tela, acrylic paint, red ink, at murang adhesive na ginagamit ko sa paggawa ng props.

Pero sa unang segundo, walang gumalaw.

Dahil ang unang nakita nila ay isang plastic hand prop na nakalabas sa pagitan ng mga notebook.

Si Señora Celeste ay napasigaw.

Si Don Rafael ay napaatras.

Si Gabriel naman, kahit abogado, kahit sanay sa ebidensya, kahit ilang beses nang humarap sa mga kasong hindi kinakayang pakinggan ng ordinaryong tao, ay parang nakalimot huminga.

Si Marco lang ang kumilos. Mabilis niyang hinila palabas ang prop hand, itinaas sa ilaw, at saka biglang napatigil.

“Peke,” sabi niya.

Napabuntong-hininga ako.

“Siyempre peke. Mahal ang totoong forensic model. Sa online ko lang nabili iyan.”

Hindi pa rin sila nakapagsalita.

Lumuhod ako sa tabi ng maleta at isa-isang inilabas ang laman: notebooks, draft chapters, printed crime maps, sticky notes, red ink, maliit na voice recorder, lumang laptop, ilang pekeng police file na ginawa ko para sa writing reference, at folder na may malaking label:

NOBELA: ANG BAHAY NA NAKIKINIG

Tahimik ang sala.

Napatingin sa akin si Gabriel.

“Nobela?”

“Oo,” sagot ko. “Crime thriller. Psychological mystery. Iyon ang trabaho ko.”

Si Don Rafael ay kumurap nang mabagal.

“Trabaho?”

“Online serialized writer ako. May kontrata ako sa platform. Hindi malaki, pero sapat para mabuhay ako at makapag-aral.”

Walang sumagot.

Kakaiba ang pakiramdam.

Kanina, buong araw nila akong tinitingnan na parang salot. Ngayon, parang sila naman ang nahuli.

Si Marco ang unang nagbaba ng tingin.

“Yung… mga naiisip mo…”

“Tungkol sa mga eksena?” tanong ko.

Doon ko lang napansin kung gaano sila kalalim na natakot.

Nanlalamig ang kamay ni Señora Celeste. Nanginginig si Don Rafael. Si Gabriel ay parang may gustong sabihin pero hindi alam kung saan magsisimula. Si Marco naman, ang mata ay puno ng hiya.

Ako naman, unti-unting naintindihan.

Narinig nila.

Narinig nila ang iniisip ko.

Hindi lahat.

Hindi si Leila.

Si Leila lang ang nakatayo sa gilid, halatang hindi niya alam ang buong nangyayari. Pero mabilis siyang bumawi. Tumakbo siya kay Celeste, niyakap ito, at umiyak.

“Ma, natatakot ako. Kahit sabihin niyang props lang iyon, bakit siya may mga ganyan? Bakit ganyan siya mag-isip?”

Tahimik akong tumingin sa kanya.

Magaling siya.

Napakagaling.

Kung hindi ako sanay magsulat ng mga taong may dalawang mukha, baka naniwala rin ako.

Pero may mali.

Buong araw, takot ang pamilya sa akin dahil sa naririnig nilang laman ng isip ko. Pero si Leila, hindi takot sa iniisip ko. Takot siya sa kung ano ang puwedeng mabunyag.

“Leila,” sabi ko nang mahinahon. “Paano mo nalaman na may kakaibang amoy ang maleta ko?”

Napatigil siya sa pag-iyak.

“Ha?”

“Pagpasok ko, nasa likod ka nila. Malayo ka sa maleta. At bago pa buksan ni Marco, sinabi mong may kakaibang amoy.”

“Kasi… naamoy ko.”

“Hindi mo naamoy.” Kinuha ko ang bote ng red ink sa loob. “Sarado ang takip ngayon. Kanina ito tumapon, pero ink lang. Walang amoy na katulad ng iniinsinuate mo.”

Namula ang mata niya.

“Ate, bakit mo ako pinaghihinalaan?”

Ngumiti ako nang bahagya.

Doon nagbago ang tibok ng sala.

Dahil sa loob ko, nagsimula na naman ang boses ng writer.

Kapag ang isang tao ay umiiyak bago pa siya tanungin, kadalasan hindi siya nasasaktan. Naghahanda siya ng depensa. Kapag ang isang tao ay unang nagturo ng ebidensya, hindi ibig sabihin natuklasan niya iyon. Minsan, siya ang naglagay ng direksyon para mapansin ng lahat.

Nakita kong nanigas si Don Rafael.

Narinig niya iyon.

Pati si Gabriel.

Pati si Marco.

Unti-unting lumipat ang tingin nila kay Leila.

“Stop it,” bulong ni Leila. “Bakit ninyo siya tinitingnan nang ganyan?”

Hindi ako nagsalita agad.

Kinuha ko ang phone ko at binuksan ang voice recorder.

“May recording ako mula kanina sa hallway. Habit ko iyon kapag may bagong environment. Ginagamit ko para sa dialogue reference.”

Pinindot ko ang play.

Una, narinig ang tunog ng hakbang ko palabas ng dining room. Tapos ang boses ni Leila.

Hindi malambot.

Hindi kawawa.

Matalim.

“Kung hindi ninyo siya babantayan, pagsisisihan ninyo. Hindi normal ang babaeng iyan.”

Sumunod ang boses ni Señora Celeste, nanginginig.

“Leila, anak, huwag kang matakot.”

“Hindi ako ang dapat ninyong alalahanin, Ma. Siya ang tunay na anak. Siya ang may karapatan sa lahat. Kapag naawa kayo sa kanya, mawawala sa akin ang lahat.”

Huminto ang recording sa ingay ng pinto.

Nagyelo ang sala.

Si Leila ay namutla.

“Edited iyan,” sabi niya agad. “Ginawa niya iyan. Writer siya, di ba? Marunong siyang gumawa ng kuwento.”

Hindi ko siya pinatulan.

Binuksan ko ang isa pang file.

Ito naman ang recording mula sa labas ng dining room, bago ako tuluyang umalis. Narinig ang mahina ngunit malinaw na boses ni Leila habang kausap ang isang tao sa phone.

“Bukas, ilalabas natin ang post. Sabihin mong may history siya ng violent behavior. Gamitin mo yung pictures ng props niya. Kapag natakot sila, mas madali nila siyang paaalisin.”

Napalunok si Gabriel.

“Post?”

Tumalikod si Leila, pero hinarang siya ni Marco.

“Kanino ka kausap?” tanong ni Marco.

“Wala! Kaibigan lang!”

“Phone,” sabi ni Marco.

“Wala kang warrant.”

Sa wakas, nagsalita si Gabriel.

“Wala nga siyang warrant. Pero kung walang kang tinatago, puwede mong ipakita sa amin. Pamilya tayo, hindi ba?”

Tumawa ako sa loob.

Classic legal pressure. Hindi puwedeng pilitin, pero puwedeng iparamdam ang bigat ng pagtanggi.

Sumulyap sa akin si Gabriel, parang narinig niya ulit. At oo, narinig niya.

Halos mapangiwi siya.

Si Leila ay napatingin sa bawat isa. Doon niya naintindihan na nagbago ang hangin. Buong araw, ako ang halimaw sa bahay.

Ngayon, hindi na sila sigurado.

“Fine,” sabi niya, nanginginig sa galit.

Inabot niya ang phone niya kay Gabriel.

Ilang minuto lang ang kinailangan.

Dahil ang taong sanay magtago, madalas akala niya sapat na ang delete button.

Pero hindi deleted ang lahat.

May archived chats.

May screenshots.

May draft post.

May usapan tungkol sa akin.

Isang anonymous confession page sa Facebook ang nakahandang maglabas ng kuwento:

“Nawawalang tagapagmana ng Villareal, may madilim na sikreto? Mga kapitbahay sa Tondo, natatakot sa mga gamit na parang ebidensya.”

Kasama doon ang litrato ng maleta ko.

Ang lumang room ko.

Ang props ko.

Ang manuscripts ko.

At isang edited caption na magmumukhang totoong may ginawa akong krimen.

Si Don Rafael ay napaupo.

“Leila… bakit?”

Doon tuluyang bumagsak ang maskara niya.

Hindi na siya umiyak nang maganda.

Hindi na siya anghel.

Nakatitig siya sa akin na puno ng poot.

“Bakit?” ulit niya. “Kasi dumating siya.”

Tinuro niya ako.

“Labing-walong taon akong anak ninyo. Ako ang pinakilala ninyo sa mga kaibigan ninyo. Ako ang kasama ninyo sa parties, sa charity events, sa family portraits. Tapos biglang may lalabas na tunay na anak? Biglang siya na ang may dugo? Siya na ang may karapatan?”

“Hindi ko hiningi iyon,” sabi ko.

“Pero kukunin mo pa rin!” sigaw niya. “Kahit wala kang gawin, kukunin mo. Kasi iyon ang totoo. Siya ang tunay. Ako ang kapalit.”

May tumama sa akin doon.

Hindi awa.

Kundi pagod.

Dahil sa buong buhay ko, ako ang nawalan.

Ng bahay.

Ng apelyido.

Ng magulang.

Ng pagkakataong maging bata.

Pero sa unang gabing nakilala nila ako, ako pa ang ginawang banta.

Tumayo si Señora Celeste. Lumapit siya kay Leila, pero hindi niya ito niyakap.

“Leila,” mahina niyang sabi, “mahal ka namin. Pero hindi ibig sabihin niyon puwede mong sirain si Mara.”

“Siya ang sisira sa atin!”

“Hindi,” sagot ni Gabriel. “Tayo ang sumira sa kanya kanina.”

Nagulat ako.

Si Gabriel ay tumingin sa akin, at sa unang pagkakataon, walang takot sa mukha niya. Hiya lang.

“Pagdating mo, hindi ka namin tinanggap bilang kapatid. Tinanggap ka namin bilang problema. Bilang abala. Bilang banta sa komportableng buhay namin.”

Si Marco naman, yumuko.

“Police ako. Dapat marunong akong tumingin sa ebidensya bago humatol. Pero dahil sa narinig kong isip mo, hinusgahan agad kita.”

Si Don Rafael ay matagal bago nagsalita.

Nakatitig siya sa basag na takip ng tasa sa mesa, na hindi pa rin napapalitan mula umaga.

“Mara,” sabi niya. “Noong nawala ka, hinanap ka namin.”

Hindi ako sumagot.

“Pero hindi sapat ang paghahanap namin. Noong mahirap na, tumigil kami. Sinabi ko sa sarili ko na baka patay ka na, dahil mas madali iyon kaysa amining nabigo akong protektahan ang anak ko.”

Nanikip ang dibdib ko.

Hindi dahil pinatawad ko siya.

Kundi dahil may mga sugat na kahit marinig ang dahilan, hindi agad gumagaling.

“Pagbalik mo,” patuloy niya, “hindi ko alam paano haharapin ang guilt. Kaya hinayaan kong si Celeste ang magdesisyon. Hinayaan kong gawing assistant ka ni Leila. Hinayaan kong masaktan ka, dahil duwag ako.”

Si Señora Celeste ay umiiyak na ngayon nang tahimik.

“Mara… akala ko kung bibigyan kita ng maliit na lugar, hindi guguho ang mundo ni Leila. Hindi ko naisip na ginugulo ko ang mundo mo.”

Tumawa ako nang mahina.

Walang saya.

“Alam n’yo kung ano ang pinakamasakit?”

Walang sumagot.

“Hindi iyong apron. Hindi iyong kuwarto. Hindi kahit ang tingin ninyo sa akin na parang kriminal.”

Huminga ako nang malalim.

“Ang pinakamasakit, buong araw ninyo akong narinig. Narinig ninyo ang utak ko, ang takot ko, ang trabaho ko, ang paraan ko mag-isip. Pero wala ni isa sa inyo ang nagtanong kung bakit ako naging ganoon.”

Tumahimik sila.

Kaya sinabi ko.

“Noong bata ako sa Tondo, may kapitbahay kaming babae na nawala. Lahat, nagbulungan. Lahat, may haka-haka. Walang tumulong sa anak niya. Doon ko unang naintindihan na kapag mahirap ka, kahit mawala ka, mabilis kang nakakalimutan.”

Napalunok si Marco.

“Nagsulat ako ng crime stories hindi dahil gusto kong manakit. Nagsulat ako dahil gusto kong hanapin ang katotohanan sa mga kuwentong laging tinatabunan ng pera, takot, at pangalan.”

Tumingin ako kay Leila.

“At kaya madali kong nakita ang pattern mo. Hindi dahil masama ako. Kundi dahil sanay akong makakita ng taong takot mawalan ng kontrol.”

Napaatras si Leila.

Wala na siyang maisagot.

Kinabukasan, hindi lumabas ang anonymous post.

Sa halip, may ibang nangyari.

Tinanggal ni Don Rafael ang utos na maging assistant ako ni Leila. Ipinaayos niya ang isang tahimik na study room para sa akin, hindi sa basement, kundi sa silid na may bintanang tanaw ang maliit na garden. Hindi siya perpekto. Pero sa unang pagkakataon, may mesa akong hindi kailangang itupi pagkatapos kumain.

Si Gabriel ang tumulong sa akin basahin ang publishing contract ko. Nalaman niyang may ilang unfair clauses, at siya mismo ang nakipag-usap sa platform para ayusin iyon.

Si Marco naman, awkward pero seryoso, dinalhan ako ng real police procedural books.

“Para hindi ka na maghanap kung saan-saan,” sabi niya, hindi makatingin nang diretso.

Si Señora Celeste, ilang araw bago nakalapit sa akin. Isang umaga, iniwan niya sa pintuan ko ang bagong apron.

Akala ko insulto.

Pero nang buksan ko, nakita kong hindi iyon pangkatulong.

Pangkusina iyon, may burdang pangalan ko:

MARA

May maliit na note:

Hindi ito para pagsilbihan mo kami. Para ito sa araw na gusto mong magluto para sa sarili mo, sa sarili mong bahay.

Hindi ko pa rin siya niyakap.

Pero itinago ko ang note.

Si Leila?

Pinaalis siya sandali sa mansion, hindi bilang parusa para itapon, kundi para magpagamot at harapin ang ginawa niya. Natuklasan din nila na matagal na niyang minamanipula ang staff, binubura ang mga mensahe tungkol sa paghahanap sa akin, at sinisigurong kapag may balitang tungkol sa nawawalang anak ng Villareal, hindi iyon aabot kay Don Rafael.

Hindi siya halimaw.

Pero hindi rin siya inosente.

At ako?

Tinapos ko ang nobela ko.

Ang pamagat: Ang Bahay na Nakikinig.

Sa ending, hindi naging perpekto ang pamilya.

Hindi magically naayos ang lahat dahil lang nagsorry sila.

Dahil sa totoong buhay, ang sugat ay hindi napapawi ng isang dinner apology.

Pero may isang eksena sa huli:

Isang anak ang nakaupo sa mesa, nagsusulat.

Sa labas ng pinto, may pamilyang natututong kumatok muna bago pumasok.

Hindi iyon grand ending.

Pero para sa isang taong buong buhay na hindi nagkaroon ng pinto na kanya, sapat na iyon para magsimula.

Minsan, ang taong tahimik, kakaiba, o mahirap intindihin ay hindi mapanganib. Baka siya lang ang taong matagal nang hindi pinakinggan nang tama.

Kaya bago tayo humusga sa iniisip ng iba, subukan muna nating alamin kung anong sugat ang nagturo sa kanila na mag-isip nang ganoon.

Dahil hindi lahat ng mukhang madilim ay masama.

Minsan, ang dilim ang lugar kung saan natutong mabuhay ang isang taong matagal nang iniwan ng liwanag.