Anim na taon akong hindi umuwi sa probinsya.

Akala ko ang pinakamasakit na sasalubong sa akin ay alikabok, sirang bubong, at alaala ng kahirapan.

Pero nang itulak ko ang kinakalawang na gate ng bahay namin sa San Rafael, Quezon, sabay-sabay silang humarap sa akin.

Libo-libong alupihan.

At sa labas ng pader, nanginginig ang hepe ng demolition team.

“Ma’am Lira,” sabi niya, halos pabulong. “Baka puwede nating pag-usapan ulit ang bahay ninyo.”

Anim na taon bago iyon, umalis ako ng San Rafael para magtrabaho sa isang electronics factory sa Laguna. Dalawampu’t isang taong gulang ako noon, payat, matigas ang ulo, at may isang pangarap: makaipon nang sapat para hindi na ulit mangutang sa tindahan ni Aling Coring.

Bago ako umalis, may iniwan akong maliit na negosyo sa likod ng bahay.

Tatlong daang alupihan.

Oo, alupihan. Yung mahahaba, mapula ang katawan, mabilis gumapang, at kayang magpatayo ng balahibo kahit sa pinakamatapang na kapitbahay.

Tinuruan ako noon ni Mang Pilo, isang matandang albularyo sa kabilang barangay. Sabi niya, may bumibili ng tuyong alupihan para sa gamot at pag-aaral ng lason. Hindi raw madali, pero kung aalagaan nang maayos, puwedeng maging kabuhayan.

Ipinambili ko ng alupihan ang huling perang naiwan ng nanay ko. Walong libong piso. Para sa akin noon, para na iyong kayamanan.

“Alagaan mo sila,” sabi ni Mang Pilo. “Ang alupihan, kapag binuhay mo nang tama, bubuhayin ka rin.”

Tumango ako. Pero nang dumating ang tawag mula sa pinsan kong nasa Laguna, na may bakanteng trabaho sa pabrika, nagmadali akong umalis.

“Sandali lang ako roon,” sabi ko kay Nanding, kaibigan kong kababata. “Pakainin mo muna sila. Babalik ako kapag may ipon na.”

Ang akala kong tatlong buwan, naging anim na taon.

Sa pabrika, umikot ang buhay ko sa tornilyo, overtime, dormitoryo, at instant noodles. Hindi ako nagka-boyfriend. Hindi ako bumili ng bagong cellphone hangga’t hindi nasisira ang luma. Sa anim na taon, nakaipon ako ng isandaang walumpung libong piso.

Malaki na iyon para sa tulad ko.

Pero maliit pa rin kumpara sa tawag na natanggap ko isang hapon habang nag-iinspeksyon ako ng circuit board.

“Si Lira Manalo po ba ito, may-ari ng lupa sa Purok Santol, Barangay San Rafael?”

“Yes po.”

“Nasa listahan po ang bahay ninyo para sa road widening at relocation. Kailangan po ninyong umuwi para sa assessment at compensation.”

Nabitawan ko ang hawak kong board.

Relocation. Compensation.

Ang dalawang salitang iyon ay parang nanalo ako sa lotto.

Lumang bahay man iyon, dalawang palapag pa rin. Malawak ang bakuran. May likod-bahay. Kung tama ang sukat, puwede akong makakuha ng sapat para magtayo ng bagong buhay.

Pero habang nasa bus ako pauwi kinabukasan, bigla kong naalala.

Ang alupihan.

Nanlamig ang batok ko.

Tinawagan ko agad si Nanding.

“Hoy,” sabi ko nang sagutin niya. “Yung alupihan ko. Buhay pa ba?”

Tumahimik siya.

Yung klase ng katahimikan na mas nakakatakot kaysa sagot.

“Nanding?”

“Lira,” mahina niyang sabi, “tatlong taon ko silang pinakain.”

“Tatlong taon?”

“Oo. Pero nung huling bukas ko ng kulungan sa likod… hindi ko na kaya.”

“Anong hindi mo kaya?”

“Ang dami na nila.”

Napaupo ako nang tuwid sa bus.

“Gaano karami?”

“Hindi ko alam. Pero nung tinapatan ko ng flashlight, gumalaw ang lupa.”

Hindi ako nakapagsalita.

“Simula noon,” dagdag niya, “isinara ko na lang ang gate. Wala namang pumapasok. Takot ang buong purok sa bahay mo.”

“Bakit?”

“Nung isang taon, pumasok yung manok ni Kap Lando sa bakuran ninyo. Lumabas kinabukasan, kalbo ang pakpak at hindi na tumilaok kahit kailan.”

Halos malaglag ang cellphone sa kamay ko.

Dumating ako sa San Rafael kinabukasan ng tanghali. Halos hindi na ako makilala ng mga tao. May mga bahay nang may pulang marka. May mga poste nang may pintura. May mga lalaking may clipboard sa kalsada.

“Lira! Uy, mayaman ka na!”

“Babalik ka na ba rito?”

“Balita ko malaki bayad sa lupa ninyo!”

Ngumiti ako, pero ang dibdib ko, parang may tambol.

Nakita ko ang bahay namin sa dulo ng kalsada. Gray ang pader, balot ng gumagapang na halaman ang gate, at parang mas maliit kaysa sa alaala ko.

Pero bago ako makalapit, narinig ko iyon.

Sarak.

Sarak.

Sarak.

Parang daan-daang kuko na sabay-sabay kumakayod sa semento.

Nanding was standing ten meters away, ayaw lumapit.

“Lira,” sabi niya. “Sigurado ka?”

“Bahay ko ito.”

“Alam ko. Pero baka hindi na ikaw ang nakatira diyan.”

Pinilit kong tumawa, pero walang lumabas na tunog.

Hinawakan ko ang kandado. Kinakalawang na. Isang hila lang, bumigay.

Pagbukas ng gate, tumama ang araw sa loob ng bakuran.

At doon ko nakita.

Wala nang semento.

Wala nang tuyong dahon.

Wala nang lupa.

Ang buong bakuran ay gumagalaw.

Libo-libong alupihan ang nagkukumpol, nagkakapatong-patong, gumagapang sa paso, sa hagdan, sa pader, pati sa sampayan. May maliliit na parang palito. May malalaki na halos kasinlaki ng kamay ko.

At ang ilan sa kanila, hindi na pula ang ulo.

Ginto.

Literal na kumikislap sa araw ang ulo nila.

Nalaglag si Nanding sa likod ko.

Ako naman, hindi makatakbo. Hindi rin makasigaw.

Isang malaking alupihan ang gumapang malapit sa tsinelas ko. Huminto ito. Itinaas ang mahahabang sungot.

At sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, hindi ito umatake.

Para bang kinilala ako.

Makalipas ang ilang segundo, unti-unti silang bumalik sa paggapang. Parang wala lang ako.

Naupo ako sa mismong bukana ng gate, nanghihina.

Dumating ang demolition team bandang hapon. Anim silang lalaki, may dalang metro, spray paint, at tapang na mabilis na naubos nang sumilip sila sa gate.

Ang pinuno nila, si Engineer Damian Cruz, namutla.

“Ma’am,” sabi niya. “Kailangan po naming masukat ang bahay.”

“Sige,” sabi ko. “Pasok po kayo.”

Walang gumalaw.

Isa sa tauhan niya ang bumulong, “Sir, resign na lang po ako.”

Pero bago pa sila makaatras, may lumabas na matandang lalaki mula sa likod ng grupo.

Si Mang Pilo.

Mas matanda na siya, nakatungkod, pero buhay pa.

Tinitigan niya ang bakuran ko. Tapos ang mukha niya, mula takot, naging gulat. Mula gulat, naging something else.

Parang tuwa.

“Diyos ko,” bulong niya. “Nabuhay nga.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ano po?”

Lumapit siya sa gate, nanginginig ang labi.

“Lira,” sabi niya. “Hindi mo naiwan ang kabuhayan mo.”

Huminga siya nang malalim.

“Iniwan mo ang pinakamahalagang kolonya ng alupihan sa buong lalawigan.”

At bago ko pa siya matanong kung ano ang ibig niyang sabihin, biglang may sumigaw mula sa loob ng bahay.

Hindi sa bakuran.

Sa loob mismo ng sala.

“May tao sa loob!”

PARTE2

Napatayo ako.

“Imposible,” sabi ko. “Walang susi. Walang pumapasok dito.”

Pero may tunog talaga sa loob.

Kalabog.

Parang may nabanggang kahoy.

Ang mga alupihan sa bakuran ay biglang tumigil. Hindi sabay-sabay, pero ramdam mo ang pagbabago. Yung dating kaluskos, biglang naging katahimikan na mas nakakakilabot.

Si Engineer Damian ang unang umatras.

“Ma’am, hindi na sakop ng trabaho namin ang multo.”

“Hindi multo yan,” sabi ni Mang Pilo.

Tumingin siya sa akin. “May nanggugulo sa bahay mo.”

“Paano may makakapasok?”

Hindi siya sumagot agad.

Sa halip, yumuko siya at kinuha ang isang mahabang sanga. Dahan-dahan niyang itinulak ang gate nang mas bukas. Ilang alupihan ang umatras. Hindi sila sumugod. Hindi rin sila nagkalat.

Parang binibigyan kami ng daan.

“Bakit hindi sila umaatake?” tanong ni Nanding, na bagong gising at putlang-putla pa rin.

“Dahil kilala nila ang amoy ng bahay,” sabi ni Mang Pilo. “At mukhang kilala nila si Lira.”

Gusto kong sabihing kalokohan iyon, pero sa harap ng libo-libong alupihan na hindi ako ginagalaw, nawalan ng saysay ang pagiging praktikal.

Dahan-dahan kaming pumasok sa bakuran: ako, si Mang Pilo, si Nanding na halos kumapit na sa likod ko, at dalawang tauhan ng demolition team na pinilit ni Damian kahit nanginginig.

Bawat hakbang, ramdam ko ang paggalaw sa gilid ng tsinelas ko. May mga alupihang dumadaan, pero iniiwasan nila ang paa ko.

Pagdating namin sa pinto, nakita kong may bagong bakas ng puwersahang pagbukas.

May gasgas ang kahoy.

May sariwang putik sa sahig.

“May pumasok kagabi,” sabi ni Nanding.

Itinulak ko ang pinto.

Umalingasaw ang amoy ng lumang kahoy, lupa, at kakaibang asim na parang gamot.

Sa sala, halos lahat ng gamit ay nababalot ng alikabok. Pero sa gitna ng sahig, may malinaw na bakas ng sapatos.

Hindi akin.

Hindi kay Nanding.

At sa tabi ng lumang aparador, may isang bag na itim.

Binuksan ni Mang Pilo gamit ang tungkod niya.

Nandoon ang tatlong garapon na may lamang alupihang kulay ginto ang ulo.

May kasama pang papel.

Permit application.

Pangalan ng aplikante: Damian Cruz.

Naramdaman kong uminit ang mukha ko.

“Engineer,” sabi ko, dahan-dahang lumingon.

Pero wala na siya sa likod namin.

Tumakbo siya papunta sa gate.

Kasabay noon, mula sa itaas ng bahay, may gumapang na napakalaking alupihan sa hagdan.

Mas mahaba ito kaysa sa braso ko.

At sa bibig nito, may hawak itong piraso ng tela.

Kulay puti.

Kapareho ng polo ni Engineer Damian.

Sumigaw ang isa sa tauhan.

Ako, hindi.

Dahil sa ilalim ng tela, may nakabalot na maliit na susi.

Susi ng likod na pinto namin.

Biglang bumalik sa isip ko ang tanong:

Kung walang pumapasok sa bahay ko sa loob ng anim na taon…

Bakit may ibang taong may susi?

At bakit interesado ang demolition officer sa alupihan ko?

…

Hindi ko hinabol si Engineer Damian agad.

Hindi dahil hindi ako galit.

Kundi dahil nang makita ko ang malaking alupihan sa hagdan, parang may mas mabigat na bagay na bumagsak sa isip ko.

Hindi lang basta dumami ang alupihan ko.

May nagbantay sa kanila.

May kumuha sa kanila.

At may nagplanong kunin ang bahay ko bago pa ako makabalik.

“Lira,” sabi ni Nanding, nanginginig ang boses. “Umalis na tayo. Please.”

Pero si Mang Pilo, nakatingin lang sa malaking alupihan.

“Reyna,” bulong niya.

“Reyna?” tanong ko.

“Sa kolonya, may pinakapuno. Hindi palaging babae gaya ng langgam, pero may sentro sila. Kapag matagal silang nabuhay sa isang lugar, nagkakaroon sila ng ritmo. Amoy. Teritoryo.”

“Alupihan po ang pinag-uusapan natin, hindi barangay council.”

Tumingin siya sa akin, seryoso. “Kaya ka nila hindi ginagalaw. Dito sila lumaki. At ikaw ang unang amoy na naiwan sa kulungan nila.”

Hindi ko alam kung paniniwalaan ko iyon. Pero sa puntong iyon, mas mahirap paniwalaan na normal pa ang buhay ko.

Kinuha ko ang papel mula sa bag ni Damian.

Hindi lang pala permit application. May nakaipit na photocopy ng proposal. Isang kompanya mula Maynila ang naghahanap ng “rare golden-headed centipede venom samples” para sa private research. May halaga sa baba ng pahina.

Dalawang libo hanggang limang libong piso bawat live specimen.

Napaupo ako sa lumang sofa na halos bumigay.

“Hindi compensation ang habol niya,” sabi ko. “Ito.”

Tumango si Mang Pilo.

“May nakapagsabi siguro sa kanya. O may nakita silang isa sa labas.”

Sumikip ang dibdib ko.

Kung totoo ang nakasulat, kahit limang daang alupihan lang ang makuha nila, milyon na iyon. At kung gigibain ang bahay ko nang walang bilang, walang proteksyon, puwede nilang ipuslit ang kolonya bago pa ako pumirma sa kahit anong papel.

Kaya pala nagmamadali sila.

Kaya pala kinukulit akong umuwi, pero sabay takot masukat ang bahay.

Kaya pala may bag sa loob.

Lumabas kami sa bakuran. Nandoon pa ang ibang tauhan ng demolition team, nakatayo sa kalsada na parang may parada pero walang musika.

Si Damian ay nasa tabi ng pickup, pawis na pawis, kunwari may tinatawagan.

“Engineer,” sigaw ko.

Napatingin ang lahat.

Itinaas ko ang bag niya.

“May hinahanap po ba kayo?”

Namutla siya, pero mabilis ding nagmatapang.

“Ma’am, government operation ito. Baka kayo pa ang makasuhan sa pagharang sa proyekto.”

Lumapit ako hanggang sa harap ng gate. Sa likod ko, gumalaw ang libo-libong alupihan, at sabay-sabay napaatras ang mga tao.

“Government operation ba yung pumasok sa bahay ko nang walang permiso? Government operation ba yung mag-ipon ng alupihan sa garapon?”

Tumahimik ang kalsada.

May mga kapitbahay nang naglalabasan. Si Kapitan Lando, si Aling Coring, pati mga batang kanina pa nakasilip.

“Anong garapon?” tanong ng kapitan.

Ibinuhos ko sa mesa sa harap ng sari-sari store ang laman ng bag: tatlong garapon, papel, proposal, at susi.

Nanding ang unang nagsalita.

“Kap, sariwa yung putik sa loob. May pumasok kagabi.”

“Hindi akin yan,” sabi ni Damian.

“Pero pangalan mo ang nasa papel,” sagot ko.

“Madaling mag-print ng pangalan.”

Tumawa ako. Hindi masaya. Yung tawang lumalabas kapag sobrang galit mo na, kalmado ka na lang.

“Sige. Tingnan natin kung sino ang may hawak ng susi.”

Inangat ko ang maliit na susi na dala ng malaking alupihan.

Napaatras si Damian.

Hindi man siya umamin, umamin ang mukha niya.

Doon nagsalita si Aling Coring.

“Ay, Diyos ko. Yan yung duplicate key na hiniram sa akin ng munisipyo noong isang buwan. Sabi nila kailangan daw para sa assessment kung sakaling hindi ma-contact si Lira.”

Napatingin ang lahat kay Damian.

“Standard procedure,” pilit niyang sabi.

“Standard procedure ang gumawa ng kopya ng susi?” tanong ng kapitan.

Wala siyang maisagot.

Kinuha ng kapitan ang cellphone niya at tinawagan ang municipal office. Habang naghihintay, nakatayo lang kami sa kalsada, ako sa harap ng bahay na anim na taon kong iniwan, si Damian sa harap ng kasinungalingang hindi na niya maitago.

Pero ang pinakamasakit, hindi si Damian.

Si Nanding.

Dahil nang bumalik kami sa bahay para isara ang pinto, nakita ko siyang umiiyak sa gilid ng gate.

“Bakit?” tanong ko.

Hindi siya makatingin.

“Lira, sorry.”

Kinabahan ako.

“Ano ang ginawa mo?”

“Tatlong taon ko silang pinakain, oo. Pero nung dumami na sila, may kumuha sa akin ng samples. Si Damian. Hindi ko alam noong una na ibebenta niya. Sabi niya ipapatingin lang sa eksperto kasi delikado raw.”

Nanigas ang mukha ko.

“At binigyan ka niya ng pera?”

Tumulo ang luha niya.

“Limang libo. Kailangan ko noon. Naospital si Nanay.”

Parang may kumurot sa puso ko.

Gusto kong magalit. Gusto kong sampalin siya. Pero nakita ko rin ang kaibigang ilang taon kong iniwan sa barangay, ang taong binigyan ko ng responsibilidad na hindi ko rin tinupad.

“Bakit hindi mo sinabi?”

“Natakot ako. Tapos nung bumalik siya at gustong kumuha pa, tumanggi na ako. Kaya siguro siya gumawa ng paraan sa susi.”

Huminga ako nang malalim.

Hindi lahat ng pagtataksil ay gawa ng kasamaan. Minsan gawa ito ng takot, kahirapan, at katahimikang pinatagal hanggang maging sugat.

Pero sugat pa rin iyon.

“Hindi kita mapapatawad ngayon,” sabi ko.

Tumango siya, umiiyak. “Alam ko.”

Maya-maya, dumating ang mga opisyal mula munisipyo at dalawang pulis. Kinuha nila ang bag, papel, at garapon. Si Damian ay hindi pa inaresto roon, pero pinasakay siya sa sasakyan para magpaliwanag sa opisina.

Bago siya umalis, tiningnan niya ako.

“Hindi mo kayang alagaan yan,” sabi niya. “Mamamatay ka diyan sa bahay na yan.”

Sa unang pagkakataon simula nang umuwi ako, ngumiti ako nang buo.

“Anim na taon silang nabuhay nang wala ako,” sabi ko. “Mas magaling pa sila mabuhay kaysa sa atin.”

Kinabukasan, naging balita sa buong bayan ang bahay ko.

Pero hindi na lang bilang “bahay na puno ng alupihan.”

Dumating si Dr. Mara Villanueva, isang entomologist mula sa Los Baños, matapos tawagan ni Mang Pilo ang dating estudyante niya. May dala siyang team, protective gear, permit, at respeto. Hindi tulad ni Damian, hindi niya sinubukang agawin ang kahit ano.

“Rare mutation ito,” sabi niya matapos makita ang ilan. “Posibleng unique population. Hindi dapat basta patayin o ilipat nang walang study.”

“May halaga po ba talaga?” tanong ko.

“Tama ang proposal na nakita mo,” sagot niya. “Pero mas malaki ang halaga nito kung legal, ethical, at kontrolado. Hindi instant yaman. Pero puwede kang maging partner sa research, breeding, at conservation. Ikaw ang may-ari ng lupa. Ikaw ang may karapatan.”

Hindi ako naging milyonarya kinabukasan.

Hindi ganoon ang totoong buhay.

Pero sa loob ng tatlong buwan, naayos ang lahat.

Itinigil muna ang demolition sa bahagi ng bahay ko. Binayaran ako ng munisipyo ng tamang compensation para sa lupaing kailangan sa kalsada, hindi kasama ang likod-bahay na ginawang protected breeding enclosure. Tinulungan ako ng team ni Dr. Mara na magparehistro ng legal na farm at research partnership.

Si Damian, natanggal sa posisyon at kinasuhan sa illegal entry at attempted theft of biological specimens. Hindi man iyon kasing bilis ng hustisya sa teleserye, sapat na para malaman ng buong San Rafael na hindi lahat ng mahirap, madaling lokohin.

Si Nanding naman, matagal bago ulit ako kinausap.

Isang umaga, dumating siya sa gate, may dalang sako ng feed at lumang notebook.

“Nilista ko dati ang mga araw na pinakain ko sila,” sabi niya. “Baka makatulong.”

Kinuha ko ang notebook.

Sa loob, may petsa, dami ng pagkain, pagbabago sa kulay, bilang ng itlog na nakita niya, pati mga paalala.

Tatlong taon niyang ginawa iyon.

Tahimik akong napaiyak.

“Galit pa rin ako,” sabi ko.

“Alam ko.”

“Pero salamat.”

Tumango siya. “Sapat na muna iyon.”

Minsan, ang pagpapatawad ay hindi pinto na biglang binubuksan. Minsan, kandado iyon na kinakalawang, unti-unting lumuluwag sa tamang panahon.

Makalipas ang isang taon, bumalik ako nang tuluyan sa San Rafael.

Hindi na ako factory worker na laging nakayuko sa mesa. May maliit na opisina ako sa gilid ng bahay. May mga enclosure na maayos, may safety protocols, may researchers na dumarating, at may mga kapitbahay na dati’y takot pero ngayon ay proud magkuwento:

“Diyan sa bahay ni Lira, may alupihang parang ginto. Pero huwag kang papasok nang walang permiso. Hindi dahil sa alupihan. Dahil kay Lira.”

Tuwing gabi, nakaupo ako sa veranda, pinakikinggan ang mahinang kaluskos mula sa likod-bahay.

Dati, para sa akin, tunog iyon ng takot.

Ngayon, tunog iyon ng buhay na hindi sumuko kahit naiwan.

Anim na taon kong inakala na tinalikuran ko ang pangarap ko.

Hindi pala.

Naghintay lang ito sa lumang bahay, gumapang sa dilim, dumami sa katahimikan, at sinalubong ako sa oras na akala ko wala na akong babalikan.

Mensahe:

Minsan ang bagay na kinalimutan natin, iyon pala ang lihim na naghahanda ng daan pabalik sa atin. Huwag maliitin ang pinagmulan mo, ang lupa mo, ang unang pangarap mo. Dahil may mga biyayang hindi dumarating nang maganda ang anyo, pero kapag hinarap mo nang may tapang, maaari nitong baguhin ang buong buhay mo.