Paboritong linya ni Rafael del Rosario sa akin ay simple lang.

“Kung hindi mo kaya, makipaghiwalay ka.”

Ilang taon niya iyong ginawang panakot sa bawat away namin.

Pero hindi niya alam, may isang araw na darating na hindi na ako masasaktan sa linyang iyon.

Sa araw na iyon, ako mismo ang unang bibitaw.

Nakatayo ako noon sa gilid ng kalsada sa Makati, basang-basa sa ulan, habang papalayo ang kotse niya. Ni minsan, hindi siya lumingon.

Kagagaling lang namin sa isang dinner kasama ang mga kaibigan niya. Buong gabi, ang sekretarya niyang si Trisha Alonzo ang katabi niya. Siya ang tinanong kung malamig ba. Siya ang inabotan ng jacket. Siya ang pinagtawanan niya nang mahaba, habang ako, asawa niya, tahimik na nakaupo sa kabilang dulo ng mesa na parang bisitang naisama lang dahil walang choice.

Paglabas namin ng restaurant, hindi ko na napigilan.

“Rafael, asawa mo ako. Bakit parang siya ang kasama mo?”

Huminto siya sa tabi ng kotse, halatang iritado.

“Naku, Mira. Hindi na naman ba tapos yang selos mo?”

“Hindi ito selos. Respeto lang ang hinihingi ko.”

Tumawa siya nang malamig.

“Si Trisha, parang kapatid ko lang. Bata pa siya. Walang pamilya dito sa Manila. Masama bang alagaan ko?”

“Alagaan?” tanong ko. “Noong nilagnat ako noong isang gabi, tinawagan kita. Hindi ka umuwi kasi nasiraan daw siya ng gripo.”

“Emergency iyon.”

“Thirty-nine point two ang lagnat ko.”

Sumandal siya sa pinto ng kotse, pinisil ang pagitan ng kilay niya na parang ako ang pinakamalaking abala sa buhay niya.

“Mira, pagod na ako sa drama mo. Kung hindi mo kaya tanggapin, makipaghiwalay ka.”

Pagkasabi niyon, sumakay siya sa kotse at umalis.

Walang payong. Walang tawag. Walang mensahe.

Tumayo ako sa ulan nang halos kalahating oras bago ako nakasakay ng Grab. Kinabukasan, nilagnat ako nang mataas. Pero sa unang pagkakataon sa loob ng apat na taon, hindi ko siya tinawagan.

Hindi ako nagmakaawa.

Hindi ako nag-text ng “Umuwi ka na please.”

Hindi ako nag-send ng mahabang paliwanag kung bakit nasaktan ako.

Tinupi ko lang ang kumot sa katawan ko, uminom ng gamot, niyakap ang aso naming si Mochi, at natulog.

At kakaiba ang nangyari.

Pagkatapos ng ilang araw, gumaan ang pakiramdam ko.

Hindi lang ang lagnat ko ang nawala.

Pati ang bigat sa dibdib ko.

Dati, bawat tunog ng cellphone ko, umaasa akong siya iyon. Bawat pagbukas ng pinto, umaasa akong umuwi na siya. Bawat gabi, naghahanda ako ng hapunan na kadalasan ay lumalamig lang sa mesa dahil laging may “overtime,” “client dinner,” o “kailangan ni Trisha.”

Ngayon, natutulog ako hanggang gusto ko.

Naglalakad kami ni Mochi sa BGC tuwing umaga.

Kumakain ako ng ramen mag-isa.

Nanood ako ng sine kasama ang best friend kong si Bea.

Nagpa-spa ako.

Bumili ako ng pulang damit na dati ay ayaw ni Rafael dahil “masyado raw pansinin.”

Sa madaling salita, natuklasan kong may buhay pala sa labas ng pagiging asawa niyang laging naghihintay.

Pagkalipas ng halos tatlong linggo, tumawag siya.

Hindi ko agad sinagot.

Hinayaan kong tumunog hanggang matapos.

Makalipas ang ilang minuto, tumawag ulit.

Sa pangatlong tawag, sinagot ko rin.

“Mira,” sabi niya, mababa ang boses, halatang pinipigilan ang inis. “Matagal na kitang hinihintay.”

Napatingin ako sa kuko kong bagong manicure.

“Hinihintay saan?”

Tumahimik siya sandali.

“Hinihintay kong matauhan ka.”

Halos matawa ako.

Dati, sa isang linyang ganyan, nanginginig na ang kamay ko. Umiiyak na ako. Nagpapaliwanag. Humihingi ng tawad kahit hindi ko kasalanan.

Pero ngayon, kalmado lang ako.

“Ah. Sige. Maghintay ka pa.”

Pinatay ko ang tawag.

Kinagabihan, umuwi siya.

Nakaupo ako sa sofa, kumakain ng mango graham habang nanonood ng teleserye. Si Mochi, nakahiga sa paanan ko. Pagpasok ni Rafael, tumigil siya sa pinto na para bang hindi niya inaasahang ganoon ang eksena.

Walang kandila.

Walang hapunang nakahanda.

Walang asawang namumugto ang mata sa kakaiyak.

Tumingin siya sa buong sala.

“Wala kang niluto?”

“Umorder ako.”

“Kumain ka na?”

“Oo.”

Napakunot ang noo niya. “Alam mo bang anniversary natin ngayon?”

Saglit akong nag-isip, saka napailing.

“Nakalimutan ko.”

Parang may tumama sa mukha niya.

Dati, isang buwan bago ang anniversary namin, nagpaplano na ako. May balloons. May cake. May gift. May handwritten letter. Minsan, nagluluto pa ako ng paborito niyang kare-kare kahit hindi ako marunong noon.

At siya?

Titingnan lang niya ang lahat tapos sasabihing, “Ang corny naman nito,” o kaya, “Mas maganda sana kung hindi pink yung theme.”

Ngayon, wala akong inihanda.

At sa unang pagkakataon, siya ang hindi mapakali.

Huminga siya nang malalim, saka hinubad ang coat niya.

“Sige. Ako na ang magluluto.”

Napatingin ako sa kanya.

“Marunong ka?”

“Matututo ako.” Pumasok siya sa kusina. “Gagawa ako ng adobo. Paborito mo iyon, di ba?”

Dati, baka kiligin ako.

Ngayon, iniisip ko lang kung gaano karaming hugasin ang madadagdag.

Pero bago pa siya makapagbukas ng kalan, tumunog ang cellphone niya.

Hindi ordinaryong ringtone.

Ringtone iyon na para lang kay Trisha.

Kahit nasa sala ako, narinig ko ang malambing niyang boses.

“Sir Raf… sorry talaga. May malaking ipis sa condo ko. Hindi ko kaya. Takot na takot ako. Pwede ka bang pumunta?”

Nakita kong agad nagbago ang mukha ni Rafael.

“Lock ka lang sa room. Papunta na ako.”

Tinanggal niya ang apron.

Kinuha ang susi.

Bago siya makalabas, tinawag ko siya.

“Rafael.”

Huminto siya, iritado agad.

“Mira, please. Huwag ngayon. Wag kang gagawa ng eksena.”

Dati, oo. Gumagawa ako ng eksena.

Umiiyak ako. Humaharang sa pinto. Minsan, umabot pa ako sa puntong tumayo sa balcony, desperadang pigilan siyang umalis.

Noon, malamig lang siyang nagsindi ng sigarilyo at sinabi, “Kung tatalon ka, siguraduhin mong hindi ako masisisi. May CCTV dito.”

Naalala ko iyon at napangiti ako nang bahagya.

Umayos ako ng upo.

“Hindi kita pipigilan.”

Napatigil siya.

“Ang sasabihin ko lang, huwag ka nang umuwi mamaya. Mababaw ang tulog ko. Ayokong magising sa kalampag mo.”

Nanigas ang mukha niya.

Ilang segundo siyang nakatingin sa akin, tila hindi makapaniwala.

Pagkatapos, lumabas siya at malakas na isinara ang pinto.

Kinagabihan, nasa KTV ako kasama si Bea at ilan naming kaibigan nang makita ko ang bagong post ni Trisha.

Larawan iyon ng kamay niya at kamay ni Rafael, magkahawak ang mga daliri.

Sa mesa, may maliit na pulang velvet box.

Caption niya:

“Ang pusong buong araw hinahanap ng iba, ngayong gabi nasa akin.”

Tahimik kong pinindot ang like.

Tinawanan ako ni Bea.

“Grabe ka. Hindi ka nasaktan?”

Umiling ako.

“Hindi.”

At totoo iyon.

Pero bandang alas-tres ng madaling araw, pag-uwi ko sa condo, nandoon si Rafael.

Nakaupo sa madilim na sala.

Malamig ang tingin.

“Tumawag ako sa’yo labing-apat na beses,” sabi niya. “Bingi ka ba?”

Nagpalit ako ng tsinelas.

“Maingay sa labas. Hindi ko narinig.”

Tumayo siya.

“Nakita ko. Ni-like mo post ni Trisha.”

“Ah.”

“Yan na naman yang laro mo, Mira. Kunwari wala kang pakialam, pero nagseselos ka. Gusto mo lang akong habulin ka.”

Napagod ako bigla.

“Isipin mo kung ano ang gusto mong isipin.”

Papasok na sana ako sa kwarto nang biglang kumirot ang tiyan ko. Napahawak ako sa gilid ng mesa.

Napansin niya iyon.

“Mira?”

“Wala.”

Pero sa pagkakataong iyon, imbes na dedmahin ako gaya ng dati, lumapit siya. Kinuha niya ang gamot sa cabinet, nagbuhos ng tubig, at inabot sa akin.

“Dadalhin kita sa hospital.”

Iniwas ko ang kamay niya.

“Hindi kailangan.”

“Mira—”

“Sanay ako.”

Dalawang salitang iyon ang nagpatahimik sa kanya.

Pumasok ako sa kwarto at isinara ang pinto.

Akala ko tapos na ang gabi.

Pero ilang minuto bago ako makatulog, tumawag si Bea.

“Mira,” bulong niya, kakaiba ang tono. “May sasabihin ako sa’yo. Tumawag sa akin si Rafael.”

“Bakit?”

“Tinanong niya kung saan ka nagpunta, ano kinain mo, kung may sakit ka ba. Mira… parang nag-aalala siya.”

Hindi ako nagsalita.

Tapos biglang nagbago ang boses ni Bea.

“Pero may isa pa.”

Umupo ako sa kama.

“Ano?”

“Mira… may nakita akong papel sa clinic kanina. Hindi ko alam kung paano sasabihin sa’yo.”

Nanlamig ang kamay ko.

“Anong papel?”

Huminga siya nang malalim.

“Pregnancy test result ni Trisha. At ang pangalan ng emergency contact…”

Huminto siya.

Tapos sinabi niya ang pangalang nagpahinto sa paghinga ko.

“Rafael del Rosario.”

PARTE2

“Rafael del Rosario,” ulit ni Bea, mas mahina na ngayon, na parang kahit siya mismo ay natatakot sa bigat ng pangalan.

Hindi ako agad nakapagsalita.

Sa labas ng kwarto, naririnig ko ang mahinang yabag ni Rafael sa sala. Nandoon pa rin siya. Siguro nakatayo sa may pinto, nag-aalangan kung kakatok ba o hindi.

Dati, kapag may nababanggit na pangalan ni Trisha, para akong sinisilaban. Nangangatog ang kamay ko. Bumibilis ang tibok ng puso ko. Nababaliw ako sa kakaisip kung ano sila, kung gaano na sila kalapit, kung kailan nagsimula.

Pero ngayon, kakaiba ang katahimikan sa loob ko.

Hindi dahil hindi masakit.

Kundi dahil napagod na ang puso ko sa kakahanap ng sagot na matagal na palang nasa harap ko.

“Sigurado ka?” tanong ko kay Bea.

“Nakita ko mismo,” sagot niya. “Hindi dapat ipinapakita, pero kilala ako ng nurse doon. Nagkamali siya ng abot ng envelope. Pangalan ni Trisha Alonzo ang nasa result. Positive. Tapos sa emergency contact, si Rafael.”

Napapikit ako.

Sa isip ko, bumalik ang lahat.

Ang sirang gripo sa condo ni Trisha.

Ang ipis.

Ang lamok.

Ang biglaang overtime.

Ang mga dinner na silang dalawa ang magkatabi.

Ang mga tawag na may sariling ringtone.

Ang mga salitang “parang kapatid ko lang siya.”

Nakakatawa pala.

Kapag ang isang lalaki ay paulit-ulit na nagsasabing kapatid lang niya ang isang babae, minsan hindi dahil kapatid ang trato niya.

Kundi dahil iyon ang pinakamadaling kasinungalingang lunukin ng asawang mahal na mahal siya.

“Mira,” sabi ni Bea, “punta ako diyan.”

“Huwag na. Gabi na.”

“Hindi kita iiwan mag-isa.”

“Totoo, okay lang ako.”

At nakakagulat, totoo iyon.

Ibinaba ko ang tawag, bumangon, at binuksan ang pinto ng kwarto.

Nandoon nga si Rafael sa sala. Hindi na siya mukhang galit. Nakaupo siya sa sofa, nakayuko, hawak ang cellphone.

Pagkakita niya sa akin, tumayo siya agad.

“Mira, may kailangan tayong pag-usapan.”

Napatingin ako sa kanya.

“About kay Trisha?”

Nanigas ang buong katawan niya.

Iyon pa lang, sapat na ang sagot.

Hindi na kailangan ng paliwanag. Hindi na kailangan ng drama. Hindi na kailangan ng paghila sa buhok, pagbato ng gamit, pagsigaw hanggang magising ang buong floor.

Tahimik akong lumapit sa dining table at kumuha ng tubig.

“Buntis siya?” tanong ko.

Namuti ang mukha niya.

“Sino ang nagsabi sa’yo?”

Ngumiti ako nang mahina.

“Kaya pala bigla kang nag-aalala kung nilalagnat ako. Kaya pala tinawagan mo si Bea. Akala ko naman may konsensiya ka na.”

“Mira, hindi ganoon kasimple.”

“Simple lang naman.” Ininom ko ang tubig. “Asawa mo ako. Buntis ang sekretarya mo. Ikaw ang emergency contact. Ano pa ang komplikado doon?”

Lumapit siya ng isang hakbang.

“Hindi pa sigurado kung akin.”

Napatawa ako. Hindi malakas. Hindi hysterical. Isang maikling tawa lang na puno ng pagod.

“Ganyan na ba kababa ang tingin mo sa akin? Na kapag sinabi mong hindi sigurado, kakapit pa rin ako?”

Napailing siya.

“Mira, nagkamali ako.”

“Hindi. Hindi isang pagkakamali ang paulit-ulit na pag-alis sa bahay para sa kanya. Hindi pagkakamali ang pagpili sa kanya habang may sakit ako. Hindi pagkakamali ang hawakan ang kamay niya sa public post. Hindi pagkakamali ang gawing tanga ang asawa mo sa harap ng lahat.”

Napayuko siya.

Sa loob ng apat na taon, iyon ang unang beses kong nakita si Rafael na hindi makahanap ng isasagot.

Dati, lagi siyang panalo sa away.

Dahil kapag wala na siyang rason, ibabato niya ang huling sandata:

“Makipaghiwalay ka.”

At dahil takot akong mawala siya, ako ang unang luluhod.

Pero ngayong gabi, kinuha ko ang folder na ilang araw ko nang nakatago sa drawer.

Inilapag ko sa mesa.

“Pirmahan mo.”

Tumingin siya sa papel.

Nanlaki ang mga mata niya.

“Annulment petition?”

“Separation agreement muna. Ang lawyer ko na ang bahala sa susunod.”

“Mira, seryoso ka?”

“Sobrang seryoso.”

Kinuha niya ang papel at parang hindi niya maintindihan ang binabasa.

“Condo unit remains under your name,” basa niya. “Joint savings to be divided according to contribution. Car registered under you stays with you…”

Tumingala siya.

“Kailan mo pa ito pinlano?”

“Noong gabing iniwan mo ako sa ulan.”

“Mira…”

“Hindi ako naghanda dahil gusto kong saktan ka. Naghanda ako dahil sa wakas naisip kong baka hindi pala ako ang kailangang ayusin. Baka ang dapat kong gawin ay umalis.”

Napatakip siya ng mukha.

“Hindi ko gustong mawala ka.”

Noon, ang linyang iyon ang pangarap kong marinig.

Ilang taon akong naghintay na sabihin niya iyon.

Sa bawat gabing hindi siya umuuwi.

Sa bawat birthday kong nakalimutan niya.

Sa bawat panahong mas inuna niya si Trisha kaysa sa akin.

Sa bawat sandaling kailangan ko siya pero tinawag niya akong madrama.

Pero kakaiba pala ang puso.

Kapag binigyan mo ng pagmamahal ang taong gutom, kakapit siya kahit mumo lang.

Pero kapag napagod na siyang magutom, kahit ihain mo pa ang buong mesa, hindi na niya kayang kumain.

“Rafael,” sabi ko. “Hindi mo ako gustong mawala. Gusto mo lang akong manatili sa pwesto kung saan kontrolado mo ako.”

Umiling siya agad.

“Hindi totoo iyon.”

“Totoo. Sanay ka na kapag sinabi mong ‘makipaghiwalay ka,’ ako ang matatakot. Sanay ka na kapag umalis ka, hahabulin kita. Sanay ka na kahit gaano mo ako pabayaan, may uuwian ka pa rin.”

Tumingin ako sa kanya nang diretso.

“Pero tapos na iyon.”

Kinuha niya ang ballpen, pero hindi pumirma.

“Mira, give me one chance.”

“Ilang chance pa ba ang kailangan mo para matutong maging asawa?”

Hindi siya nakasagot.

Biglang tumunog ang cellphone niya.

Parehong ringtone.

Si Trisha.

Tiningnan niya ang screen. Tiningnan ako. Hindi niya sinagot.

Ngayon lang niya iyon ginawa.

Ngayon lang niya piniling huwag sagutin.

At dati, baka nakita ko iyon bilang pag-asa.

Ngayon, nakita ko lang bilang huli na.

“Sagutin mo,” sabi ko.

“Mira, hindi.”

“Sagutin mo. Baka kailangan ka ng anak mo.”

Parang sinampal siya ng salitang iyon.

Sa huli, sinagot niya ang tawag at nilagay sa speaker.

Umiiyak si Trisha.

“Sir Raf, nasabi ko na sa parents ko. Kailangan mo akong panagutan. Hindi pwedeng ako lang ang mapahiya dito.”

Pumikit si Rafael.

“Trisha, hindi pa natin alam—”

“Alam natin!” sigaw niya. “Huwag mo akong gawing tanga. Sinabi mo sa akin noon na matagal mo nang hindi mahal si Ma’am Mira. Sinabi mo ikaw na bahala sa akin.”

Tahimik ang buong sala.

Dahan-dahan kong ibinaba ang tingin sa sahig.

Hindi dahil nabasag ako.

Kundi dahil sa wakas, narinig ko mula sa bibig ng ibang tao ang katotohanang matagal ko nang nararamdaman.

Pinatay ni Rafael ang tawag.

“Mira, pakinggan mo ako.”

“Hindi na kailangan.”

“Kasinungalingan ang ibang sinabi niya.”

“Alin doon? Na hindi mo na ako mahal? O na ikaw ang bahala sa kanya?”

Napatigil siya.

Iyon ang pinakamasakit na katahimikan.

Kasi minsan, hindi ang sagot ang sumisira sa atin.

Kundi ang kawalan nito.

Kinabukasan, umalis ako sa condo bago pa sumikat ang araw.

Hindi ako nag-empake ng sobra. Ilang damit, importanteng dokumento, laptop, at si Mochi.

Pumunta ako sa maliit na apartment ni Bea sa Quezon City. Pagbukas niya ng pinto, niyakap niya ako nang mahigpit.

Doon ako unang umiyak.

Hindi dahil gusto kong bumalik kay Rafael.

Kundi dahil nagluksa ako para sa dating Mira.

Yung babaeng naghintay sa mesa habang lumalamig ang pagkain.

Yung babaeng nag-sorry kahit siya ang nasaktan.

Yung babaeng naniwalang kapag mas minahal niya pa, baka mahalin din siya nang tama.

Makalipas ang dalawang araw, nag-message si Rafael.

Mira, hindi ako sanay na wala ka sa bahay.

Hindi ako sumagot.

Sumunod pa.

Hindi ako makatulog.

Hindi ko alam paano pakainin si Mochi.

Nahanap ko yung lumang letters mo.

Ang dami mo palang tiniis.

Sa huling mensahe, napatingin ako nang matagal.

Dati, hinangad kong makita niya ang lahat ng tiniis ko.

Ngayon, nakita niya nga.

Pero hindi na iyon sapat para bumalik ako.

Pagkalipas ng isang linggo, nagkita kami sa office ng abogado ko sa Ortigas.

Kasama niya ang nanay niyang si Doña Felisa, na noon pa man ay hindi ako gusto.

Pagpasok pa lang niya, malamig na ang tingin niya sa akin.

“Mira, ang babae dapat marunong magpatawad. Lahat ng lalaki nadadapa.”

Ngumiti ako nang magalang.

“Kung nadapa lang po, tutulungan kong bumangon. Pero kung paulit-ulit niyang piniling humiga sa ibang lugar, hindi ko na problema iyon.”

Namula ang mukha niya.

“Ang yabang mo na ngayon.”

“Hindi po. Ngayon lang ako tumayo nang tuwid.”

Tahimik si Rafael sa tabi niya.

Payat siya nang kaunti. Magulo ang buhok. May itim sa ilalim ng mata. Kung dati siguro nakita ko siyang ganoon, maaawa ako.

Ngayon, naaawa ako sa sarili kong apat na taon na naubos.

Inilapag ng abogado ko ang mga dokumento.

“Mr. del Rosario, based on bank transfers, majority contribution sa condo amortization, maintenance, at household expenses ay galing kay Mrs. Santos-del Rosario. May records din po kami ng hotel bookings, medical forms, at social media posts na maaaring gamitin kung hahantong ito sa mas malaking kaso.”

Nagulat si Rafael.

“Mira, kinuha mo lahat?”

“Hindi. Tinago mo lang nang pabaya.”

Bumuntong-hininga siya.

“Hindi ko lalabanan.”

Napatingin sa kanya ang nanay niya.

“Rafael!”

Pero kinuha niya ang ballpen.

Bago siya pumirma, tumingin siya sa akin.

“Mahal pa rin kita.”

Hindi ako umimik.

Pumirma siya.

Pagkatapos, parang nawalan siya ng lakas.

“Mira, kung bumalik ako noong gabing nilagnat ka… kung hindi ko sinagot ang tawag ni Trisha… kung hindi kita iniwan sa ulan…”

Pinutol ko siya.

“Hindi isang gabi ang sumira sa atin, Rafael. Apat na taon iyon.”

Napayuko siya.

“Alam ko.”

“Hindi mo alam noon. Ngayon mo lang nalaman kasi ako naman ang nawala.”

Lumabas ako ng office na hindi lumilingon.

Sa lobby, tumunog ang cellphone ko.

Message mula kay Trisha.

Ma’am Mira, sorry po. Hindi ko akalaing hahantong sa ganito.

Matagal kong tinitigan ang screen.

Pagkatapos, nag-reply ako.

Alam mo. Pareho kayong alam. Ang pagkakaiba lang, ako ang huling tumigil sa pagsisinungaling sa sarili ko. Ingatan mo ang magiging anak mo. Sana matuto kang huwag buuin ang kaligayahan mo sa luha ng ibang babae.

Hindi na siya sumagot.

Lumipas ang ilang buwan.

Nakapag-rent ako ng maliit pero maliwanag na unit malapit sa UP Diliman. May halaman sa bintana. May maliit na bookshelf. May dog bed si Mochi sa tabi ng sofa.

Nag-freelance ulit ako bilang graphic designer, isang pangarap na iniwan ko noon dahil sabi ni Rafael, “Hindi stable yan. Asawa na kita, hindi mo na kailangang magpaka-career woman.”

Ngayon, kumikita ako ng sarili kong pera.

Nagbabayad ako ng sariling bills.

Kumakain ako sa labas kapag gusto ko.

Umuuwing walang kailangang hintayin.

At higit sa lahat, natutulog akong payapa.

Isang hapon, habang nagkakape ako sa Katipunan, nakita ko si Rafael.

Hindi ko inaasahan.

Nakatayo siya sa labas ng café, hawak ang isang paper bag. Parang ilang minuto na siyang nag-aalangan bago pumasok.

“Mira,” sabi niya.

“Rafael.”

Tahimik kami sandali.

“Inihatid ko lang ito.” Inabot niya ang paper bag. “Yung old photo album mo. Naiwan sa condo.”

Tinanggap ko.

“Salamat.”

Tumingin siya sa akin, may lungkot pero wala nang dating yabang.

“May anak na si Trisha.”

Tumango ako.

“Kamukha mo?”

Napangiti siya nang mapait.

“Hindi.”

Doon ko siya unang nakitang tuluyang gumuho.

“DNA test?” tanong ko.

Tumango siya.

Hindi na ako nagulat.

Minsan, ang karma hindi sumisigaw.

Tahimik lang itong kumakatok kapag akala mo ligtas ka na.

“Iniwan niya rin ako,” sabi niya. “Noong nalaman niyang hindi ko na kayang ibigay ang gusto niya.”

Wala akong naramdamang saya.

Wala ring awa.

Kapayapaan lang.

“Pasensya na,” sabi ko.

“Mira, may pagkakataon pa ba tayo?”

Tumingin ako sa kanya.

Naalala ko ang ulan.

Ang lagnat.

Ang malamig na hapunan.

Ang pulang velvet box.

Ang paulit-ulit niyang linyang: “Kung hindi mo kaya, makipaghiwalay ka.”

At naalala ko rin ang bagong umaga.

Ang unang lakad namin ni Mochi.

Ang unang gabing hindi ako umiyak.

Ang unang beses kong pinili ang sarili ko.

“Wala na, Rafael.”

Napalunok siya.

“Hindi mo na talaga ako mahal?”

Ngumiti ako nang mahina.

“Minahal kita. Sobra. Pero hindi ibig sabihin noon, kailangan kitang mahalin habang-buhay kahit paulit-ulit mo akong sinasaktan.”

Tumulo ang luha niya.

Sa apat na taon naming pagsasama, iyon ang unang beses kong nakita siyang umiyak dahil sa akin.

Pero huli na.

Tumayo ako, kinuha ang photo album, at bago umalis, sinabi ko ang linyang matagal niyang ginamit para saktan ako.

“Kung hindi mo kaya tanggapin, tanggapin mo pa rin.”

Hindi ko sinabing makipaghiwalay siya.

Dahil hiwalay na kami.

At sa wakas, malaya na ako.

Paglabas ko ng café, maliwanag ang hapon. Walang ulan. Walang naghihintay na kotse. Walang lalaking kailangang habulin.

Ako lang.

Si Mochi na naghihintay sa bahay.

At ang buhay na akala ko dati ay matatapos kapag nawala si Rafael.

Pero nagsisimula pa lang pala.

Mensahe sa mga mambabasa:
Minsan, hindi ka mahina dahil nagmahal ka nang sobra. Mahina ka lang sa mata ng taong sinanay kang maniwalang kailangan mong magtiis para matawag na tapat. Tandaan: ang tunay na pag-ibig ay hindi ka tinatakot ng hiwalayan sa bawat away. Hindi ka iniiwan sa ulan. Hindi ka pinapapili sa pagitan ng dignidad at pagmamahal. Kapag dumating ang araw na mas masakit nang manatili kaysa umalis, piliin mo ang sarili mo. Hindi iyon pagkatalo. Iyon ang simula ng paghilom.