Unang Ate sa Ilalim ng Sahig
Bahagi 3: Ang Unang Ate sa Ilalim ng Sahig
Walang gumalaw sa amin.
Kahit si Marielle, na kanina pa umiiyak at nanginginig, ay tila nakalimutang huminga. Ang tatlong katok mula sa kahong kahoy ay paulit-ulit na umaalingawngaw sa isip ko, kasabay ng boses ng babaeng nagsabing siya ang unang namatay.
Hindi ko alam kung saan nanggaling ang tapang ko.
Marahil kapag minsan ka nang namatay, may bahagi ng takot na hindi na muling babalik. Hindi dahil naging matapang ka, kundi dahil alam mo na ang pinakamasamang maaaring mangyari.
At alam kong ayokong bumalik sa impiyernong iyon.
Hinawakan ko ang supot na itim at dahan-dahang umatras mula sa altar. Nakatayo pa rin sa gitna ng silid ang batang espiritu. Ang estatuwa sa sahig ay nakasandal na sa gilid ng kama, pero ang tunay nitong anyo ay nasa harap ko — isang batang basang-basa, maputla, at gutom.
Hindi siya basta masama.
Naramdaman ko iyon sa mga mata niya.
May galit doon, oo. May gutom, oo. Pero sa ilalim ng lahat ng iyon, may sakit.
Sakit ng isang batang matagal nang hindi pinapakinggan.
“Sinong unang ate?” tanong ko, ngunit hindi sa bata.
Sa aninong babae ako nakatingin.
Unti-unting lumitaw ang anyo niya sa tabi ng kahong kahoy. Kalahati ng mukha niya ay sunog, kaya’t ang isang mata niya lamang ang malinaw na nakikita. Pero sa matang iyon, walang galit sa akin. Puro pagmamakaawa.
“Si Isabel,” bulong niya.
Isang pangalan.
Isang pangalan na hindi ko kilala, pero sa oras na mabanggit iyon, kumalog ang estatuwa sa sahig.
Ang bata ay biglang sumigaw.
“Huwag!”
Sumabog ang hangin sa loob ng kuwarto. Lumipad ang mga papel mula sa mesa, bumukas at sumara ang mga drawer, at ang mga kandila ay muling nagliyab kahit wala nang apoy kanina. Ang apoy ay kulay bughaw, malamig tingnan, parang hindi ito nagmumula sa mundo ng mga buhay.
Napahawak si Liza sa braso ko.
“Ana, ano’ng gagawin natin?”
Tiningnan ko ang pinto. Nakakandado pa rin ito mula sa kung anong puwersa. Ang mga bintana ay sarado, at ang salamin ay natatakpan ng manipis na ulap sa loob, na para bang may nagyeyelong hininga ang nakadikit doon.
Kailangan naming malaman ang katotohanan bago kami makalabas.
Noong nakaraang buhay ko, nakulong ako dahil hindi ko alam ang pinagmulan ng sumpa. Akala ko sapat nang tumakas. Akala ko sapat nang layuan ang taong nagdala ng masamang bagay. Pero ang sumpa pala, kapag may pangalan mo na, hahanapin ka kahit saan.
Kaya ngayon, hindi ako tatakas.
“Ano’ng nangyari kay Isabel?” tanong ko sa anino.
Marielle biglang sumigaw, “Tumigil ka na! Baka lalo natin siyang pagalitin!”
Tiningnan ko siya.
“Dapat natakot ka bago mo ibinigay ang pangalan ko.”
Tumahimik siya.
Ang aninong babae ay lumapit sa kahong kahoy. Hindi tumatama ang paa niya sa sahig. Lumutang lang siya, dahan-dahan, hanggang sa makarating sa tabi ng estatuwa.
“Anak ko siya,” sabi ng babae.
Napakurap ako.
“Ang bata?”
Tumango siya.
“Hindi siya demonyo noong una. Hindi siya ipinanganak na masama.”
Biglang nanikip ang lalamunan ko.
Ang batang espiritu ay nakatalikod na sa amin. Nakayuko ang ulo niya, ngunit kita ko ang panginginig ng maliliit niyang balikat.
“May babaeng bumili sa amin noon,” patuloy ng anino. “Sinabi niya, kaya niyang pagalingin ang anak ko. Mahina ang katawan ni Isabel. Laging nilalagnat, laging inuubo. Wala akong pera. Wala akong mapuntahan. Kaya naniwala ako.”
Humina ang boses niya.
“Dinala niya kami sa isang lumang bahay-dalanginan. Pinainom niya ang anak ko ng langis na may dasal. Pinatulog niya siya sa tabi ng estatuwa. Sabi niya, pag gising ng bata, mawawala ang sakit.”
Napakagat ako sa labi.
“Pero hindi siya nagising.”
Tumulo ang itim na luha mula sa natitirang mata ng babae.
“Kinuha nila ang buto niya. Ang buhok niya. Ang pangalan niya. Ikinulong nila siya sa estatuwa. Sabi nila, kapag may batang namatay na hindi matahimik, magiging makapangyarihan siyang tagapagdala ng suwerte.”
Ang estatuwa ay nagsimulang umiyak.
Pero ang tunog nito ay hindi iyak ng bata.
Parang kahoy na binabali.
Parang kutsilyong kumakayod sa sahig.
“Sinunog nila ako nang subukan kong kunin siya pabalik,” sabi ng babae. “Ako ang unang ate dahil ako ang unang nag-uwi sa kanya. Ako ang unang nagmahal sa kanya. At ako ang unang namatay dahil sa kanya.”
Napatitig ako sa itim na supot sa kamay ko.
Nasa loob nito ang buto ni Isabel.
Hindi ito gamit para palakasin ang espiritu.
Ito ang kandado.
Ang dahilan kung bakit hindi siya makaalis.
“Kailangan nating ilibing siya,” sabi ko.
Napalingon sa akin ang babae.
Sa unang pagkakataon, nagkaroon ng kaunting liwanag sa mata niya.
“Ililibing ang buto niya sa lupa,” pagpapatuloy ko. “Hindi sa altar. Hindi sa kahon. Hindi sa leeg ng kahit sino. Sa lupa, tulad ng isang batang dapat pinagpahinga.”
“Hindi!” sigaw ng batang espiritu.
Paglingon ko, wala na sa mukha niya ang dating kalungkutan.
Galit na galit siya.
“Sinungaling kayo! Lahat kayo sinungaling! Lagi n’yo akong iiwan!”
Bigla siyang sumugod kay Marielle.
Si Marielle ay sumigaw at gumapang paatras, pero nahawakan ng bata ang buhok niya. Hinila siya pababa mula sa kama. Malakas ang pagkabagsak niya sa sahig, at sa paligid niya ay nagsimulang lumitaw ang maliliit na bakas ng paa — basang-basa, parang galing sa putik.
“Tulungan mo ako!” sigaw niya sa akin.
Tinitigan ko siya.
May bahagi sa akin na gustong manahimik na lang. Hayaan siyang matikman ang ginawa niya sa akin. Hayaan siyang matakot, humingi ng tawad, mawalan ng lahat.
Pero kung gagawin ko iyon, ano ang ipinagkaiba ko sa kanya?
Hindi ako bumalik para maging katulad ni Marielle.
Bumalik ako para mabuhay.
At para tapusin ang sumpa.
“Isabel!” sigaw ko.
Tumigil ang bata.
Hindi agad. Pero bahagyang lumuwag ang hawak niya sa buhok ni Marielle.
Tinawag ko siya sa pangalan niya.
Hindi “bata.”
Hindi “demonyo.”
Hindi “sumpa.”
Kundi Isabel.
Huminga ako nang malalim.
“Hindi kita iiwan. Pero hindi rin kita hahayaang pumatay pa.”
Dahan-dahan siyang lumingon sa akin.
Itim na itim ang mga mata niya.
“Sinabi rin nila iyan noon.”
“Hindi ako sila.”
“Lahat ng ate nagsisinungaling.”
“Hindi lahat.”
Itinaas ko ang itim na supot.
“Nasa akin ang buto mo. Ibig sabihin, puwede kitang dalhin palabas dito.”
Nanginginig ang mga labi niya.
“Hindi ako makakalabas. Nakatali ako sa kanya.”
Itinuro niya ang estatuwa.
“Kaya ilalabas din namin siya,” sabi ko.
Napasinghap si Liza. “Ana, seryoso ka ba? Dadalhin natin iyan palabas?”
“Hindi natin puwedeng sunugin dito. Hindi natin puwedeng itapon basta-basta. Kailangan natin siyang ilibing nang tama.”
“Paano?”
Tumingin ako sa aninong babae.
“Alam mo ba kung saan?”
Tumango siya nang marahan.
“Sa lupa na malapit sa dagat. Kung saan siya unang ipinanganak. Hindi ko alam ang pangalan ng lugar ngayon, pero malalaman n’yo kapag nakita n’yo ang lumang kampana. May kapilyang walang bubong. Sa likod noon, may puno ng balete.”
Hindi niya sinabi ang pangalan ng lugar. Marahil nakalimutan na niya. Marahil binura na iyon ng panahon.
Pero sapat na ang palatandaan.
Bumukas bigla ang pinto ng kuwarto.
Hindi tuluyan. Kaunti lang.
Parang may nagbibigay ng pahintulot.
“Bago sumikat ang araw,” sabi ng babae. “Kapag inabutan kayo ng umaga na hindi pa siya naililibing, pipili siya ng bagong katawan.”
Napatingin ako kay Marielle.
Namumutla siya.
“Bagong katawan?”
Ang babae ay hindi sumagot.
Pero ang tingin niya ay nasa akin.
Doon ko naintindihan.
Dahil nasa itim na supot ang pangalan ko.
Dahil ako ang dapat maging alay.
Kung hindi namin matatapos ito bago sumikat ang araw, ako pa rin ang kukunin ni Isabel.
Hindi dahil gusto niya.
Kundi dahil iyon ang utos ng sumpa.
Kinuha ko ang kumot at binalot ang estatuwa. Nang hawakan ko ito, napakalamig nito, parang hinugot mula sa ilalim ng dagat. Ramdam ko ang maliliit na paggalaw sa loob ng kahoy, parang may pusong mahina ngunit galit na tumitibok.
Si Liza ang unang lumapit sa akin.
“Sasama ako.”
Tumingin ako sa kanya. “Delikado.”
“Alam ko. Pero noong una, nanahimik ako. Hindi na ngayon.”
Ang isa pa naming roommate, si Rhea, nanginginig na tumayo. “Ako rin. Hindi ako lalapit diyan, pero sasama ako. Kailangan ng tao para humingi ng tulong kung may mangyari.”
Si Marielle ay nasa sahig pa rin, umiiyak.
“Tulungan n’yo ako tumayo…”
Walang gumalaw.
Hanggang sa ako mismo ang lumapit.
Inabot ko ang kamay ko sa kanya.
Nagulat siya.
“Ana…”
“Hindi kita pinapatawad,” sabi ko. “Hindi pa. Pero kailangan mong mabuhay para aminin ang ginawa mo.”
Napaluha siya lalo.
Hinila ko siya pataas.
Lumabas kaming apat sa dormitoryo habang bitbit ko ang estatuwa at ang itim na supot. Sa likod namin, ang aninong babae ay sumunod, tila usok na hinahabol ng hangin.
Tahimik ang buong gusali.
Walang guard. Walang estudyante. Walang ingay mula sa kalsada. Para kaming naglalakad sa mundong pansamantala nang kinalimutan ng mga buhay.
Pagdating namin sa labas, nakita namin ang langit.
Madilim pa.
Pero sa silangan, may manipis nang guhit ng maputlang liwanag.
Kaunti na lang ang oras namin.
Naglakad kami patungo sa lumang kalsadang pababa, kasunod ang malamig na hanging may amoy dagat. Hindi namin alam kung saan eksaktong pupunta, pero tuwing liliko kami sa maling daan, umiiyak ang estatuwa sa kumot. Tuwing tama ang direksiyon, tumatahimik ito.
Parang siya mismo ang nagtuturo sa amin.
O baka ang ina niya.
Habang papalapit kami sa lugar na sinasabi ng babae, nagsimulang bumigat ang estatuwa. Sa una, parang bata lang na natutulog sa bisig ko. Maya-maya, parang bato. Pagkaraan, parang kabaong.
Halos hindi ko na mabuhat.
“Palitan kita,” sabi ni Liza.
Umiling ako.
“Hindi. Ako ang nakatali sa kanya.”
“Ana…”
“Kaya ako ang dapat magdala.”
Sa wakas, nakita namin ang lumang kampana.
Nakatayo ito sa gitna ng sirang bakod, kalawangin at natatakpan ng lumot. Sa likod nito ay isang kapilyang walang bubong, winasak na marahil ng bagyo at panahon. Ang sahig ay basag-basag, tinutubuan ng damo. Sa likod ng kapilya, may isang malaking puno ng balete.
At sa ilalim nito, lumulutang ang manipis na usok.
“Dito,” bulong ng aninong babae.
Lumuhod ako sa lupa at nagsimulang maghukay gamit ang mga kamay.
Matigas ang lupa. Basa. May amoy ng asin at lumang luha. Tumulong si Liza at Rhea. Si Marielle ay nakatayo lang sa likod, hanggang sa tiningnan ko siya.
“Maghukay ka.”
Napalunok siya.
Pagkatapos, lumuhod din siya.
Sa bawat dakot ng lupa na inaalis namin, lumalakas ang iyak ni Isabel. Hindi ito galing sa estatuwa ngayon. Galing ito sa paligid — sa dahon, sa hangin, sa kampana, sa ilalim mismo ng lupa.
“Ayoko!” sigaw niya. “Ayoko nang maiwan!”
Huminto ako at niyakap ang nakabalot na estatuwa.
“Hindi ka iiwan. Ipapaubaya ka namin sa nanay mo.”
Biglang tumahimik ang paligid.
Dahan-dahang lumapit ang aninong babae.
“Isabel,” tawag niya.
Mula sa loob ng estatuwa, may mahinang tinig na sumagot.
“Nay?”
Napaluha ako nang hindi ko namamalayan.
Sa sandaling iyon, hindi na siya nakakatakot.
Isa lang siyang batang nawalan ng lahat.
Inilagay ko ang maliit na buto sa hukay. Sumunod ang papel na may pangalan ko, pero pinunit ko muna ito sa gitna bago ibaba.
Pagkapunit ko, parang may mahigpit na tali sa dibdib ko ang naputol.
Nakahinga ako nang maluwag sa unang pagkakataon mula nang bumalik ako sa buhay na ito.
Pagkatapos, inilapag namin ang estatuwa.
Pero bago namin matabunan, biglang kumapit si Marielle sa braso ko.
“Teka.”
Tiningnan ko siya.
Nanginginig siya habang hinuhubad ang kuwintas sa leeg niya. Hindi ko napansin kanina, pero may maliit pala siyang anting-anting na kahoy na nakatago sa ilalim ng damit niya.
“Ibinigay ito ng matandang babae,” sabi niya. “Sabi niya, habang suot ko ito, hindi ako kukunin.”
Naramdaman kong kumulo ang dugo ko.
Kaya pala ako ang naging alay.
May proteksiyon siya.
At ako ang itinulak niya kapalit ng sarili niya.
Pero bago pa ako makapagsalita, inihulog niya ang anting-anting sa hukay.
“Pasensya na,” bulong niya. “Hindi sapat. Alam ko. Pero ayoko nang tumakbo.”
Sa unang pagkakataon, nakita ko sa mukha niya ang takot na may kasamang pagsisisi.
Hindi ko pa rin siya pinatawad.
Pero tinanggap ko ang ginawa niya.
Tinabunan namin ang hukay.
Sa huling dakot ng lupa, narinig namin ang kampana.
Kumilos ito kahit walang humila.
Isang mahaba at malalim na tunog ang kumalat sa paligid.
Pagkatapos, bumukas ang lupa sa ilalim ng puno.
Hindi pisikal na butas.
Kundi liwanag.
Mainit. Maputla. Tahimik.
Ang aninong babae ay yumuko sa hukay. Sa tabi niya, unti-unting lumitaw ang isang batang babae, hindi na itim ang mga mata, hindi na basa ang buhok.
Nakasuot siya ng puting damit.
Sa noo niya, wala na ang simbolo.
Tumingin siya sa akin.
“Ikalawang ate,” sabi niya.
Nanigas ako.
Pero ngumiti siya.
“Salamat.”
Nang abutin siya ng ina niya, nagsimula silang maglaho sa liwanag.
Akala ko tapos na.
Akala ko ligtas na kami.
Hanggang sa biglang sumigaw si Rhea.
Paglingon ko, nakita kong ang hukay ay muling gumagalaw.
May isa pang kamay na lumalabas mula sa lupa.
Hindi maliit.
Hindi kamay ng bata.
Kundi kamay ng matandang babae.
At mula sa ilalim ng lupa, may boses na kumaluskos na parang tuyong dahon:
“Sino ang nagsabing maaari n’yo siyang palayain?”