Huling Kandila Bago Sumikat ang Araw
Bahagi 4: Ang Huling Kandila Bago Sumikat ang Araw
Ang kamay na lumabas mula sa lupa ay payat, kulubot, at maitim na parang nasunog sa apoy. Ang mga kuko nito ay mahahaba, baluktot, at puno ng putik. Kumapit ito sa gilid ng hukay, saka unti-unting umahon ang isang anyong hindi ko alam kung tao pa ba.
Napaatras kaming lahat.
Si Marielle ang unang napaupo sa lupa.
“Siya…” nanginginig niyang bulong. “Siya ang nagbenta sa akin ng estatuwa.”
Umahon ang matandang babae mula sa hukay na parang hindi siya galing sa ilalim ng lupa, kundi mula sa mas malalim pang lugar. Nakabalot siya sa lumang saya na kulay abo, basa at punit-punit. Ang buhok niya ay mahaba, puti, at nakadikit sa mukha. Nang ngumiti siya, nakita kong wala siyang ngipin, ngunit may itim na likidong tumutulo mula sa gilagid niya.
“Mga batang walang galang,” sabi niya. “Pinakawalan n’yo ang pag-aari ko.”
Mahigpit kong hinawakan ang kamay ni Liza.
Sa likod namin, ang liwanag kung saan naroon si Isabel at ang ina niya ay nagsimulang manghina. Hindi pa sila tuluyang nakakatawid. Para silang nasa pagitan ng dalawang pinto, at ang matandang babae ang humahawak sa kandado.
“Hindi siya pag-aari,” sabi ko, kahit nanginginig ang boses ko. “Bata siya.”
Biglang lumingon sa akin ang matanda.
Ang mga mata niya ay kulay gatas, walang itim, walang buhay.
“Ikaw ang batang ibinigay sa akin, hindi ba?”
Nanlamig ang sikmura ko.
“Hindi ako ibinigay sa’yo.”
Tumawa siya. Ang tunog ay parang mga butong pinagkikiskis.
“May pangalan. May buhok. May dugo. May inggit. May dasal. Sapat na iyon.”
Tumingin siya kay Marielle.
“Hindi ba, hija?”
Napayuko si Marielle, umiiyak.
“Ayoko na… hindi ko alam na ganito…”
“Alam mo,” malamig na sabi ng matanda. “Lahat ng lumalapit sa akin alam ang gusto nila. Gusto mong kunin ang hindi sa’yo. Gusto mong umangat nang may tinatapakang iba. Gusto mong suwerte nang walang kapalit. Kaya binigyan kita ng paraan.”
Lumapit siya kay Marielle.
“At ngayon, ayaw mong magbayad?”
Napasigaw si Marielle nang biglang pumulupot ang mga ugat mula sa ilalim ng puno sa mga paa niya. Hinila siya nito papalapit sa hukay.
“Ana!” sigaw niya.
Kumilos ako bago pa makapag-isip.
Dinampot ko ang natitirang kandila mula sa altar na dinala namin. Halos patay na ang apoy nito, maliit na lang at nanginginig sa hangin. Pero nang ilapit ko sa ugat na humihila kay Marielle, umatras ang mga ito na parang nasaktan.
Napatingin sa akin ang matanda.
“Akala mo apoy ang makakapigil sa akin?”
“Hindi apoy,” sagot ko. “Liwanag.”
Hindi ko alam kung saan nanggaling ang salitang iyon. Marahil sa alaala ko mula sa unang buhay. Marahil sa bulong ng ina ni Isabel, na ngayon ay nakatayo sa gilid ng liwanag habang yakap ang anak niya.
“Ang sumpa mo ay nabubuhay sa sikretong itinatago,” sabi ko. “Sa takot. Sa inggit. Sa kasinungalingan.”
Lumakas ang ihip ng hangin. Halos mamatay ang kandila sa kamay ko.
“Kung gayon, sisirain namin iyon.”
Tumingin ako kay Marielle.
“Sabihin mo.”
Namumutla siya. “Ano?”
“Sabihin mo ang totoo. Lahat. Kung bakit mo dinala ang estatuwa. Kung ano ang ibinigay mo. Kung sino ang gusto mong saktan.”
Umiling siya habang umiiyak.
“Kapag sinabi ko, masisira buhay ko…”
Napatawa ako nang mahina, pero walang saya sa tawa ko.
“Buhay mo ang iniisip mo? Ako, pinatay mo sa isang buhay na nauna rito. Pati mga magulang ko namatay dahil sa ginawa mo.”
Hindi niya alam ang tungkol sa unang buhay ko, pero nang marinig iyon, tila may naunawaan siya sa bigat ng boses ko.
“Ana…”
“Gusto mong mabuhay? Itigil mo ang pagtatago.”
Ang mga ugat ay muling gumapang palapit sa kanya. Ang matanda ay nakangiti, alam na alam niyang mahirap para sa isang makasariling tao ang umamin.
Pero sa pagkakataong iyon, may nangyaring hindi ko inaasahan.
Si Liza ang nagsalita.
“Ako rin may kasalanan,” sabi niya.
Napalingon ako sa kanya.
Nanginginig ang kamay niya, pero diretso ang tingin niya sa akin.
“Nakita kong kumukuha si Marielle ng buhok mula sa suklay mo. Akala ko kakaiba lang siya, pero hindi ako nagsalita. Noong pinagtatawanan ka niya dahil takot ka, hindi rin ako nagsalita. Natakot akong madamay.”
Sumunod si Rhea.
“Ako rin. Narinig ko siyang nagsabing mas mabuti kung hindi ka na makakasali sa scholarship. Akala ko inggit lang. Hindi ko inisip na may gagawin siyang masama.”
Ang kandila sa kamay ko ay bahagyang lumakas.
Ang apoy nito ay hindi na bughaw.
Naging mainit at ginintuang kulay.
Ang mukha ng matandang babae ay kumunot.
“Tahimik kayo.”
Pero hindi na tumigil si Marielle.
Marahil dahil narinig niyang nagsalita ang iba. Marahil dahil ramdam niyang papalapit na talaga ang wakas niya. O marahil, sa kauna-unahang pagkakataon, napagod na siyang magsinungaling.
“Ako ang nagdala ng estatuwa,” humihikbing sabi niya. “Ako ang nagbigay ng pangalan ni Ana. Kinuha ko ang buhok niya, kuko niya, at dugo niya. Ginawa ko iyon dahil naiinggit ako. Dahil siya ang nangunguna. Dahil akala ko, kapag nawala siya, mapupunta sa akin ang pagkakataon niya.”
Bawat salitang lumalabas sa bibig niya ay parang kidlat na tumatama sa paligid.
Ang lupa ay yumanig.
Ang mga ugat na nakapulupot sa kanya ay nagsimulang matuyo.
“Tumahimik ka!” sigaw ng matandang babae.
Pero mas lumakas ang boses ni Marielle.
“Gusto kong saktan siya. Pero mali ako. Hindi ko karapatan ang buhay niya. Hindi ko karapatan ang tagumpay niya. At hindi ko karapatang gumamit ng isang batang patay para makuha ang gusto ko.”
Biglang nagliyab ang kandila sa kamay ko.
Hindi nito sinunog ang balat ko. Sa halip, uminit ang buong katawan ko, parang may bumalik na lakas na matagal nang ninakaw sa akin.
Ang papel na may pangalan ko, kahit nakabaon na sa lupa, ay nagliyab sa ilalim ng hukay. Nakita ko ang manipis na usok na umakyat, at sa usok na iyon ay ang mga aninong matagal nang nakatali sa estatuwa — mga batang mukha, mga babaeng umiiyak, mga taong ginamit na kapalit ng suwerte.
Isa-isa silang lumitaw sa paligid ng puno.
Hindi para manakot.
Kundi para maghintay.
Ang matandang babae ay napaatras.
“Hindi puwede…”
Ang ina ni Isabel ay humakbang mula sa liwanag.
“Matagal mo kaming ikinulong.”
Sumunod si Isabel, hawak ang kamay ng kanyang ina. Hindi na siya galit. Hindi na siya gutom. Bata na lang siya, pagod na pagod ngunit handa nang umuwi.
“Hindi na ako sa’yo,” sabi niya.
Sumigaw ang matanda.
Ang tunog nito ay nagpagalaw sa kampana, nagpalipad sa mga uwak mula sa puno, at nagpabasag sa natitirang salamin ng sirang kapilya. Sumugod siya sa akin, mga kamay nakalahad, bibig nakabuka, parang gusto niyang lamunin ang kandila at ang liwanag nito.
Hindi ako umatras.
Sa unang buhay ko, umatras ako nang umatras hanggang wala na akong matakbuhan.
Ngayon, nanatili ako.
Itinaas ko ang kandila.
“Hindi mo ako makukuha.”
Huminto siya isang dangkal mula sa mukha ko.
Ang apoy ay tumama sa dibdib niya, at mula roon, nagsimulang magkaroon ng bitak ang katawan niya. Sa bawat bitak, may lumalabas na usok, iyak, at mga pangalan ng taong ginamit niya sa loob ng maraming taon.
“Hindi ako mawawala,” singhal niya. “Hangga’t may inggit, hangga’t may taong gustong manakit kapalit ng suwerte, babalik ako.”
“Tama,” sabi ko. “Pero hindi ka na babalik sa amin.”
Inihagis ni Marielle ang natitirang piraso ng kahong kahoy sa hukay. Sumunod si Liza sa rosaryong hawak niya, hindi bilang ritwal na panakot, kundi bilang panalangin. Si Rhea ay naglabas ng panyo at itinakip sa dating kinalalagyan ng estatuwa, parang tinatakpan ang mukha ng isang yumao.
Ako ang huling naglagay ng kandila sa lupa.
“Para sa lahat ng hindi nakauwi,” bulong ko.
Biglang tumunog ang lumang kampana.
Isa.
Dalawa.
Tatlo.
Sa ikatlong tunog, pumutok ang unang liwanag ng araw mula sa silangan.
Tinamaan nito ang puno ng balete, ang hukay, ang sirang kapilya, at ang mukha ng matandang babae.
Sumigaw siya, ngunit sa pagkakataong ito, hindi na nakakatakot ang boses niya.
Parang tuyong dahong tinangay ng hangin.
Unti-unti siyang naging abo.
Kasabay ng pagkawala niya, bumukas nang tuluyan ang liwanag sa likod ng puno.
Ang mga aninong nakapaligid sa amin ay isa-isang lumakad papasok dito. Ang ilan ay lumingon muna. Ang ilan ay umiyak. Ang ilan ay ngumiti.
Si Isabel ang huling umalis.
Lumapit siya sa akin.
Hindi na ako natakot.
“Ate Ana,” sabi niya.
Ngumiti ako, kahit puno ng luha ang mga mata ko.
“Oo?”
“Hindi na kita tatawagin sa gabi.”
Napatawa ako nang mahina.
“Mabuti naman.”
Tumingin siya kay Marielle.
Tahimik ang paligid.
Akala ko susumpain niya ito. Akala ko may huling paghihiganti.
Pero lumapit lang siya at inilagay ang maliit niyang kamay sa noo ni Marielle.
“Magbago ka,” sabi ni Isabel. “Kasi kung hindi, kahit walang sumpa, sisirain mo pa rin ang sarili mong buhay.”
Pagkatapos noon, bumalik siya sa ina niya.
Magkahawak-kamay silang pumasok sa liwanag.
At nang mawala sila, nawala rin ang bigat sa dibdib ko.
Parang sa wakas, natapos ang bangungot na matagal nang nakakapit sa kaluluwa ko.
Pagbalik namin sa dormitoryo, sumisikat na ang araw. Ang kuwarto ay magulo, pero wala na ang lamig. Wala na ang amoy dugo. Wala na ang estatuwa.
Sa mesa ni Marielle, ang natira na lang ay ilang tuyong patak ng itim na mantsa at abo.
Kinabukasan, pumunta si Marielle sa opisina ng paaralan.
Inamin niya ang lahat ng ginawa niya — hindi ang tungkol sa sumpa, dahil sino ba naman ang maniniwala? Pero inamin niya ang pagkuha ng gamit ko, ang pagbabanta, ang paninira, at ang balak niyang dayain ang scholarship.
Nawala sa kanya ang pagkakataong makuha iyon.
Humingi rin siya ng tulong sa pamilya niya at lumipat ng dorm. Bago siya umalis, lumapit siya sa akin sa hallway. Payat siya, namumutla, at tila ilang taon ang itinanda sa isang gabi.
“Ana,” sabi niya, “alam kong hindi sapat ang sorry.”
“Tama,” sagot ko.
Tumango siya, luhaan.
“Pero sasabihin ko pa rin. Sorry. At hindi na kita guguluhin kahit kailan.”
Matagal ko siyang tiningnan.
Hindi ko siya niyakap. Hindi ko rin siya pinatawad agad. May mga sugat na hindi gumagaling dahil lang may humingi ng tawad.
Pero sinabi ko, “Mabuhay ka nang maayos. Iyon ang kabayaran mo.”
Umalis siya nang tahimik.
Lumipas ang mga linggo.
Hindi na ako binangungot.
Hindi na ako nakarinig ng yabag sa labas ng pinto tuwing hatinggabi. Hindi na ako ginising ng hagikgik sa tabi ng unan. Nang magsuklay ako, normal na dami na lang ng buhok ang nalagas. Nang magpatingin ako sa doktor, maayos ang katawan ko.
At higit sa lahat, buhay ang mga magulang ko.
Noong dumalaw sila sa akin, niyakap ko sila nang mahigpit, sobrang higpit na nagulat sila.
“O, bakit?” natatawang tanong ni Mama. “Parang ang tagal nating hindi nagkita.”
Napangiti ako habang pinipigilan ang luha.
“Wala. Na-miss ko lang kayo.”
Hindi ko sinabi sa kanila ang tungkol sa unang buhay. Hindi ko sinabi na minsan ko na silang nawala. Hindi ko sinabi na sa bawat araw na nakikita ko sila, para akong binibigyan ng bagong himala.
Minsan, may mga bagay na mas mabuting manatiling lihim.
Pero may mga lihim ding kailangang ilibing nang tama.
Sa huling linggo ng semestre, natanggap ko ang scholarship.
Hindi dahil may nawala.
Hindi dahil may napahamak.
Kundi dahil pinaghirapan ko iyon.
Nang gabing iyon, naglagay ako ng maliit na kandila sa tabi ng bintana. Hindi bilang pagsamba. Hindi bilang ritwal. Kundi bilang paalala sa isang batang minsang ginamit ng kasakiman ng matatanda.
Mahina ang ihip ng hangin.
Saglit na gumalaw ang apoy.
At sa malayo, parang may narinig akong tawa ng bata.
Hindi nakakatakot.
Hindi malamig.
Malaya.
Napatingin ako sa langit at ngumiti.
“Paalam, Isabel.”
Mula noon, kapag may nagsasabing may bagay na kayang magbigay ng suwerte kapalit ng kaunting alay, hindi na ako nakikipagtalo nang matagal.
Ngumingiti lang ako at sinasabing:
“Ang tunay na suwerte, hindi kailangang pakainin ng buhay ng iba.”
At sa tuwing sasapit ang hatinggabi, natutulog na ako nang payapa.
Dahil alam kong ang batang minsang tumawag sa akin na ikalawang ate…
sa wakas, nakauwi na.