Bahay na Walang Sigawan
Bahagi 3: Ang Bahay na Walang Sigawan
Sa bahay nina Ate Rosa kami natulog nang gabing iyon.
Maliit din ang bahay nila, pero kakaiba ang pakiramdam sa loob.
Walang naninigaw.
Walang kailangang suyuin.
Walang taong kailangang imbitahan ng pitong beses bago kumain.
Pinahiram kami ni Ate Rosa ng tuwalya at tuyong damit. Pinainom niya si Mia ng mainit na gatas at binigyan ng pandesal na may palaman.
Tahimik na kumain si Mia sa gilid ng mesa.
Maya-maya, tumingin siya sa akin.
“Ma, pwede po ba akong kumain kahit hindi pa lumalabas si Lola?”
Napakaliit na tanong.
Pero halos mabasag ang puso ko.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Anak, simula ngayon, kapag gutom ka, kakain ka. Hindi mo kailangang maghintay sa taong ayaw pahalagahan ang gutom mo.”
Tumango siya.
Pagkatapos, dahan-dahan siyang ngumiti.
Hindi malaking ngiti.
Pero sapat para malaman kong may parte sa kanya na nagsisimulang huminga.
Nang makatulog si Mia sa banig, doon lang ako napaupo nang tuluyan.
Nanginginig ang mga kamay ko.
Hindi ko napansin noong nasa bahay pa kami dahil abala akong maging matatag. Pero ngayong ligtas na si Mia sa tabi ko, doon bumagsak ang bigat ng lahat.
Si Marco.
Si Katrina.
Ang sanggol.
Si Aling Carmen.
Ang limang taon kong pagtitiis.
Lahat ay sabay-sabay na bumuhos sa dibdib ko.
Umupo si Ate Rosa sa tabi ko at iniabot ang isang basong tubig.
“Matagal ko nang napapansin,” mahina niyang sabi. “Pero ayaw kong makialam. Akala ko baka kaya mo pa.”
Napatingin ako sa kanya.
“Akala ko rin kaya ko pa.”
“May pamilya ka bang matatawagan?”
Tumango ako.
May ate ako sa probinsya. Si Maribel. Matagal na niya akong pinauuwi. Pero palagi kong sinasabi na ayos lang ako. Na maliit na problema lang. Na lahat ng mag-asawa may pinagdadaanan.
Iyon ang pinakamalaking kasinungalingang sinabi ko sa sarili ko.
Tinawagan ko si Ate Maribel bago maghatinggabi.
Isang ring pa lang, sinagot na niya.
“Liza?”
Pagkarinig ko pa lang sa boses niya, tuluyan akong umiyak.
Hindi niya ako pinilit magsalita. Hinayaan niya lang akong humikbi sa kabilang linya.
Pagkatapos ng ilang minuto, sinabi niya:
“Umuwi ka rito. Ngayon din kung kaya mo. Kung hindi, bukas ng umaga susunduin kita.”
“Ate…”
“Wala nang paliwanag. Dalhin mo si Mia. May kuwarto kayo rito.”
Sa gabing iyon, unang beses kong narinig ang salitang “uwi” na hindi parang pagkatalo.
Kinaumagahan, nagising ako sa tunog ng mahinang ulan.
Nakatabi sa akin si Mia, mahimbing ang tulog. Nakayakap siya sa stuffed rabbit na dala niya sa maleta. Hindi siya nagising nang madaling-araw, hindi umiyak, hindi nagtanong kung galit ba si Lola.
Sa unang pagkakataon, nakatulog siya nang buo.
Pagbukas ko ng cellphone, mahigit limampung missed calls mula kay Marco.
Labing-anim na mensahe mula sa kanya.
Una, galit.
“Nasaan kayo?”
“Bumalik ka rito.”
“Huwag kang mag-inarte.”
Pagkatapos, pagbabanta.
“Hindi mo pwedeng ilayo sa akin ang anak ko.”
“Pagsisisihan mo ito.”
At sa huli, pagsusumamo.
“Liza, mag-usap tayo.”
“Mahal kita.”
“Hindi ko kayang mawala si Mia.”
Tiningnan ko ang huling mensahe.
Hindi niya sinabing hindi niya kayang mawala ako.
Si Mia lang.
Siguro dahil si Mia ang magagamit niya para hilahin ako pabalik.
May mensahe rin mula kay Katrina.
“Pasensya ka na. Hindi ko alam. Pwede ba tayong mag-usap?”
Matagal kong tinitigan iyon.
Dapat ba akong magalit sa kanya?
Madali sana.
Madaling ibuhos sa kanya ang lahat ng sakit.
Pero ang totoo, siya rin ay nasa ospital, bagong panganak, nalinlang ng parehong lalaki. Hindi siya ang unang sumira ng tahanan ko. Matagal nang sira iyon. Itinago ko lang sa ilalim ng katahimikan.
Sumagot ako.
“Magpagaling ka muna. Mag-uusap tayo kapag kaya mo na.”
Pagkalipas ng dalawang oras, dumating si Ate Maribel sakay ng isang lumang van kasama ang asawa niya. Nang makita niya ako, niyakap niya ako nang mahigpit.
“Ang payat mo na,” sabi niya.
Doon ako muling naiyak.
Kasi sa limang taon, walang nagsabi sa akin niyan.
Sa bahay nina Marco, lahat ng pagbabago sa akin ay hindi napapansin. Kapag pagod ako, maarte ako. Kapag tahimik ako, bastos ako. Kapag umiiyak ako, mahina ako.
Pero sa yakap ng ate ko, para akong bumalik sa pagkatao ko bago ako naging asawa ng isang lalaking hindi marunong pumili sa tama.
Habang inaayos namin ang gamit sa van, dumating si Marco.
Basang-basa siya sa ulan. Hindi ko alam kung naglakad siya o nagmadali lang. Huminto siya sa tapat namin, hingal na hingal.
“Mia!”
Tumakbo si Mia sa likod ko at kumapit sa damit ko.
Hindi siya lumapit.
Kitang-kita iyon ni Marco.
At mas masakit iyon kaysa anumang sigaw.
“Anak,” sabi niya, pilit ngumiti. “Halika kay Papa.”
Umiling si Mia.
“Galit po kayo kay Mama.”
Natigilan siya.
“Hindi, anak. Nagkamali lang si Mama—”
“Hindi nagkamali si Mama.”
Mahina ang boses ni Mia, pero malinaw.
“Gutom lang ako.”
Tahimik ang lahat.
Si Marco ay parang sinampal.
Ako naman, napahawak sa bibig ko para pigilan ang hikbi.
Limang taong gulang ang anak ko.
Pero sa simpleng pangungusap na iyon, sinabi niya ang buong katotohanan ng bahay na iyon.
Gutom lang siya.
Gutom sa pagkain.
Gutom sa katahimikan.
Gutom sa pamilyang hindi niya kailangang katakutan.
Lumapit si Marco sa akin.
“Liza, pakiusap. Huwag mo akong iwan nang ganito. Nagkamali ako. Pero kaya nating ayusin.”
“Hindi natin aayusin ito sa ulan, sa harap ng anak natin.”
“Babalik ka ba?”
“Hindi.”
Isang salita.
Pero iyon ang pinakamalaya kong nasabi sa buong buhay may-asawa ko.
Namula ang mata niya.
“Dahil kay Katrina?”
“Hindi lang dahil sa kanya.”
Tumingin ako sa kanya nang diretso.
“Dahil limang taon mo akong iniwan kahit nasa tabi mo ako. Dahil sa bawat pagkakataong pinili mong manahimik, pinili mong saktan ako. Dahil hinayaan mong matuto ang anak natin na ang pagmamahal ay kailangang paghirapan hanggang magutom siya.”
Hindi siya nakasagot.
Lumapit si Aling Carmen mula sa kanto, may hawak na payong. Nang makita niya ang van, nagsimula na naman siyang umiyak.
“Liza, anak, huwag mong sirain ang pamilya.”
Ngayon niya ako tinawag na anak.
Ngayon, kung kailan paalis na ako.
Ngumiti ako nang mapait.
“Hindi ko sinira ang pamilya, Ma. Nilabas ko lang sa loob ang anak ko bago tuluyang gumuho ang bahay.”
Sumakay kami sa van.
Habang umaandar ito, nakita ko sa side mirror sina Marco at Aling Carmen na nakatayo sa ulan.
Si Marco, walang magawa.
Si Aling Carmen, wala nang kapangyarihan.
Si Mia ay nakasandal sa akin, hawak ang kamay ko.
“Ma,” bulong niya, “saan tayo pupunta?”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Uuwi tayo.”
“Sa bahay po ni Tita?”
“Oo.”
“May sigawan po ba doon?”
“Wala.”
“May kakain po ba tayo kahit hindi tayo tawagin?”
Napangiti ako kahit masakit ang dibdib ko.
“Oo, anak. Kakain tayo kapag gutom tayo.”
Pumikit siya at yumakap sa braso ko.
Sa bintana, unti-unting lumalayo ang eskinita, ang lumang bahay, ang bubong na yero, ang pintong ilang beses kong kinatok para sa taong hindi marunong lumabas sa oras na kailangan siya.
Hindi ko alam kung ano ang naghihintay sa amin.
Pero alam ko kung ano ang iniwan ko.
At sapat na iyon para hindi na ako lumingon.