Sabi ng asawa ko, may sakit siya.

Kaya dala ang lugaw, gamot, at huling ipon ko sa pitaka, pumunta ako sa kumpanya niya para humingi ng leave para sa kanya.

Pero nang marinig ng receptionist ang pangalan niya, namutla siya.

“Ma’am… sigurado po ba kayo? Si Sir Rafael Villareal po ang tinutukoy ninyo? Siya po ang CEO namin.”

Humigpit ang hawak ko sa paper bag.

CEO?

Hindi ba accounting assistant lang siya na kumikita ng trenta mil kada buwan?

Hindi ba siya ang lalaking pitong taon kong inalagaan, pinakain, pinagtiisan, at sinuportahan matapos niyang sabihin na nalugi ang maliit niyang negosyo?

Bago pa ako makapagsalita, mas lalo pang lumalim ang gulat sa mukha ng receptionist.

“At… pasensya na po, ma’am. Pero araw-araw po pumapasok si Sir Rafael kasama ang asawa niya.”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa batok ko.

“Asawa?” tanong ko, halos hindi ko marinig ang sarili kong boses.

Tumango siya, nag-aalangan.

“Opo. Si Ma’am Celina Monteverde.”

Noong mismong sandaling iyon, bumukas ang elevator sa dulo ng lobby.

At lumabas ang lalaking dapat ay nakahiga sa kama, may lagnat, nanghihina, at kailangan ng alaga.

Si Rafael.

Suot niya ang mamahaling charcoal suit na hindi ko kailanman nakita sa aparador namin. Sa pulso niya, may relo na mas mahal pa siguro sa pitong taon kong sahod. Sa tabi niya, nakakapit sa braso niya ang isang babaeng kilalang-kilala ko kahit minsan ko lang nakita sa lumang litrato.

Si Celina.

Ang una niyang pag-ibig.

Nagtagpo ang mga mata namin.

Ang ngiti sa mukha ni Rafael ay biglang nagyelo.

“Mariel…”

Isang pangalan lang iyon, pero parang binuksan nito ang lahat ng sugat na pilit kong tinahi sa loob ng maraming taon.

Tiningnan ko siya mula ulo hanggang paa. Ang sapatos niyang makintab. Ang relong kumikislap. Ang suot niyang mukhang ginawa para lang sa kanya.

Tumawa ako.

Pero luha ang tumulo.

“Isang relo mo lang, katumbas na ng ilang taon kong pagod,” sabi ko. “Pero sa bahay, nagpapanggap kang empleyadong sumasahod lang ng trenta mil.”

Nagsimulang mapatingin ang mga tao sa lobby.

“Sinabi mong nalugi ka. Sinabi mong kailangan mong bumangon ulit. Ibinenta ko ang maliit na bahay na iniwan sa akin nina Mama at Papa para maibigay sa’yo ang perang kulang mo.”

Nanginig ang boses ko, pero hindi ako umatras.

“Sa umaga, nagtatrabaho ako bilang graphic designer. Sa gabi, nagtitinda ako ng damit sa bangketa sa Cubao. Nahimatay ako minsan sa gutom at pagod, pero hindi ako nagpaospital kasi sayang ang bayad.”

Lumapit si Rafael na para bang kaya pa niyang ayusin ang lahat sa isang hawak sa balikat.

“Mariel, makinig ka muna—”

Umatras ako.

“Huwag mo akong hawakan.”

Ngumiti si Celina sa tabi niya. Maganda siya. Malinis. Mabango. Isang babaeng hindi mukhang kailangang bilangin ang barya bago bumili ng bigas.

“Mariel, huwag mong sisihin si Rafa,” sabi niya, malambing ang tono pero may lason ang bawat salita. “Noong pinakasalan ka niya, nangako siya sa akin na lahat ng kanya—katawan, puso, at ari-arian—sa akin pa rin mapupunta.”

Para akong binaril sa dibdib.

“Celina,” saway ni Rafael, pero hindi sapat ang tigas ng boses niya. Hindi iyon boses ng lalaking nagtatanggol sa asawa. Iyon ang boses ng lalaking takot mabuking.

Huminga ako nang malalim.

“Rafael,” sabi ko. “Totoo ba?”

Umiwas siya ng tingin.

“Hindi ganoon kasimple.”

“Simple lang ang tanong ko.”

Pinisil niya ang sentido niya na parang siya pa ang pagod.

“Ginawa ko lang iyon dahil ayokong mawala sa’yo ang sipag mo. Ayokong maging kampante ka dahil may pera ako. Saka dati sinabi mo, kaya mo akong buhayin, di ba?”

Napangiti ako sa sakit.

“Ginagamit mo pa talaga iyon laban sa akin?”

Pitong taon.

Pitong taon kong tinipid ang sarili ko. Hindi ako bumili ng bagong sapatos kahit punit na ang ilalim. Hindi ako nagpagamot kahit nanginginig na ang kamay ko sa sobrang pagod. Hindi ako humingi ng luho dahil akala ko pareho kaming lumalaban.

Pero ako lang pala ang nasa giyera.

Siya, nanonood lang mula sa itaas, kasama ang babaeng tunay niyang pinoprotektahan.

“Kung pera lang ang habol ko,” bulong ko, “ibebenta ko ba ang bahay ng mga magulang ko para sa’yo?”

Hindi siya nakasagot.

Si Celina ang tumawa.

“Mariel, huwag ka nang magdrama. Kung may konti kang dignidad, tatanggapin mo na lang na hindi para sa’yo ang buhay na ito.”

Tumingin ako sa kanya.

Ang relo niya, ang bag niya, ang hikaw niya—lahat iyon posibleng galing sa perang pinagpaguran ko, sa perang inilagay ko sa kamay ng asawa kong sinungaling.

“Kaya pala araw-araw kayong magkasama rito,” sabi ko. “Ikaw ang asawa niya sa mata ng lahat.”

“Hindi sa mata ng batas,” sagot ko rin sa sarili ko, bago pa siya makapagsalita. “Ako ang legal wife.”

Nagbago ang ekspresyon ni Celina.

Si Rafael naman ay agad lumapit, boses pabulong pero matalim.

“Mariel, huwag kang gumawa ng eskandalo. May kliyente akong darating.”

“Eskandalo?” Napatingala ako sa mataas na kisame ng lobby at tumawa. “Niloko mo ako nang pitong taon, ipinakilala mo ang ibang babae bilang asawa mo, ginamit mo ang perang minana ko, tapos ako ang eskandalosa?”

“Umuwi ka muna,” sabi niya. “Pag-usapan natin mamaya.”

Umiling ako.

“Hindi na.”

Tiningnan ko siya nang diretso.

“Maghihiwalay tayo, Rafael.”

Nanlamig ang mukha niya.

“Mariel…”

“Pero hindi libre.”

Humakbang ako palapit, sapat para marinig niya ang bawat salita.

“Pitong taon ng buhay ko. Bahay ng mga magulang ko. Lahat ng perang ibinigay ko. Lahat ng ari-ariang binili mo habang kasal tayo. Lahat ng regalong ibinigay mo sa kanya.”

Itinuro ko si Celina.

“Kukunin ko ang parte ko.”

Suminghal si Celina.

“Parte mo? Sa tingin mo may makukuha kang piso?”

Biglang nagbago ang mukha ni Rafael. Nawala ang pagkataranta. Napalitan ito ng lamig na noon ko lang nakita.

Hinawakan niya nang mahigpit ang braso ko.

“Makinig ka, Mariel,” sabi niya. “Kung pera ang gusto mo, huwag mong ipahiya ang sarili mo rito. Wala kang laban sa akin.”

“Bitawan mo ako.”

Hindi siya bumitaw.

“Pitong taon kitang pinatira sa bahay, pinakain, pinakasalan. Dapat magpasalamat ka na nga.”

Parang may pumutok sa loob ko.

“Pinatira?” ulit ko. “Sa inuupahang kwartong may tumutulong bubong? Pinakain? Ako ang nagluluto, ako ang namamalengke, ako ang nagbabayad kapag kulang!”

Ngunit bago ko pa matapos ang salita, ngumiti si Celina at lumapit.

“Rafa, tama na. Sayang ang oras. Bilhan mo na lang ako ng bagong bag bago tayo magkita ng investor.”

Agad lumambot ang mukha niya.

“Sige,” sagot niya. “Papalitan ko na rin ang kotse mo.”

Doon ko naramdaman ang huling piraso ng pagmamahal ko na namatay.

Tiningnan ako ni Celina mula ulo hanggang paa, huminto ang tingin niya sa luma kong sapatos.

“Kung tatawagin mo akong ate, baka pakiusapan ko si Rafa na bilhan ka ng bago. Kawawa naman.”

Hindi ko alam kung saan nanggaling ang lakas ko.

Isang malakas na sampal ang bumagsak sa mukha niya.

Tumahimik ang buong lobby.

Pagkatapos, si Rafael mismo ang humarang sa harap niya.

“Baliw ka na ba?”

Bago ako makaiwas, ibinato niya ang mamahaling bag ni Celina sa akin. Tumama ang bakal na dekorasyon sa pisngi ko. Mainit na hapdi ang sumabog sa mukha ko.

Nang haplusin ko ang pisngi ko, may dugo sa daliri ko.

Tumingin ako sa kanya.

“At ngayon,” sabi ko nang mahina, “may ebidensya na ako.”

Papalabas na ako ng lobby nang tumunog ang cellphone ko.

Unknown number.

Sinagot ko.

Isang boses ng matandang lalaki ang narinig ko.

“Mrs. Villareal? Ako si Attorney Dizon. Kailangan nating magkita ngayon. Bago mamatay ang biyenan mong si Don Ernesto, may iniwan siyang dokumento para sa tunay na asawa ni Rafael.”

Napahinto ako.

“Ano pong dokumento?”

Sandaling katahimikan.

Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang nagpabalik sa akin sa loob ng gusali.

“Ang dokumentong nagpapatunay na hindi kay Rafael ang kumpanyang iyan.”

PARTE2

Nanigas ang buong katawan ko habang hawak ang telepono.

Hindi kay Rafael ang kumpanya?

Sa harap ko, kita ko pa rin sa salaming pinto ng lobby ang repleksiyon niya. Si Rafael, abalang pinapakalma si Celina, habang ang mga empleyado ay nagbubulungan sa paligid. Wala siyang ideya na sa isang tawag lang, gumuho na ang mundong buong yabang niyang ipinangtakip sa kasinungalingan niya.

“Mrs. Villareal?” ulit ni Attorney Dizon. “Naririnig ninyo pa ba ako?”

“Opo,” sagot ko. “Nasaan po kayo?”

“Nasa building din ako. Fifteenth floor. Board conference room.”

Tumingala ako.

Ang fifteenth floor.

Ang palapag kung saan naroon ang mga direktor, investor, at lahat ng taong akala ko ay hindi kailanman magiging bahagi ng buhay ko.

Pinunasan ko ang dugo sa pisngi ko gamit ang tissue sa paper bag. Ang lugaw na dala ko para sa may sakit kong asawa ay malamig na. Nakakatawa. Pumunta ako roon para alagaan siya.

Uuwi sana ako na sugatan.

Pero ngayon, hindi na ako aalis nang nakayuko.

Tumalikod ako at dumiretso sa elevator.

“Mariel!” sigaw ni Rafael.

Narinig ko ang yabag niya sa likod ko, pero mas mabilis akong nakapasok. Bago magsara ang pinto, nagtagpo ang tingin namin.

Sa unang pagkakataon sa pitong taon, hindi siya ang lalaking mahal ko.

Isa na lang siyang taong kailangan kong panagutin.

Pagbukas ng elevator sa fifteenth floor, sinalubong ako ng isang babaeng sekretarya.

“Kayo po si Mrs. Mariel Villareal?”

Tumango ako.

Saglit siyang tumingin sa sugat ko, halatang nagulat, pero agad niyang inayos ang sarili.

“Dito po.”

Malaki ang conference room. Salamin ang dingding, tanaw ang buong Makati sa ibaba. Sa mahabang mesa, may tatlong tao. Isang matandang abogado na may pilak na buhok, isang babaeng nasa mid-fifties na mukhang board member, at isang lalaki na may hawak na folder.

Tumayo ang abogado.

“Ako si Atty. Samuel Dizon. Pasensya na kung ngayon lang tayo nagkita, Mrs. Villareal.”

“Bakit po ninyo ako tinawagan?”

Inilapag niya ang isang makapal na envelope sa mesa.

“Dahil pitong taon na kayong kasal kay Rafael. At ayon sa huling habilin ng kanyang ama, si Don Ernesto Villareal, ang legal wife lamang ni Rafael ang may karapatang tumanggap nito.”

Hindi ako agad umupo. Nanginginig pa rin ang tuhod ko.

“Anong laman?”

“Shares,” sagot niya. “Thirty-five percent controlling family shares ng Villareal Design and Holdings.”

Parang huminto ang oras.

“Hindi ko maintindihan.”

Huminga nang malalim si Atty. Dizon.

“Bago namatay si Don Ernesto, alam niyang magulo ang buhay ng anak niya. Alam niyang may babaeng hindi niya mabitawan. Alam din niyang maaaring gamitin ni Rafael ang pangalan ng pamilya para manakit ng taong inosente.”

Dahan-dahan niyang itinulak ang dokumento papunta sa akin.

“Kaya inilagay niya sa trust ang pinakamalaking bahagi ng shares. Ang kondisyon: mapupunta ito sa babaeng legal na papakasalan ni Rafael, kung mananatili itong asawa nang hindi bababa sa limang taon.”

Limang taon.

Pitong taon kaming kasal.

“Pero bakit hindi ko alam?”

Sumagot ang babaeng board member.

“Dahil itinago ni Rafael. Noong unang taon ninyo ng kasal, paulit-ulit niyang sinabing ayaw ka raw niyang ma-pressure. Pero nang umabot na sa ikalimang taon, sinubukan niyang palitan ang records. Hindi niya nagawa dahil hawak ng law firm ang original documents.”

Napaupo ako.

Ang lahat ng ginawa niya—ang pagpapanggap na mahirap siya, ang pagtatago ng kumpanya, ang pagpapakilala kay Celina bilang asawa—hindi lang pala dahil nahihiya siya sa akin.

Dahil takot siya.

Takot siyang malaman kong may hawak akong kapangyarihang mas malaki kaysa sa inaakala ko.

Biglang bumukas ang pinto.

Pumasok si Rafael, hingal, kasunod si Celina na namumula pa ang pisngi mula sa sampal ko.

“Atty. Dizon,” sabi ni Rafael, pilit kalmado pero halatang nanginginig. “Ano ang ginagawa ninyo rito?”

Hindi siya pinansin ng abogado. Sa halip, tumingin siya sa akin.

“Mrs. Villareal, nais ba ninyong ipagpatuloy ang pagbasa ng dokumento sa presensya nila?”

Tumingin ako kay Rafael.

Ngayon, siya naman ang namumutla.

“Oo,” sabi ko.

Napangiti si Celina nang pilit.

“Anong drama na naman ito? Rafa, sabihin mo sa kanila na paalisin ang babaeng iyan. Nakakahiya na.”

Walang sumagot.

Binuksan ni Atty. Dizon ang folder at binasa ang buod ng dokumento.

Ayon sa will ni Don Ernesto, sa oras na mapatunayan na niloko, pinansyal na inabuso, o sinadyang itago ni Rafael ang marital assets mula sa kanyang legal wife, may karapatan ang asawa na humiling ng emergency board review, freeze ng ilang corporate accounts, at independent audit sa lahat ng transactions na may kinalaman sa personal gifts, vehicles, at properties.

Isa-isang naglaho ang kulay sa mukha ni Rafael.

“Hindi puwede iyan,” sabi niya. “Ako ang CEO.”

“CEO ka,” sagot ng board member. “Hindi ikaw ang may-ari ng lahat.”

Celina biglang tumayo.

“Rafa, ano ang ibig sabihin nito?”

Hindi siya matingnan ni Rafael.

Doon ko nakita ang unang bitak sa kanilang dalawa. Ang babaeng kanina lang ay nagyayabang na kanya ang lahat, ngayon ay nagdududa kung may makukuha pa ba siya.

Kinuha ko ang tissue at muling pinunasan ang pisngi ko. Nang makita ni Atty. Dizon ang dugo, tumigas ang mukha niya.

“Sino ang nanakit sa inyo?”

Hindi ako agad sumagot.

Si Rafael ang nagsalita.

“Accident iyon.”

“Binato niya ako ng bag,” sabi ko. “Sa lobby. Maraming saksi. May CCTV.”

Tumahimik ang kuwarto.

Hindi ko akalaing isang simpleng pangungusap lang pala ang kailangan para simulan ang pagbagsak ng taong pitong taon kong pinrotektahan.

“Mariel,” sabi ni Rafael, lumapit siya. “Please. Huwag mong palakihin. Nadala lang ako.”

“Nadala?” tanong ko. “Noong ibinenta ko ang bahay ng mga magulang ko, nadala ka rin ba? Noong pinagtinda mo ako sa bangketa habang ikaw ay bumibili ng relo at kotse para kay Celina, nadala ka rin ba? Noong ipinakilala mo siya bilang asawa mo sa buong kumpanya, nadala ka lang din?”

Nanginginig ang labi niya.

“Minahal naman kita.”

Napapikit ako.

Dati, sapat na sana ang salitang iyon para patawarin ko siya.

Pero may mga salitang namamatay kapag sobrang late nang sinabi.

“Hindi,” sabi ko. “Minahal mo ang pakinabang ko. Minahal mo ang katahimikan ko. Minahal mo ang ideya na kahit anong gawin mo, mananatili ako.”

Lumapit si Celina, galit at takot na ang mukha.

“Rafa, sabihin mong walang makukuha ang babaeng iyan. Sabihin mong akin ang condo sa BGC. Akin ang kotse. Akin ang account na ipinangako mo.”

Napalingon ako sa kanya.

“Akin?” mahinang tanong ko. “Kasal ba kayo?”

Napatigil siya.

“Ako ang mahal niya.”

“At ako ang asawa niya sa batas.”

Tumama ang katahimikan sa kanya na parang sampal na mas masakit kaysa sa nauna.

Agad na kumilos si Atty. Dizon. Tinawagan niya ang corporate secretary, ang security head, at ang auditor. Sa loob ng isang oras, nalaman kong mas malawak pa pala ang panloloko kaysa sa inaakala ko.

May condo sa pangalan ng shell company na binabayaran ng corporate funds.

May sasakyan na nakapangalan kay Celina pero binili sa panahong kasal kami.

May credit card extensions, luxury bags, foreign trips, jewelry, at “consulting fees” na ipinapasok sa account ni Celina.

At ang pinakamasakit sa lahat: ang perang nakuha sa pagbenta ng bahay nina Mama at Papa ay hindi niya ginamit sa “pagbangon mula sa pagkalugi.”

Ginamit iyon bilang initial capital sa expansion ng kumpanya.

Ang kumpanyang ngayon ay sinasabi niyang wala akong karapatan.

Naupo ako sa gilid ng conference room, tahimik habang binabasa ang listahan.

Hindi ako umiyak.

Naubos na yata ang luha ko sa lobby.

Si Rafael naman ay paulit-ulit na nagmamakaawa.

“Mariel, pag-usapan natin sa bahay.”

“Wala na tayong bahay,” sagot ko. “May inuupahan lang tayong kwarto na ginawa mong kulungan para hindi ko makita ang totoong buhay mo.”

“Hindi ko gustong saktan ka.”

“Pero sinaktan mo ako araw-araw.”

Dumating ang security para kunin ang kopya ng CCTV. Sinabi ng board member na habang ongoing ang audit, pansamantalang isususpinde si Rafael sa ilang financial decision. Hindi pa iyon katapusan, pero iyon ang unang pagbagsak ng koronang isinuot niya sa sarili niyang ulo.

Si Celina, na kanina’y parang reyna ng buong gusali, biglang naging desperada.

“Rafa, ayusin mo ito!” sigaw niya. “Hindi ako papayag na mawala lahat dahil sa kanya!”

Tumingin sa kanya si Rafael, pagod at wasak.

“Celina, tumahimik ka muna.”

“Tumahimik?” Halos mapasigaw siya. “Pitong taon akong naghintay habang pinakasalan mo siya! Sinabi mong papel lang siya! Sinabi mong ako pa rin ang tunay!”

Doon tuluyang nabasag ang huling kasinungalingan.

Papel lang siya.

Iyon pala ako sa kuwento nila.

Isang papel na kailangan para sa trust.

Isang pangalan sa marriage certificate.

Isang babaeng puwedeng gutumin, pagurin, at lokohin, basta mananatiling tahimik.

Tumayo ako.

“Salamat, Celina,” sabi ko.

Napatigil siya.

“Dahil ngayon, may narinig na ang lahat.”

Kinabukasan, nagsampa ako ng kaso.

Civil case para sa recovery ng marital assets.

Criminal complaint para sa pananakit.

Petisyon para sa annulment o legal separation, ayon sa payo ng abogado, kasama ang claim sa financial abuse at fraud.

Hindi naging madali.

Hindi iyon parang teleserye na isang eksena lang, tapos panalo na agad ang bida.

May mga araw na natakot ako. May mga gabi na pag-uwi ko sa maliit na inuupahan kong studio, nanginginig pa rin ang kamay ko habang nagtitimpla ng kape. May mga taong nagsabi na baka pera lang ang habol ko. May mga nagtanong kung bakit ngayon lang ako kumilos.

Ang sagot ko lagi:

“Dahil ngayon ko lang nalaman ang totoo.”

At minsan, hindi kahinaan ang matagal na pananahimik.

Minsan, iyon ang ebidensya kung gaano ka kalalim nagmahal.

Lumipas ang ilang buwan.

Lumabas sa audit na malaking halaga ng corporate funds ang nailipat sa personal benefits ni Celina. Napilitan siyang isauli ang ilang ari-arian. Ang condo sa BGC ay na-freeze. Ang kotse, relo, at ilang luxury bags ay isinama sa listahan ng disputed marital assets.

Si Rafael ay tinanggal bilang CEO habang iniimbestigahan ang misconduct niya. Hindi siya tuluyang nawala sa kumpanya, dahil anak pa rin siya ng pamilya Villareal, pero hindi na siya ang hari.

At ako?

Nakuha ko ang shares na itinadhana sa akin ni Don Ernesto.

Pero higit pa roon, nakuha ko ang isang bagay na mas matagal kong nawala.

Ang sarili ko.

Ibinenta ko ang ilang bahagi ng settlement para bilhin muli ang maliit na bahay nina Mama at Papa. Hindi na iyon eksaktong dati. May ibang pintuan na, ibang pintura, ibang bakod.

Pero nang una kong buksan ang gate, umiyak ako.

Hindi dahil sa sakit.

Kundi dahil sa wakas, may lugar na ulit akong masasabi kong akin.

Isang hapon, dumating si Rafael sa bahay na iyon. Payat siya, pagod, at wala na ang dating yabang sa mata.

“Mariel,” sabi niya. “Patawarin mo ako.”

Tahimik ko siyang tiningnan mula sa veranda.

“Pinatawad na kita,” sabi ko.

Umangat ang mukha niya, may pag-asa.

Pero ipinagpatuloy ko.

“Pero hindi ibig sabihin noon babalik ako.”

Napakapit siya sa gate.

“Mahal pa rin kita.”

Ngumiti ako nang malungkot.

“Siguro nga. Pero may mga pagmamahal na dumadating lang kapag wala na silang makuha sa’yo.”

Hindi siya nakasagot.

Isinara ko ang gate, hindi nang padabog, hindi nang may galit.

Isinara ko iyon tulad ng pagsasara ng isang kabanata.

Mahinahon.

Buong-buo.

Makalipas ang isang taon, nagbukas ako ng maliit na design studio sa Quezon City. Tinawag ko itong “Bahay Natin Creative.” Tumutulong kami sa maliliit na negosyo—mga tindera sa palengke, online sellers, home bakers, single mothers na nagsisimula ulit.

Kapag may babaeng pumapasok na pagod, nahihiya, at takot maningil ng tamang presyo para sa trabaho niya, nakikita ko ang dating ako.

Kaya lagi kong sinasabi:

“Huwag mong gawing sukatan ng halaga mo ang paraan ng pagtrato sa’yo ng taong hindi marunong magmahal.”

Hindi lahat ng sugat ay agad naghihilom.

Hindi lahat ng panloloko ay nababayaran ng pera.

Pero may araw na gigising ka at mararamdaman mong hindi ka na nanginginig kapag naaalala mo siya.

May araw na ang pangalan niya ay magiging pangalan na lang.

Hindi na sugat.

Hindi na kulog.

Hindi na kadena.

At sa araw na iyon, mauunawaan mo:

Hindi ka iniwanang walang-wala.

Iniwan ka nila sa gitna ng dilim, oo.

Pero doon mo rin natuklasan na kaya mo palang maging sarili mong ilaw.

Mensahe sa mga mambabasa:
Kung minahal mo nang sobra, hindi ka tanga. Kung nagtiis ka, hindi ka mahina. Pero kapag nakita mo na ang katotohanan, huwag mo nang ipagpalit ang sarili mong dignidad para sa taong sanay kang gawing anino. Minsan, ang pinakamalaking hustisya ay hindi lang ang mabawi ang nawala—kundi ang matutong piliin ang sarili, nang walang takot at walang pagsisisi.