Pagkatapos ng college entrance exam, inakala kong ang hapunang iyon ay simpleng salo-salo lang ng dalawang pamilyang matagal nang magkakilala.

Pero sa loob lamang ng ilang minuto, naging libing iyon ng lahat ng alaala ko kay Marco.

At ang pinakamasakit?

Hindi ako sinaksak ng kaaway.

Sinaksak ako ng lalaking minsan kong pinasan pauwi habang duguan ang braso ko, habang umiiyak siyang nangakong aalagaan niya ako habang buhay.

Nasa isang private room kami ng isang kilalang restaurant sa Quezon City. Kasama ko sina Mama at Papa, pati ang pamilya ni Marco del Rosario, ang childhood friend ko mula pa noong kindergarten.

Magkapitbahay kami noon sa Antipolo. Sabay kaming lumaki, sabay pumasok sa paaralan, sabay nag-review para sa entrance exam. Sa mata ng matatanda, kami raw ang tipo ng batang “itinatadhana.”

Kaya habang naghahain ang waiter ng sinigang na salmon at crispy pata, pabirong ngumiti ang nanay ni Marco, si Tita Lorna.

“Kayong dalawa ha,” sabi niya habang nakatingin sa amin. “Mag-ingat kayo. Huwag muna kayong gagawa ng malaking problema. Magtapos muna kayo ng college bago ako mag-alaga ng apo.”

Natawa nang mahina ang mga matatanda.

Ako, ngumiti lang.

Pero si Marco, biglang ibinaba ang kutsara.

“Ma,” malamig niyang sabi, “may gusto na akong iba. Hindi si Althea.”

Parang may basong nabasag kahit walang bumagsak.

Tumigil ang tawanan.

Nanigas ang mukha ni Mama. Si Papa naman ay dahan-dahang ibinaba ang baso ng tubig, pero naramdaman kong kumulo ang galit niya.

Ako?

Nakatingin lang ako kay Marco.

Ang lalaking nakaupo sa tapat ko ay hindi na iyong batang dati kong kilala.

Hindi na siya iyong batang hahawak sa bag ko kapag umuulan, o iyong batang tatakbo sa bahay namin kapag may lagnat ako para dalhan ako ng lugaw.

Ngayon, siya ay isang taong puno ng kumpiyansa na kahit saktan niya ako, mananatili pa rin akong naghihintay.

Kaya bago pa masira nang tuluyan ang dignidad ng pamilya ko, ngumiti ako kay Tita Lorna.

“Tita,” sabi ko nang mahinahon, “may boyfriend na rin po ako.”

Napatigil silang lahat.

Si Mama ang unang nagsalita. “Althea? Bakit hindi mo sinabi sa amin?”

“Dati po kasi, pag-aaral ang inuuna ko,” sagot ko. “Ngayong tapos na ang entrance exam, saka lang po kami naging official.”

Biglang tumawa si Marco.

Hindi malakas, pero sapat para marinig ng lahat ang pangmamaliit.

“Boyfriend?” aniya. “Althea, huwag kang magsinungaling para lang hindi mapahiya. Sino naman ang magkakagusto sa’yo?”

Tahimik ang buong mesa.

Sa isang iglap, parang lahat ng taon ng pagkakaibigan namin ay naging alikabok.

Hindi ako sumagot.

Hindi dahil wala akong maisagot.

Kundi dahil sa gabing iyon, sa wakas, wala na akong gustong patunayan sa kanya.

Natapos ang hapunan nang mabigat ang hangin. Nagpaalam kami nang pormal, malamig, halos walang tinginan.

Paglabas namin ng restaurant, sinabi ko kina Mama na mauuna na akong maglakad papunta sa parking area. Kailangan ko lang huminga.

Pero ilang hakbang pa lang ang layo ko, narinig ko na ang boses ni Marco.

“Althea.”

Hindi ako huminto agad.

“Althea, tama na. Huwag ka nang mag-drama.”

Doon ako napalingon.

Nakatayo siya sa ilalim ng streetlight. Matangkad, malinis ang suot, pero sa mga mata niya, kita ang pagkainip. Parang ako ang nakakapagod. Parang ako ang may kasalanan kung bakit naging awkward ang dinner.

“Alam kong nasaktan ka,” sabi niya. “Pero huwag ka namang gagawa ng kwento tungkol sa boyfriend. Pangit pakinggan kapag kumalat.”

Tinitigan ko siya.

Sa tagal naming magkakilala, kabisado ko ang mukha niya kapag nagsisinungaling, kapag kinakabahan, kapag may gustong itago.

Pero ngayong gabi, iba.

Hindi siya nagsisinungaling.

Talagang naniniwala siyang hindi ako kayang mahalin ng iba.

“Marco,” marahan kong sabi, “naaalala mo ba noong third year high school tayo? Noong binugbog ka ng grupo ni Bryan sa eskinita sa likod ng computer shop?”

Nanigas ang mukha niya.

“Noong duguan ka na at halos hindi makalakad, ako ang tumakbo para tulungan ka. Ako ang umakay sa’yo hanggang sakayan. Nabalian ang braso ko dahil hinampas ako ng tubo habang pinoprotektahan kita.”

Kumunot ang noo niya. “Althea, hindi mo kailangang gamitin iyon para i-guilt-trip ako.”

“Hindi iyon ang ginagawa ko.”

“Naaalala ko,” putol niya. “Naaalala ko lahat. Sinabi kong aalagaan kita habang buhay, at gagawin ko iyon. Pero iba si Celina. Kailangan niya ako.”

Doon ko narinig ang pangalan.

Celina.

Ang transferee noong grade eleven.

Tahimik, mahina, laging nakayuko, laging mukhang kawawa. Mahirap daw ang buhay. Strikto raw ang pamilya. Walang kaibigan. Walang kakampi.

At sa isip ni Marco, dahil malakas ako, hindi ako pwedeng masaktan.

“Si Celina,” patuloy niya, “wala siyang ibang masasandalan. Ikaw, Althea, kaya mo ang sarili mo. Lagi mo namang kaya.”

Napangiti ako.

Ang sakit pala kapag ang lakas mo ang ginagamit na dahilan para hindi ka piliin.

“Kapag maayos ko na ang lahat sa kanya,” sabi niya, “kapag hindi ko na siya kailangang alagaan, babalik ako sa’yo. Ikaw pa rin naman ang gusto ng pamilya ko. Sa huli, ikaw pa rin ang pakakasalan ko.”

Tahimik akong tumingin sa kanya.

Noon, baka umiyak ako.

Noon, baka kumapit ako.

Pero ngayon, ang naramdaman ko lang ay pagod.

“Hindi mo na kailangang bumalik,” sabi ko. “May boyfriend na talaga ako.”

Tumawa siya ulit.

“Althea, saan ka kukuha ng boyfriend? Tapos lang ng exam. Halos buong taon kang nag-review. Huwag mo nang ipilit.”

Bago pa ako makasagot, nag-vibrate ang phone niya.

Isang tingin lang niya sa screen, nagbago agad ang mukha niya.

Lumambot ang boses niya.

“Celina? Babe, bakit ka umiiyak? Hindi mahalaga ang score. Pupuntahan kita ngayon. Huwag kang matakot, nandiyan na ako.”

Hindi na niya ako nilingon.

Tumakbo siya papunta sa kanto, para sa babaeng minsan pa lang nabigo, pero sa paningin niya ay kailangang sagipin agad.

Ako naman, naiwan sa ilalim ng ilaw.

Hindi umiiyak.

Hindi naghahabol.

Kinuha ko ang phone ko at nag-type ng mensahe.

“Luis, tapos na ako rito. Pwede ba kitang makita?”

Halos wala pang isang segundo, may reply na.

“Nasaan ka? Susunduin kita.”

Napangiti ako.

At habang naglalakad ako palayo sa restaurant, hindi ko alam na sa kanto sa tapat, may isang taong nakakita kay Marco na iniwan ako.

At ang taong iyon ang magiging dahilan kung bakit kinabukasan, sa harap ng buong pamilya del Rosario, may isang itim na sasakyan na hihinto sa tapat ng bahay namin—

Bumaba mula roon si Luis Calderon.

At hawak niya ang bagay na magpapatahimik kay Marco magpakailanman.

PARTE2

Bumaba si Luis Calderon mula sa itim na kotse na parang galing sa ibang mundo.

Hindi siya marangya manamit, pero kahit simpleng white polo at dark slacks lang ang suot niya, may katahimikang dala ang presensya niya. Hindi siya kagaya ni Marco na kailangang magsalita nang malakas para maramdaman ng iba ang kumpiyansa niya.

Si Luis, tahimik lang.

Pero kapag tumingin siya, parang alam niya kung saan nasugatan ang tao.

Kinabukasan iyon pagkatapos ng mabigat na hapunan.

Maaga pa lang, dumating sina Tita Lorna at Tito Renato sa bahay namin kasama si Marco. Halatang hindi maganda ang naging gabi nila. Nanlalamig ang mukha ni Tito Renato, habang si Tita Lorna ay pilit na nakangiti, dala ang isang kahon ng ensaymada na paborito raw ni Mama.

Pero alam kong hindi sila pumunta para makipagbati.

Pumunta sila para tiyaking mabubura ang sinabi ko.

“Althea,” malumanay na simula ni Tita Lorna habang nakaupo kami sa sala, “baka nadala ka lang ng emosyon kagabi. Alam naman namin na bata pa kayo ni Marco. Pero hindi magandang magsabi ng bagay na hindi totoo, lalo na tungkol sa boyfriend.”

Si Mama ay tahimik sa tabi ko. Si Papa naman, nakahalukipkip.

Si Marco, nakasandal sa single sofa, may maliit na ngiting halos hindi maitago.

“Ma,” sabi niya, “sinabi ko na sa inyo. Wala siyang boyfriend. Ginawa niya lang iyon dahil nasaktan siya.”

Tiningnan ko siya.

Noong dati, kapag nagsasalita siya nang ganito, palagi kong iniisip kung paano ko siya ipapaliwanag. Baka pagod lang. Baka naguguluhan lang. Baka naaawa lang kay Celina.

Pero may mga taong hindi naliligaw.

May mga taong sadyang komportable lang na apakan ka dahil alam nilang matagal mo na silang pinapatawad.

“Hindi ako nagsinungaling,” mahinahon kong sabi.

Ngumiti si Marco na parang naaawa. “Althea, hanggang ngayon ba? Huwag ka nang magpanggap.”

Sakto namang may busina sa labas.

Isang maikling tunog, hindi istorbo, pero sapat para tumigil ang usapan.

Lumapit ang kasambahay sa bintana at tumingin. “Ma’am, may dumating po.”

Tumayo ako.

Hindi ko na kailangang itanong kung sino.

Nang bumukas ang pinto, pumasok si Luis.

“Magandang umaga po,” magalang niyang bati.

Sandaling natahimik ang sala.

Kilala ng marami ang apelyidong Calderon sa Makati. Hindi dahil mahilig silang magpaingay, kundi dahil pag-aari ng pamilya nila ang ilang logistics company at scholarship foundation na tumutulong sa mga estudyanteng galing public school.

Pero sa school namin, si Luis ay simpleng honor student lang mula sa kabilang section. Tahimik. Matalino. Hindi sumasali sa drama.

Kaya nang makita siya ni Marco, bahagyang nagbago ang mukha nito.

“Luis?” sabi niya. “Anong ginagawa mo rito?”

Hindi sumagot agad si Luis. Lumapit siya sa akin at iniabot ang isang maliit na paper bag.

“Iniwan mo kagabi ang reviewer mo sa kotse,” sabi niya. “At ito rin, iyong bracelet mo. Baka hanapin mo.”

Nakita ko ang bracelet na iyon.

Simple lang, silver chain na may maliit na charm na hugis bituin.

Regalo niya iyon noong gabing naging kami.

Hindi niya sinabi sa akin na mahal niya ako dahil naaawa siya.

Hindi niya sinabi na ako ang pipiliin niya “sa huli.”

Ang sinabi niya lang noon ay, “Gusto kitang makilala nang totoo. Hindi iyong Althea na inaasahan ng ibang tao. Hindi iyong Althea na laging matatag. Iyong ikaw lang.”

Doon ako unang umiyak sa harap niya.

Hindi dahil nasaktan ako.

Kundi dahil sa wakas, may taong hindi ginamit ang lakas ko para iwan ako.

“Tita, Tito,” sabi ni Luis habang humaharap sa mga magulang ko at sa pamilya ni Marco, “ako po si Luis Calderon. Boyfriend po ako ni Althea.”

Parang may bumagsak na katahimikan sa sala.

Ang unang nawala ang kulay sa mukha ay si Marco.

“Impossible,” bulong niya.

Narinig iyon ni Papa.

“Bakit impossible?” malamig niyang tanong.

Hindi agad nakasagot si Marco.

Si Tita Lorna naman, halatang napahiya. “Ay, ganun ba? Pasensya na, anak. Hindi namin alam.”

Ngunit si Marco, tila hindi pa rin matanggap.

“Hindi,” sabi niya, tumayo bigla. “Hindi pwede. Kailan pa? Paano kayo naging kayo? Buong review season, nasa bahay ka lang, nasa school, nasa library. Wala kang oras para—”

“Para mahalin ng iba?” kalmadong dugtong ko.

Napahinto siya.

Hindi ko itinaas ang boses ko, pero kita kong tumama iyon.

“Marco,” sabi ko, “hindi mo kailangang bantayan ang buong buhay ko para malaman kung sino ang may karapatang pumasok dito.”

Namula ang tenga niya.

“Althea, hindi iyon ang ibig kong sabihin.”

“Hindi ba?” tanong ko. “Kagabi sinabi mong sino naman ang magkakagusto sa akin. Ngayon, nang makita mong may totoo, parang mas nasaktan ka pa kaysa natuwa.”

Hindi siya nakasagot.

Doon nagsalita si Luis.

“Matagal ko na siyang gusto,” aniya. “Pero hindi ako nanligaw habang nagre-review kami dahil alam kong mahalaga sa kanya ang exam. Pagkatapos ng huling test, inamin ko.”

Tumingin siya sa akin.

“Hindi ko siya pinilit. Hindi ko siya ginawang reserba. Hindi ko rin siya pinaghintay habang may iba akong inuuna.”

Parang sinampal si Marco kahit walang kamay na gumalaw.

Nanigas ang mukha niya. “May pinaparinggan ka ba?”

“Kung tinamaan ka,” mahinahon na sagot ni Luis, “baka dapat mong tanungin ang sarili mo kung bakit.”

Tumayo si Tito Renato.

“Marco,” mabigat ang boses niya. “Ano ba talaga ang nangyayari?”

Doon nagsimulang magbitak ang lahat.

Akala yata ni Marco, hindi alam ng mga matatanda ang nangyari nitong nakaraang dalawang taon. Akala niya, dahil hindi ako nagsumbong, walang bakas ang pananakit niya.

Pero ang pananakit na paulit-ulit, kahit tahimik mong lunukin, nag-iiwan pa rin ng ebidensya.

Si Papa ang unang nagsalita.

“Noong isang gabi, umuwi si Althea nang halos alas-diyes, mag-isa, galing sa kalsadang malapit sa construction site. Hindi siya nagsumbong. Pero nakita ko ang sapatos niya, putik ang ilalim, at nanginginig ang kamay niya habang umiinom ng tubig.”

Biglang umiwas ng tingin si Marco.

“Tinawagan kita noon,” patuloy ni Papa, “pero hindi mo sinagot. Kinabukasan, nalaman kong iniwan mo siya roon para ihatid ang isang babae.”

“Papa…” mahina kong sabi.

Hinawakan ni Mama ang kamay ko.

“Alam namin,” bulong niya. “Hindi lang namin alam kung gaano kasakit hanggang kagabi.”

Si Tita Lorna ay namutla.

“Marco,” nanginginig ang boses niya, “totoo ba iyon?”

“Hindi ko siya iniwan,” depensa niya. “Marunong naman siyang umuwi. Si Celina kasi—”

“Si Celina na naman,” sabi ni Tito Renato, halos pabulong pero puno ng bigat.

Parang doon lang niya naunawaan na ang pangalan ni Celina ay hindi na simpleng pangalan. Isa na itong palusot. Isang kutsilyo na paulit-ulit na ginagamit laban sa akin.

“Hindi ninyo naiintindihan,” mabilis na sabi ni Marco. “Kawawa si Celina. Mababa ang score niya. Mahirap ang buhay niya. Kung wala ako—”

“Kung wala ka,” putol ni Luis, “baka matuto siyang tumayo sa sariling paa. Pero dahil lagi mong ginagawa ang lahat para sa kanya, ginawa mong dahilan ang kahinaan niya para pabayaan ang taong nananahimik lang.”

Namula ang mukha ni Marco. “Wala kang alam.”

“May alam ako,” sagot ni Luis. “Alam kong noong kinopya ni Celina ang homework ni Althea, si Althea ang napagalitan. Alam kong noong kumain kayo sa labas, pinauwi ninyo siya dahil ‘nakakaistorbo’ raw siya. Alam kong ginamit ninyo siya bilang takip para hindi kayo mapagbintangan na nagde-date.”

Napatitig ako kay Luis.

Hindi ko sinabi sa kanya lahat.

Hindi ganoon kadetalye.

Napansin niya ang tingin ko, kaya marahan niyang sinabi, “Hindi mo kailangang magsumbong para mapansin ng taong nagmamalasakit.”

Sa simpleng pangungusap na iyon, biglang sumikip ang dibdib ko.

Ilang taon kong inisip na baka masyado lang akong sensitibo.

Baka ako ang problema.

Baka dahil malakas ako, dapat hindi masakit.

Pero may isang taong nakita lahat ng hindi ko masabi.

At hindi niya ako sinisi.

Si Marco ay tila lalong nataranta.

“Althea, kaya pala ganito ka,” sabi niya, pilit na tumatawa. “Nilason ka niya. Kaya mo ako tinatalikuran.”

Doon ako tumayo.

“Hindi ako nilason ni Luis,” sabi ko. “Nagising ako.”

Tahimik ang lahat.

“Matagal na akong nagising, Marco. Noong iniwan mo ako sa kalsada. Noong ginamit mo ang notebook ko para iligtas si Celina. Noong pinatahimik mo ako dahil naiirita siya sa boses ko. Noong sinabi mong ako ang pakakasalan mo sa huli, pero kailangan mo munang mahalin at alagaan ang iba.”

Lumalim ang paghinga ko.

“Hindi ako bahay na pwede mong balikan kapag tapos ka nang gumala. Hindi ako upuang nakalaan sa’yo kahit sino pa ang paupuin mo habang wala ka. At lalong hindi ako premyong ibibigay sa’yo ng pamilya natin dahil lang matagal tayong magkakilala.”

Hindi nakapagsalita si Marco.

Sa unang pagkakataon, nakita kong wala siyang maisagot.

Ang batang minsang nangakong aalagaan ako habang buhay ay nakatayo sa harap ko ngayon, hindi dahil mahal niya ako, kundi dahil hindi niya matanggap na may iba nang pipili sa akin.

Iyon ang pinakamasakit na katotohanan.

May mga taong hindi ka mahal.

Mahal lang nila ang ideyang nandiyan ka palagi.

Biglang tumunog ang phone ni Marco.

Sa screen, lumabas ang pangalan ni Celina.

Walang gumalaw.

Tumingin siya sa phone, pagkatapos sa akin.

Parang hinihintay niyang pigilan ko siya.

Pero hindi ako nagsalita.

Sa huli, sinagot niya.

“Celina, mamaya na—”

Hindi namin marinig ang buong sinabi sa kabilang linya, pero narinig namin ang hikbi.

Agad lumambot ang mukha niya.

“Nandito ako sa bahay nina Althea,” sabi niya. “Hindi, hindi siya galit. Huwag kang umiyak. Pupunta ako.”

Doon napapikit si Tita Lorna.

Parang sa wakas, nakita niya kung ano ang nangyari sa anak niya.

Isang anak na sanay unahin ang luha ng ibang babae, kahit nasa harap niya ang sugat na siya mismo ang gumawa.

Ibinaba ni Marco ang tawag.

“Ma, Pa, kailangan ko lang—”

“Umupo ka,” utos ni Tito Renato.

Natigilan si Marco.

“Hindi ka aalis.”

“Pero si Celina—”

“Kung ang isang tao ay laging kailangang sagipin sa oras na haharap ka sa responsibilidad,” sabi ni Tito Renato, “hindi iyon pagmamahal. Takas iyon.”

Namula ang mata ni Marco.

Marahil ngayon lang siya pinigilan ng sarili niyang pamilya.

Marahil ngayon lang niya naramdaman na hindi lahat ng tao ay kakampi sa kanyang bersyon ng kabutihan.

Si Tita Lorna ay lumapit sa akin. Nanginginig ang kamay niya nang hawakan niya ang braso ko.

“Althea,” sabi niya, “pasensya na. Akala ko bata lang kayo. Akala ko tampuhan lang. Hindi ko alam na nasasaktan ka na pala nang ganito.”

Ngumiti ako nang mahina.

“Tita, hindi na po kailangan. Tapos na po iyon.”

At totoong tapos na.

Hindi dahil nakalimutan ko.

Kundi dahil ayoko nang gawing sentro ng buhay ko ang taong matagal na akong itinulak sa gilid.

Pagkatapos ng araw na iyon, mabilis kumalat sa magkakakilala ang nangyari. Hindi ko na alam kung sino ang nagkwento, pero sa isang lugar na magkakakilala ang pamilya, paaralan, at kapitbahay, ang katotohanan ay may sariling paa.

Nalaman ng marami na hindi pala ako ang naghahabol.

Hindi pala ako ang desperada.

Hindi pala ako ang gumagawa ng kwento.

Si Marco ang batang sanay na may naghihintay sa likod niya habang hinahabol niya ang babaeng pinili niyang iligtas araw-araw.

Pagdating ng pasukan sa college, sabay kaming pumasok ni Luis sa University of the Philippines Diliman. Siya sa Engineering, ako sa Communication.

Hindi naging perpekto ang relasyon namin.

May tampuhan, may pagod, may araw na pareho kaming busy.

Pero isang bagay ang hindi niya ginawa kahit kailan.

Hindi niya ako pinaghintay sa labas ng buhay niya.

Kapag may problema siya, sinasabi niya.

Kapag nasasaktan ako, nakikinig siya.

Kapag malakas ako, hindi niya inaakala na hindi ko na kailangan ng lambing.

Samantala, si Marco ay pumasok sa isang private college malapit sa school ni Celina. Sabi ng balita, madalas daw silang mag-away. Madalas siyang umabsent para puntahan siya. Madalas bumaba ang grades niya.

Isang gabi, ilang buwan pagkatapos ng lahat, nag-message siya sa akin.

“Althea, pwede ba tayong mag-usap?”

Hindi ko agad binuksan.

Kinabukasan ko na sinagot.

“Ano iyon?”

Matagal bago siya nag-reply.

“Akala ko kasi kahit anong mangyari, nandiyan ka pa rin.”

Tinitigan ko ang mensahe.

Walang galit na sumiklab.

Walang lungkot na bumalik.

Parang nakakita lang ako ng lumang litrato ng bahay na hindi ko na tinitirhan.

Sumagot ako nang maikli.

“Doon ka nagkamali.”

Ilang minuto ang lumipas.

“Masaya ka ba sa kanya?” tanong niya.

Tumingin ako sa kabilang mesa. Nasa library kami ni Luis. Nakayuko siya sa libro, pero may nakahandang iced coffee sa tabi ko, iyong eksaktong timpla na gusto ko. Hindi niya ipinagyabang. Hindi niya ipinaalala. Basta naalala lang niya.

Ngumiti ako.

“Oo.”

Hindi na muling nag-reply si Marco.

At sa wakas, hindi ko na rin hinintay.

Maraming taon akong naniwalang ang pagmamahal ay kailangang tiisin. Na kapag matagal mo nang kilala ang isang tao, sapat na iyon para tawagin siyang tahanan. Na kapag may pangako noon, dapat mong hintayin ang katuparan kahit pinipili ka na lang sa dulo.

Pero natutunan ko: hindi lahat ng childhood love story ay dapat magkatuluyan.

Minsan, ang taong kasama mo sa simula ay aral lang.

At ang tunay na pagmamahal ay hindi iyong babalik sa’yo kapag tapos na siya sa iba.

Ang tunay na pagmamahal ay iyong hindi ka iniiwan sa gilid habang pinapatunayan mong karapat-dapat kang piliin.

Sa mga taong nagbabasa nito, tandaan ninyo:

Huwag mong gawing bahay ang taong ginagawa ka lang waiting area.

Huwag mong hintayin ang taong kailangan pang maubos ang iba bago ka pahalagahan.

Dahil ang tamang tao, hindi ka itatago, hindi ka gagawing reserba, at hindi ka tatanungin kung sino ang magkakagusto sa’yo.

Ipaparamdam niya sa’yo ang sagot araw-araw.