Pagbabalik ng Lahat ng Nawala
Bahagi 3: Ang Pagbabalik ng Lahat ng Nawala
Noong gabing iyon, hindi agad umalis ang mga tao sa bakuran namin.
Ang ilan ay nanatili dahil sa usisa. Ang iba naman, lalo na ang mga kamag-anak na nakinabang sa lihim na bentahan ng lupa, ay hindi makaalis dahil pinaupo sila ng mga pulis at abogado upang kunan ng salaysay.
Ako naman ay nakaupo sa tabi ni Nanay, hawak ang malamig niyang kamay.
Parang biglang tumanda si Nanay sa loob lamang ng ilang oras.
Kanina, ang iniisip niya lang ay kung saan kukuha ng panggastos sa pag-aaral ko, kung paano bibili ng bigas, kung paano tutulungan si Tatay na may masakit na likod.
Ngayon, nalaman niyang ang mga taong pinagkatiwalaan niya ay siya palang dahilan kung bakit kami nalugmok nang ganoon katagal.
Si Tita Luningning ay nakikipag-usap sa abogado sa may gilid ng bakuran. Tahimik pero matatag ang tindig niya. Hindi siya sumisigaw. Hindi siya nagwawala. Pero sa bawat salitang binibitawan niya, mas nakikita kong hindi na siya ang takot na dalagang umalis noon na may lumang bag sa balikat.
Ibang tao na siya.
Isang babaeng hinubog ng hirap, ng layo, ng pangungulila, at ng pangakong binalikan niya kahit huli na.
Maya-maya, lumapit siya sa amin.
“Ate,” sabi niya kay Nanay, “hindi ito matatapos ngayong gabi. Pero nagsimula na. May hawak kaming sapat na ebidensya para buksan muli ang kaso. Ang lupang ibinenta nila, hindi na basta-basta maibabalik ngayon, pero puwede nating habulin ang kabayaran. May naiwan ding perang inilagay nila sa ibang pangalan. May paraan para mabawi.”
Hindi kumibo si Nanay.
Tumingin lang siya sa lumang mesa, sa mga dokumentong nakalatag doon.
Matagal bago siya nagsalita.
“Luningning, pagod na ako.”
Biglang napahinto si Tita.
“Alam ko, Ate.”
“Hindi lang katawan ko ang pagod,” dagdag ni Nanay. “Pati puso ko. Buong buhay kong inisip na mahirap lang talaga tayo. Buong buhay kong sinisi ang sarili ko kung bakit hindi ko mabigyan ng magandang buhay ang anak ko. Tapos ngayon malalaman kong… niloko pala ako ng mga taong tinulungan ko.”
Tumulo ang luha sa mukha ni Tita.
Lumuhod siya sa harap ni Nanay at hinawakan ang magkabilang kamay nito.
“Ate, hindi mo na kailangang lumaban mag-isa. Nandito na ako.”
Napatingin si Nanay sa kanya.
“Hindi na ako aalis nang walang balita. Hindi na ako mawawala. Sa pagkakataong ito, ako naman ang aalalay sa’yo.”
Tumalikod si Nanay at napatingin kay Tatay.
Si Tatay, na kanina pa tahimik, ay lumapit. Nakayuko siya, pero nang magsalita, buo ang boses niya.
“Elena, matagal na tayong lumaban. Ngayon, hayaan nating may lumaban naman para sa atin.”
Noon lang tuluyang napaiyak si Nanay.
Niyakap siya ni Tatay. Niyakap din siya ni Tita. Ako, hindi ko napigilan ang sarili ko at sumiksik ako sa pagitan nila.
Sa unang pagkakataon pagkatapos ng maraming taon, naramdaman kong hindi kami maliit.
Hindi kami nag-iisa.
Kinabukasan, mabilis na kumalat sa buong baryo ang nangyari.
Ang mga kapitbahay na dati ay mahilig magtsismis, ngayon ay halos hindi makatingin nang diretso kay Nanay. Ang ilan ay lumapit upang humingi ng tawad dahil naniwala sila sa mga kasinungalingan noon.
May isang matandang babae na humawak sa kamay ni Nanay at umiyak.
“Elena, patawad. Akala namin talaga, pinabayaan ka lang ng kapatid mo.”
Ngumiti si Nanay nang mahina.
“Matagal na iyon.”
Pero nakita kong hindi ibig sabihin noon ay nakalimutan na niya.
Ibig sabihin lang, ayaw na niyang pasanin ang bigat ng galit buong buhay.
Sa mga sumunod na linggo, sunod-sunod ang nangyari.
Dinala ni Tita si Nanay at Tatay sa lungsod upang makipagkita sa abogado. May mga dokumentong pinirmahan, may mga testigong kinausap, at may mga record na hinanap sa lumang opisina.
Lumabas na hindi lang lupa ang kinuha nina Mang Berting at Lolo Amado. May perang iniwan sina Lola at Lolo para kay Nanay at Tita, pero ginamit iyon sa negosyo ng isang kamag-anak. Nang kumita ang negosyo, itinago ang kita at pinalabas na lugi ang lahat.
Si Aling Cora naman, na dating pinagkakatiwalaan ni Nanay, ay umamin na tumanggap siya ng pera para lokohin si Nanay sa pagpirma sa mga dokumento. Umiyak siya sa harap ni Nanay at humingi ng tawad.
“Ako ay nasilaw sa pera,” sabi ni Aling Cora. “Akala ko noon, maliit na bagay lang. Hindi ko inisip na buong buhay mo ang maaapektuhan.”
Tahimik lang si Nanay habang nakikinig.
Pagkatapos, sinabi niya:
“Pinatawad na kita bilang tao. Pero ang ginawa mo, kailangan pa ring harapin ang kapalit.”
Iyon ang unang beses na nakita kong ganoon katatag si Nanay.
Hindi siya sumigaw. Hindi siya nanumbat. Pero malinaw sa kanyang mga mata na hindi na siya ang babaeng madaling lokohin dahil sa kabaitan.
Dahil sa tulong ni Tita, napatingnan din si Tatay sa isang mahusay na doktor. Lumabas na kailangan niya ng therapy at pahinga, hindi dagdag na trabaho. Nang marinig iyon ni Tatay, parang gusto pa niyang tumutol.
“Kaya ko pa naman,” sabi niya.
Pinandilatan siya ni Nanay.
“Kaya mo pa? Noong isang araw nga hindi ka makatayo.”
Tumawa si Tita.
“Kuya Ramon, minsan ang tunay na tapang ay ang pag-amin na kailangan mo munang magpahinga.”
Napakamot ng ulo si Tatay. “Kayong magkapatid talaga, kapag nagsanib, wala nang makakalusot.”
Doon kami unang natawa nang sabay-sabay.
Maliit na tawa lang iyon, pero para sa akin, parang unang sinag ng araw pagkatapos ng mahabang bagyo.
Isang gabi, habang nakaupo kami sa hapag, inilabas ni Tita ang isang sobre.
Akala ni Nanay, tungkol na naman iyon sa kaso.
Pero nang buksan niya, nakita niya ang pangalan ng paaralang matagal ko nang itinago sa drawer.
Nanlaki ang mga mata ko.
“Ito…” hindi ako makapagsalita.
Ngumiti si Tita sa akin.
“Tala, kinausap ko ang paaralan. Pasado ka sa pagsusuri nila. At kahit hindi pa lumabas ang buong scholarship, ako muna ang bahala sa lahat ng gastos mo.”
Agad akong umiling.
“Hindi po, Tita. Sobra na po iyon. Marami na kayong tinutulungan.”
Lumapit si Tita at hinawakan ang balikat ko.
“Noong tatlong taong gulang ka, ibinigay mo sa akin ang lahat ng laman ng alkansiya mo. Para sa’yo, iyon ang buong mundo mo noon.”
Napuno ng luha ang mga mata ko.
“Ngayon,” sabi ni Tita, “hayaan mong ibalik ko sa’yo ang mundong ipinangako kong ibibigay.”
Hindi ko na napigilan ang iyak ko.
Niyakap ko si Tita nang mahigpit.
Sa gilid, nakita kong tahimik na umiiyak si Nanay. Pero sa pagkakataong ito, hindi na iyon luha ng pagod.
Luha iyon ng pag-asa.
Habang hawak ko ang papel mula sa paaralan, bigla kong naalala ang batang ako na nagpulot ng barya sa bakuran, umaasang sapat iyon para hindi na umiyak si Tita.
Hindi ko alam noon na ang mumunting baryang iyon ay magiging alaala na mag-uuwi sa kanya sa amin.
At hindi ko rin alam na ang pagbabalik niya ang magiging simula ng pagbabalik ng lahat ng matagal nang nawala sa pamilya namin.