SA HALIP NA PAGHIHIGANTI, ISANG MAHIRAP NA KAPATAWARAN ANG NAGBUKLOD MULI SA PAMILYA AT NAGBAGO SA KANILANG KINABUKASAN
BAHAGI 3 — SA HALIP NA PAGHIHIGANTI, ISANG MAHIRAP NA KAPATAWARAN ANG NAGBUKLOD MULI SA PAMILYA AT NAGBAGO SA KANILANG KINABUKASAN
Tahimik ang malaking sala ng bahay ng mga De Leon.
Nasa isang dulo sina Rogelio at Carmela. Magkatabi naman sina Gabriel at Isabella.
Nasa gitna si Doña Remedios.
Inilapag niya sa mesa ang maliit na kuwadernong natagpuan sa lihim na bodega.
—Rogelio, bilang panganay, ikaw sana ang unang magtatanggol sa negosyong iniwan ng iyong ama.
Napayuko si Rogelio.
—Patawad po, Mama.
—At ikaw, Carmela…
Napahikbi ang babae.
—Hindi kita tinanggap sa pamilyang ito para maging katulong. Tinuring kitang anak. Kaya mas masakit na sarili mong pamilya ang niloko mo.
Lumuhod si Carmela.
—Mama, patawarin ninyo ako.
Umiling si Doña Remedios.
—Madaling sabihin ang patawad. Mahirap ibalik ang tiwala.
Tumingin siya sa kanilang dalawa.
—Mula ngayon, wala na kayong karapatang humawak ng pera ng negosyo.
Napapikit si Rogelio.
—Naiintindihan ko po.
—At ang lahat ng perang kinuha ninyo ay ibabalik ninyo mula sa sarili ninyong bahagi ng kita.
Tumango siya.
Ngunit may sumunod pang sinabi ang matanda.
—At pansamantala, aalis kayo sa bahay na ito.
Napahagulhol si Carmela.
—Mama!
Hindi gumalaw si Doña Remedios.
—Kailangan ninyong matutong mabuhay nang hindi umaasa sa pangalan ng De Leon.
Tumayo si Isabella.
—Mama…
Lahat ay napatingin sa kanya.
Lumapit siya sa matanda.
—Maaari po ba akong magsalita?
Tumango si Doña Remedios.
—Hindi ko po ipagtatanggol ang ginawa nila. Mali po iyon. Pero kung paaalisin natin sila nang wala silang pagkakataong ayusin ang ginawa nila, baka sama ng loob lang ang maiwan.
Tumingin siya kay Carmela.
—Ate, nasaktan ninyo ako. Ilang beses ninyo akong sinubukang ipahiya. Pero ayokong manalo dahil nawala kayo sa pamilya.
Napaiyak nang tuluyan si Carmela.
Hindi niya inaasahang ang babaeng pinakamadalas niyang saktan ang unang magsasalita para sa kanya.
—Bakit? —mahina niyang tanong.—Bakit mo ako tinutulungan?
—Dahil ayokong maging katulad mo noong galit ka sa akin.
Napayuko si Carmela.
Iminungkahi ni Isabella na sa halip na tuluyang paalisin ang mag-asawa, pagtrabahuhin sila sa negosyo nang walang posisyon sa pamamahala sa loob ng anim na buwan.
Magsisimula sila tulad ng ordinaryong manggagawa.
Walang espesyal na pribilehiyo.
Walang susi sa kaha.
Walang access sa account.
At bawat pisong inutang nila ay kailangang bayaran.
Matagal na natahimik si Doña Remedios.
Pagkatapos ay tumingin siya kay Rogelio.
—Kaya mo?
—Opo.
Tumingin siya kay Carmela.
Nanginginig ang babae.
—Kaya mo?
Pinunasan ni Carmela ang luha.
—Opo, Mama.
At doon nagsimula ang pagbabago.
Sa unang linggo, halos hindi makatingin si Carmela sa mga manggagawa.
Dati siyang nag-uutos.
Ngayon, kasama na siyang naghuhugas ng kagamitan, naglilinis ng mesa at nagbabalot ng longganisa.
Ngunit hindi siya nagreklamo.
Unti-unti ring bumalik ang dating sipag ni Rogelio.
Mas maaga siyang gumigising kaysa sa lahat.
At si Gabriel ang pinakanagbago.
Isang buwan ang ipinangako niyang pagtatrabaho dahil natalo siya kay Isabella.
Ngunit lumipas ang isang buwan at hindi siya umalis.
Dalawang buwan.
Tatlong buwan.
Hindi na siya bumalik sa sabungan.
Isang gabi, habang nagbibilang sila ng kahon, tinanong siya ni Isabella:
—Hindi ka ba nami-miss ng mga kaibigan mo?
Ngumiti si Gabriel.
—Siguro.
—Hindi mo nami-miss ang sabong?
Nag-isip siya.
—Minsan.
—Bakit hindi ka pumupunta?
Lumapit si Gabriel at marahang hinawakan ang kamay niya.
—Dati kasi akala ko nakakulong ako kapag nandito ako. Ngayon naiintindihan kong wala pala akong direksiyon noon.
Tumingin siya sa kanilang pagawaan.
—At saka may mas mahirap na kalaban dito.
—Sino?
Ngumisi si Gabriel.
—Ikaw.
Tinapik siya ni Isabella sa balikat.
—Gusto mo bang magpaligsahan ulit?
—Huwag na. Isang buwan akong natalo noong una. Baka habang-buhay na ang kapalit sa susunod.
Sabay silang natawa.
Makalipas ang anim na buwan, muling tinipon ni Doña Remedios ang pamilya.
Inilapag ni Rogelio sa mesa ang isang sobre.
—Mama, ito na po ang huling bahagi ng perang kailangan naming ibalik.
Binuksan iyon ng matanda.
Kumpleto.
Pagkatapos ay inilapag ni Carmela ang lumang susi ng bodega.
—Hindi ko po hinihinging ibalik ninyo ito sa akin.
Tumingin siya kay Isabella.
—May gusto lang akong sabihin.
Lumapit siya sa hipag.
—Noong dumating ka rito, natakot ako. Akala ko kukunin mo ang lugar ko. Kaya sinubukan kitang pabagsakin.
Nangingilid ang kanyang luha.
—Pero ikaw pa ang tumulong para hindi tuluyang masira ang pamilya ko.
Hinawakan ni Isabella ang kamay niya.
—Tapos na iyon, Ate.
Umiling si Carmela.
—Hindi. Hindi ko gustong kalimutan. Gusto kong maalala para hindi ko na ulitin.
Sa unang pagkakataon, niyakap niya si Isabella nang walang pagkukunwari.
Tahimik na pinunasan ni Doña Remedios ang kanyang mata.
Pagkaraan ng isang taon, malaki na ang ipinagbago ng De Leon Longganisa.
Ang buyer na muntik nilang mabigo noon ay naging regular distributor nila sa Metro Manila.
Nadagdagan ang kanilang mga reseller.
Ngunit may isang bagay na ipinilit ni Isabella.
Hindi sila dapat lumaki nang napakabilis kung kapalit naman nito ang kalidad.
Kaya inayos nila ang sistema.
Si Rogelio ang namahala sa suppliers at logistics ngunit lahat ng transaksiyon ay dumadaan sa malinaw na accounting.
Si Carmela naman ang inilagay sa packaging at customer service, kung saan lumabas ang tunay niyang galing sa pakikipag-usap.
Si Gabriel ang namahala sa production.
At si Isabella ang naging responsable sa quality control at product development.
Isang umaga, tinawag silang lahat ni Doña Remedios.
May inilapag siyang dokumento sa mesa.
—Mama, ano ito? —tanong ni Gabriel.
—Plano ng negosyo.
—Bakit may pangalan naming lahat?
Ngumiti ang matanda.
—Dahil hindi ko ipamamana ang De Leon Longganisa sa isang anak lamang.
Napatingin sina Rogelio at Gabriel sa isa't isa.
—Ang negosyong ito ay hindi premyo na pinag-aagawan. Responsibilidad ito.
Hinawakan niya ang kamay ni Isabella.
—At kung hindi dahil sa babaeng ito, baka matagal nang nasira ang pamilya natin.
Umiling si Isabella.
—Mama, hindi po ako nagligtas sa pamilya.
—Ano kung ganoon?
Tumingin siya kina Gabriel, Rogelio at Carmela.
—Natuto lang po tayong lahat na piliing ayusin ang problema kaysa talikuran ang isa't isa.
Makalipas ang dalawang taon, isang malaking karatula ang nakasabit sa harap ng bagong gusali:
DE LEON FAMILY LONGGANISA — VIGAN, ILOCOS SUR
Sa loob, abala ang dose-dosenang manggagawa.
Si Rogelio ay nag-iinspeksiyon ng delivery.
Si Carmela ay nakikipag-usap sa mga customer.
At sa production area, nakatayo si Gabriel sa harap ng isang bagong empleyado.
—Huwag mong madaliin ang paghahalo. Dapat pantay ang timpla.
Napadaan si Isabella at napangiti.
Pamilyar na pamilyar ang mga salitang iyon.
—Parang may narinig na akong nagsabi niyan dati.
Lumingon si Gabriel.
—Talaga? Sino?
—Isang babaeng tinalo ka sa paggawa ng longganisa.
Nagtawanan ang mga manggagawa.
Lumapit si Gabriel sa asawa.
—May reklamo ka ba sa pinakamagaling na production manager sa Vigan?
—Pinakamagaling?
—Oo naman.
—Gusto mong magpaligsahan ulit?
Agad siyang umiling.
—Ayoko. Natuto na ako.
Mula sa balkonahe, nakaupo si Doña Remedios habang pinagmamasdan silang lahat.
May mga puting buhok na ngayon sa kanyang ulo at hindi na siya kasingbilis maglakad gaya noon.
Ngunit payapa ang mukha niya.
Lumapit si Carmela at iniabot sa kanya ang mainit na tsaa.
—Mama.
—Salamat, anak.
Sandaling natahimik si Carmela.
—Mama… salamat po at hindi ninyo ako tuluyang pinalayas noon.
Tiningnan siya ng matanda.
—Hindi ako ang dapat mong pasalamatan.
Napatingin silang dalawa kay Isabella.
Naroon ito sa kabilang dulo ng pagawaan, tumatawa habang tinuturuan si Gabriel kung paano ayusin ang isang maling pagkakatali.
Ngumiti si Carmela.
—Alam ko po.
Pagsapit ng hapon, nagsara muna sila nang maaga.
Sabay-sabay kumain ang buong pamilya sa mahabang mesa.
Wala nang lihim na bodega.
Wala nang perang itinatago.
Wala nang dalawang magkapatid na kailangang mag-agawan sa mana.
Pagkatapos kumain, tumayo si Gabriel at itinaas ang kanyang baso.
—May gusto akong sabihin.
—Ano na naman iyan? —tanong ni Rogelio.
Tumingin si Gabriel kay Isabella.
—Noong gabi ng kasal namin, gusto kong tumakas sa sarili kong asawa.
Nagtawanan ang lahat.
—Ngayon, kapag naiisip ko iyon, isang bagay lang ang masasabi ko.
Hinawakan niya ang kamay ni Isabella.
—Buti na lang nahuli niya ako.
Tumawa si Isabella.
—At buti na lang natalo ka sa paggawa ng longganisa.
—Oo na.
Hinalikan ni Gabriel ang noo ng asawa.
Sa labas, nagsisimula nang umilaw ang mga lumang kalye ng Vigan.
At sa ilalim ng karatulang may pangalan ng kanilang pamilya, patuloy na umaalingasaw ang amoy ng bawang, paminta at bagong lutong longganisa.
Ang negosyong minsang muntik nang maging dahilan ng kanilang pagkawasak ang siya ngayong nagbuklod sa kanila.
Dahil sa huli, naunawaan nilang ang pinakamahalagang pamana ay hindi ang bahay, pera, bodega o pangalan ng negosyo.
Kundi ang pagkakataong matutong magpatawad, magbago at muling magtiwala.
At para kay Isabella, sapat nang makita tuwing umaga ang dating lalaking tumatakas sa bintana upang umiwas sa trabaho na ngayo'y nauunang magbukas ng pagawaan.
Dahil alam niyang sa lahat ng tagumpay na nakamit ng De Leon Longganisa, iyon ang pagbabagong pinakamatamis niyang ipinagmamalaki.
WAKAS.