Salitang Sumira sa Katahimikan
Bahagi 2: Ang Salitang Sumira sa Katahimikan
“Ang batang iyan… hindi siguradong sa iyo!”
Parang may sumabog sa loob ng bahay.
Hindi malakas ang boses ng nanay ko kung ikukumpara sa sigaw ng mga kapitbahay kapag nag-aaway sa labas, pero sa gabing iyon, ang isang pangungusap niya ay mas matalim pa sa basag na salamin sa sahig.
Tumigil ang paghinga ko.
Tiningnan ko si Althea.
Nakatayo siya sa tabi ng counter, namumutla, nanginginig ang mga kamay, at ang mga mata niya ay nakatitig sa akin na parang hinihintay niya kung saan ako kakampi.
Sa kanya ba.
O sa kanila.
May isang sandaling halos hindi ako makagalaw.
Sa likod ko, narinig ko ang mahinang paghinga ni Tatay.
Sa sala, tumigil ang tunog ng telebisyon. Marahil pinindot ni Marco ang remote, o marahil kahit ang palabas sa TV ay hindi kinayang tabunan ang bigat ng nangyayari sa kusina.
“Ma,” sabi ko, mababa ang boses, “alam n’yo ba ang sinasabi n’yo?”
Nanigas ang mukha ni Mama, pero hindi siya umatras.
“Bakit? Masama bang magtanong? Araw-araw late umuwi ang asawa mo. Sino ang nakakaalam kung saan talaga siya galing?”
Ang mga salitang iyon ay parang kutsilyong muling inundayan kay Althea.
Nakita kong kumurap siya nang mabilis, pilit pinipigilan ang luha. Pero hindi niya ipinagtanggol ang sarili.
Iyon ang mas masakit.
Hindi dahil wala siyang masabi.
Kundi dahil sanay na siyang hindi pakinggan.
Lumapit ako sa kanya.
“Althea.”
Bahagya siyang napaatras, hindi dahil takot siya sa akin, kundi dahil siguro hindi na siya marunong tumanggap ng pagtatanggol.
Hinawakan ko ang malamig niyang kamay.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Hindi siya agad sumagot.
Ang tingin niya ay bumaba sa basag na mangkok, sa kaning nakahalo sa toyo, sa mga piraso ng pagkain na ilang sandali pa lang ay hapunan niya.
Pagkatapos, halos pabulong niyang sinabi:
“Dahil ayokong maging pabigat.”
Naramdaman kong may kumurot sa dibdib ko.
“Pabigat?”
Tumango siya, at sa wakas, bumagsak ang luha niya nang tuloy-tuloy.
“Alam kong pagod ka sa trabaho. Araw-araw kang umuuwi nang gabi. Pagdating mo, gusto ko sanang tahimik ka lang, makapagpahinga. Ayokong mag-away kayo ng pamilya mo dahil sa akin.”
Napatingin ako kay Mama.
“Dahil sa kanya?”
Tumawa ako nang walang saya.
“Ma, buntis ang asawa ko. May anemia siya. Suyong-suyo na ang katawan niya. At ang ibinibigay n’yo sa kanya gabi-gabi ay malamig na kanin, tira-tirang gulay at balat ng manok?”
Namula ang mukha ni Mama.
“Hindi mo naiintindihan. Hindi madali ang magpatakbo ng bahay. Mahal ang bilihin. At saka hindi naman siya nagrereklamo.”
“Dahil pinatahimik n’yo siya.”
“Hindi ko siya pinatahimik!” sigaw ni Mama.
“Talaga?” tanong ko. “Hindi n’yo ba sinabi sa kanya kanina na huwag ipaalam sa akin? Hindi n’yo ba sinabi na baka isipin kong inaapi n’yo siya?”
Biglang natahimik si Mama.
Doon ko nalaman.
Alam niyang mali.
Matagal na niyang alam.
Pero mas pinili niyang itago.
Si Marco, na kanina ay walang pakialam habang kumakain, ngayon ay nakatayo sa may pintuan ng sala, hawak ang cellphone, maputla rin ang mukha.
“Kuya…” mahina niyang sabi.
Tiningnan ko siya.
“Ikaw, Marco. Alam mo rin?”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Akala ko… normal lang. Sabi ni Mama, okay lang daw kay Ate Althea.”
“Okay lang?” paulit kong tanong.
Itinuro ko ang sahig.
“Sa tingin mo, okay lang ito?”
Walang sumagot.
Si Tatay ang lumapit sa mesa. Mabigat ang mukha niya, parang ilang buwan na niyang dinadala ang kasalanang hindi niya masabi.
“Rafael,” sabi niya, “nagkamali ako.”
Napalingon ako sa kanya.
“Alam mo rin, Tay?”
Hindi niya itinanggi.
“Napapansin ko. Pero inisip kong usapin ito ng mga babae sa bahay. Ayokong makialam. Akala ko… kung hindi nagsasalita si Althea, baka kinakaya niya.”
Napapikit ako.
Ang sakit.
Hindi lang pala dahil sa ginagawa ni Mama.
Kundi dahil lahat sila, sa kanya-kanyang paraan, pumayag.
Pumayag silang magtiis ang asawa ko habang sila ay busog.
Pumayag silang manahimik siya habang sila ay komportable.
Bumitiw ako ng malalim na hininga, pagkatapos ay yumuko at pinulot ang bag ni Althea sa sahig.
“Rafael?” nanginginig ang boses ni Althea.
Tiningnan ko siya.
“Mag-impake tayo.”
Nanlaki ang mata ni Mama.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Tama na.”
Malamig ang boses ko.
“Ngayong gabi, aalis kami.”
“Anak!” sigaw ni Mama. “Dahil lang sa pagkain? Iiwan mo ang bahay na ito dahil lang sa ilang tirang ulam?”
Doon ako tuluyang napuno.
“Hindi ito dahil lang sa pagkain, Ma.”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Dahil ito sa kalahating taon na pagsisinungaling. Kalahating taon na pagpapahiya. Kalahating taon na pagpaparamdam sa asawa ko na wala siyang halaga sa bahay na ito.”
Nanginginig ang labi ni Mama.
“Pinalaki kita. Ako ang ina mo.”
“Oo,” sabi ko. “At asawa ko siya. At ngayon, siya ang dapat kong protektahan.”
Napahawak si Althea sa braso ko.
“Rafael, huwag na. Baka lumala lang.”
Humarap ako sa kanya.
“Matagal nang malala. Hindi ko lang nakita.”
Tumahimik siya.
Sa katahimikang iyon, naramdaman kong may bahagi sa loob niya ang unti-unting bumibitaw sa takot.
Umakyat kami sa kuwarto.
Habang inilalagay ko sa bag ang ilang damit namin, nakaupo lang si Althea sa gilid ng kama. Nakayuko siya, hawak ang medical report, tila hindi pa rin makapaniwalang alam ko na ang lahat.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin na buntis ka?” tanong ko, mas malumanay na ngayon.
Kinagat niya ang labi.
“Nalaman ko kahapon. Balak kong sabihin sa iyo sa weekend. Pero natakot ako.”
“Sa akin?”
Umiling siya.
“Sa magiging reaksyon ng nanay mo. Sabi niya noon… kapag nagka-anak tayo, dapat lalaki ang una. Para raw may magdadala ng apelyido. Naisip ko, paano kung babae? Paano kung magalit siya?”
Naupo ako sa tabi niya.
“Althea, bata pa lang siya. Wala pang dapat magdikta kung ano siya. Anak natin siya. Sapat na iyon.”
Sa unang pagkakataon nang gabing iyon, tumingin siya sa akin nang matagal.
May sakit sa mga mata niya.
Pero sa ilalim noon, may munting liwanag.
“Talaga?”
Hinawakan ko ang mukha niya.
“Talaga.”
Bumaba kami makalipas ang ilang minuto, dala ang dalawang bag.
Nakatayo si Mama sa sala, nanlilisik ang mga mata, pero basa ang gilid nito. Si Tatay ay nakaupo sa lumang sofa, nakayuko. Si Marco naman ay tahimik sa sulok, parang bata na ngayon lang naintindihan ang bigat ng ginawa niya.
“Kapag lumabas ka sa pintong iyan,” sabi ni Mama, “huwag kang aasa na madali kang makakabalik.”
Tumigil ako sa harap ng pinto.
Hindi ko siya tiningnan agad.
Dati, ang boses niyang iyon ay sapat na para mapasunod ako.
Dati, isang simangot lang niya ay nakokonsensya na ako.
Pero ngayong gabi, nasa likod ko ang asawa kong halos gumuho sa katahimikan.
At sa loob ng katawan niya, may buhay na hindi ko pa nakikita pero kailangan ko nang panindigan.
Humarap ako kay Mama.
“Hindi ako aalis para takasan kayo. Aalis ako para iligtas ang pamilya ko.”
Pagkatapos, hinawakan ko ang kamay ni Althea.
Lumabas kami sa bahay.
Sa labas, malamig ang hangin.
Sa kalsada, may ilang ilaw ng poste na kumikislap. May asong tumahol sa malayo. May tricycle na dumaan, puno ng pasahero, dala ang ingay ng normal na buhay sa gabing para sa amin ay nagbago ang lahat.
Huminto si Althea sa gilid ng gate.
“Rafael,” bulong niya, “saan tayo pupunta?”
Tumingin ako sa madilim na daan.
Wala akong perpektong sagot.
Wala akong nakahandang bahay.
Wala akong malaking ipon.
Pero sa sandaling iyon, mas malinaw sa akin ang isang bagay kaysa kailanman.
Hindi na siya kakain ng tira-tira sa bahay na iyon.
Hindi na siya tatayo sa kusina na parang bisita sa sarili niyang pamilya.
At hindi na ako magiging bulag.
“Saan man muna,” sabi ko, hinigpitan ang hawak sa kamay niya. “Basta magkasama tayo.”
Sa unang pagkakataon sa gabing iyon, huminga siya nang parang nakawala sa isang mahabang pagkakasakal.
At sa gitna ng madilim na kalsada, nagsimula kaming maglakad.