Bahay na Itinayo Mula sa Simula
Bahagi 4: Ang Bahay na Itinayo Mula sa Simula
Ang unit na nahanap ni Tatay ay nasa ikalawang palapag ng isang lumang apartment building.
Maliit ito.
Isang kuwarto, isang maliit na sala, kusinang halos kasya lang ang dalawang tao, at banyong may gripo na kailangan pang pihitin nang todo bago lumakas ang tubig.
Pero may bintana.
May sikat ng araw tuwing umaga.
At higit sa lahat, walang boses na nagsasabing hindi sapat si Althea.
Nang unang araw namin doon, dala namin ang dalawang bag, isang electric fan na pinahiram ni Tatay, ilang plato, isang maliit na kaldero, at isang kumot. Wala kaming dining table, kaya sa unang linggo, sa sahig kami kumakain.
Pero sa bawat hapunan, tinitiyak kong may mainit na sabaw.
Kahit simpleng tinola lang.
Kahit lugaw lang na may itlog.
Kahit munggo lang na may malunggay.
Basta mainit.
Basta para sa kanya.
Sa unang gabi namin sa apartment, habang nakaupo kami sa sahig, tiningnan ni Althea ang mangkok niya at biglang natawa.
“Bakit?” tanong ko.
“Wala lang.”
“Sabihin mo.”
“Ngayon ko lang naisip na ang saya pala kapag hindi mo kailangang bilisan ang pagkain.”
Napangiti ako, pero may kirot sa dibdib.
“Simula ngayon, mabagal kang kumain hangga’t gusto mo.”
“Puwede rin bang kumuha ng pangalawang sandok ng sabaw?”
“Kahit pangatlo.”
Tumawa siya.
At sa tunog ng tawang iyon, kahit sandali, nawala ang bigat ng mga nakaraang buwan.
Hindi madali ang mga sumunod na linggo.
Kailangan kong mag-overtime pa rin minsan, pero hindi na ako umuuwi nang hindi nagtatanong kung kumain na siya. Nagbaon ako ng simpleng pagkain para sa kanya sa umaga kapag hindi siya makapagluto. Pinilit ko rin siyang magbawas ng oras sa patahian. Noong una, ayaw niya.
“Kailangan natin ng pera,” sabi niya.
“Kailangan natin ikaw,” sagot ko.
Matagal niya akong tinitigan.
Pagkatapos noon, pumayag siyang kausapin ang amo niya na bawasan ang shift. Nang malaman ng matandang may-ari ng patahian na buntis siya at may anemia, hindi siya pinagalitan. Sa halip, binigyan siya ng mas magaan na trabaho—pag-aayos ng tahi at pagche-check ng damit habang nakaupo.
“May mabubuti pa ring tao,” sabi ni Althea pag-uwi niya isang gabi.
“Oo,” sagot ko. “At dapat noon pa tayo lumapit sa kanila.”
Hindi niya ako sinisi kahit minsan.
Iyon ang nagpapahirap lalo sa akin.
Dahil kung sinigawan niya ako, kung sinabi niyang kasalanan ko, baka mas madali kong tanggapin.
Pero araw-araw, pinipili niyang magsimula ulit.
Kaya araw-araw din, pinipili kong maging karapat-dapat sa tiwalang iyon.
Si Tatay ay madalas tumawag, pero hindi nanghihimasok. Minsan nagdadala siya ng gulay, minsan vitamins, minsan bigas. Hindi niya ipinagmamalaki. Iiwan lang niya sa pinto, kakatok, at kapag binuksan ko, sasabihin niyang, “Napadaan lang.”
Isang Linggo ng umaga, dumating siya habang naglalaba ako sa lababo.
May dala siyang maliit na kahon.
“Para sa inyo,” sabi niya.
Binuksan ni Althea.
Nandoon ang ilang baby clothes. Puro puti at dilaw, walang kulay na nagsasabing panglalaki o pambabae.
“Hindi pa natin alam kung ano siya,” sabi ni Tatay, medyo nahihiya.
Hinawakan ni Althea ang maliit na damit, at ngumiti.
“Salamat po, Tay.”
Napansin kong napalunok si Tatay.
Marahil iyon ang unang beses na tinawag siya ni Althea nang ganoon nang walang takot.
Pero kung si Tatay ay unti-unting lumalapit, si Mama naman ay nanatiling parang bagyong nasa malayo.
Hindi siya tumawag sa akin sa unang dalawang linggo.
Pagkatapos, isang gabi, sunod-sunod ang message niya.
“Anak, hanggang kailan mo kami parurusahan?”
“Hindi ba pwedeng pag-usapan?”
“Pinapalaki mo lang ang simpleng problema.”
“May mga kapitbahay nang nagtatanong kung bakit hindi ka umuuwi.”
Binasa ko ang mga iyon habang natutulog si Althea sa tabi ko.
Hindi ako sumagot agad.
Dati, kapag nag-message si Mama ng ganoon, kakabahan ako. Para akong batang nahuling may kasalanan.
Pero ngayon, tinignan ko ang mahimbing na mukha ni Althea. Mas may kulay na ang pisngi niya kaysa noong gabing umalis kami. Hindi pa siya ganap na malakas, pero hindi na siya mukhang nauubos.
Doon ko naintindihan.
Ang katahimikan namin ay hindi parusa kay Mama.
Proteksyon iyon sa amin.
Kinabukasan, sinagot ko siya.
“Ma, handa akong makipag-usap kapag kaya n’yo nang tanggapin na nasaktan n’yo si Althea. Pero hindi kami babalik sa bahay. At hindi ko papayagang insultuhin n’yo ulit siya o ang anak namin.”
Matagal bago siya sumagot.
Pagkalipas ng dalawang oras, dumating ang reply.
“Mas mahal mo na siya kaysa sa amin.”
Napapikit ako.
Ang lumang Rafael ay magpapaliwanag.
Ang lumang Rafael ay hihingi ng tawad kahit walang kasalanan.
Pero ang bagong Rafael, ang asawang huling natutong tumayo, ay maikli lang ang isinagot.
“Mahal ko kayo. Pero hindi ibig sabihin noon ay hahayaan kong saktan n’yo ang pamilya ko.”
Wala na siyang reply.
Lumipas ang mga buwan.
Lumaki ang tiyan ni Althea.
Kasabay noon, unti-unti ring lumaki ang mundong binubuo namin.
Nakabili kami ng maliit na mesa mula sa secondhand shop. May gas stove na kami. Nakapaglagay ako ng kurtina sa bintana. Si Althea naman ay bumili ng maliit na paso at nagtanim ng sili at basil sa gilid ng bintana.
“Para may buhay ang bahay,” sabi niya.
Isang gabi, habang nagluluto ako ng sabaw, niyakap niya ako mula sa likod.
“Ang bango,” sabi niya.
“Hindi pa luto.”
“Hindi sabaw ang sinasabi ko.”
“Ha?”
Tumawa siya.
“Ang bango ng buhay natin ngayon.”
Natigilan ako.
Hindi marangya ang buhay namin.
Minsan kulang ang pera.
Minsan pagod ako.
Minsan nag-aalala kami sa gastos sa panganganak.
Pero sa loob ng maliit na apartment na iyon, walang tira-tirang pagmamahal.
Kung ano ang meron kami, pinaghahatian namin.
Isang araw, sa ika-pitong buwan ng pagbubuntis niya, may kumatok sa pinto.
Akala ko si Tatay.
Pero nang buksan ko, si Mama ang nandoon.
May dala siyang lalagyan ng pagkain.
Payat siya kaysa dati. Wala sa mukha niya ang dating sigasig. Ang mga mata niya ay pagod, at sa unang pagkakataon, hindi siya pumasok na parang pag-aari niya ang lugar.
“Puwede ba akong pumasok?” tanong niya.
Nasa likod ko si Althea, nakaupo sa sofa.
Naramdaman kong nanigas siya.
Huminga ako nang malalim.
“Ma, may kondisyon.”
Napatingin si Mama sa akin.
“Kung may sasabihin kayong masama, aalis kayo agad. Kung pupunta kayo rito para sisihin siya, hindi ko kayo papapasukin.”
Nanginginig ang panga ni Mama.
Pero tumango siya.
Pumasok siya nang dahan-dahan.
Inilagay niya ang lalagyan sa mesa.
“Sinigang,” sabi niya. “Hindi ko alam kung puwede sa kanya, kaya hindi ko nilagyan ng masyadong alat.”
Walang nagsalita.
Pagkatapos, humarap siya kay Althea.
Matagal siyang nakatayo roon.
At sa wakas, ang babaeng akala ko ay hindi kailanman yuyuko, ay yumuko.
“Althea,” sabi niya, paos ang boses, “patawad.”
Nanahimik ang buong apartment.
Kumapit ang kamay ni Althea sa laylayan ng damit niya.
“Hindi ko alam kung paano maging mabuting biyenan,” patuloy ni Mama. “Hindi iyon dahilan. Alam ko. Pero buong buhay ko, itinuring kong ang pagtitiis ang sukatan ng mabuting babae. Noong ginawa ko sa iyo ang ginawa sa akin noon, akala ko tinuturuan kita. Hindi ko naisip na sinasaktan na pala kita.”
Nangingilid ang luha ni Althea.
“Nasaktan po ako,” sabi niya, sa unang pagkakataon ay hindi bumubulong.
Napatingin si Mama sa kanya.
“Araw-araw po akong natatakot umuwi. Araw-araw kong iniisip kung may kakainin pa ba ako. At noong nalaman kong buntis ako, mas natakot ako. Hindi para sa sarili ko. Para sa anak ko.”
Tumulo ang luha ni Mama.
“Alam ko. At hindi ko maibabalik iyon.”
“Hindi po.”
“Pero kung papayagan mo ako,” sabi ni Mama, “gusto kong magbago. Hindi para makabalik kayo sa bahay. Hindi para kalimutan mo. Kundi dahil mali ako.”
Matagal na tumahimik si Althea.
Hinawakan ko ang kamay niya.
Hindi ko siya minadali.
Siya ang nasaktan.
Siya ang may karapatang magtakda kung gaano kalayo ang pintong bubuksan.
Sa huli, sinabi niya:
“Hindi pa po ako handang maging malapit sa inyo.”
Tumango si Mama, at kahit masakit sa kanya, tinanggap niya.
“Pero…” dagdag ni Althea, “puwede po kayong magsimula sa pagiging mabait sa apo n’yo.”
Napahikbi si Mama.
“Oo,” sabi niya. “Pangako.”
Sa gabing iyon, hindi naayos ang lahat.
Hindi agad naghihilom ang sugat dahil lang may humingi ng tawad.
Pero nang umalis si Mama, naiwan sa mesa ang sinigang.
At sa unang pagkakataon, si Althea ang unang kumuha ng sabaw mula sa lalagyang dala ng nanay ko.
Hindi dahil nakakalimutan niya.
Kundi dahil pinipili niyang huwag hayaang kainin ng galit ang kapayapaang pinaghirapan naming buuin.