Larawang Nagpabagsak sa Buong Angkan
Bahagi 2: Ang Larawang Nagpabagsak sa Buong Angkan
Sa unang larawan, kitang-kita ang tiyuhin kong si Mang Berting na nakaupo sa isang maliit na kainan sa tabi ng palengke. Sa harap niya ay isang sobre ng pera. Ang taong nasa kabilang panig ng mesa, nakayuko habang tinatanggap ang sobre, ay hindi agad malinaw sa unang tingin.
Ngunit nang kunin ni Nanay Elena ang larawan at ilapit sa kanyang mukha, bigla siyang napaurong.
Ang mga daliri niya ay nanginig.
“Hindi…” bulong niya. “Hindi puwede…”
Tahimik ang buong bakuran.
Pati ang mga batang kanina ay nagtatakbuhan sa paligid ng itim na kotse, tumigil at sumilip sa loob ng bakuran. Ang hangin mula sa dagat ay dumaan sa lumang bubong na yero, pero walang kahit isang tao ang nagsalita.
Lumapit si Tatay Ramon kay Nanay. “Elena, sino iyan?”
Hindi sumagot si Nanay.
Sa halip, tumingin siya sa isang babaeng nakatayo sa bandang likuran ng mga kamag-anak.
Si Aling Cora.
Ang babaeng iyon ang matalik na kaibigan ni Nanay sa loob ng maraming taon. Siya ang kasama ni Nanay kapag pupunta sa palengke. Siya ang unang tinatakbuhan ni Nanay kapag kapos kami sa pera. Siya rin ang madalas na nagsasabing, “Elena, huwag ka nang umasa sa kapatid mo. Kung naalala ka noon, matagal na siyang bumalik.”
Si Aling Cora ang taong pinakapinagkakatiwalaan ni Nanay.
At siya ang nasa larawan.
Ang mukhang nakayuko habang tumatanggap ng pera mula kay Mang Berting ay mukha ni Aling Cora.
“Cora…” nanginginig ang tinig ni Nanay. “Ikaw?”
Namuti ang mukha ni Aling Cora. Pilit siyang tumawa, pero basag ang boses niya.
“Ano ba iyan, Elena? Luma na ang litrato na iyan. Hindi mo alam kung ano ang tunay na nangyari. Baka kamukha ko lang.”
Hindi kumibo si Tita Luningning. Kinuha niya ang isa pang larawan mula sa mesa at itinapat kay Aling Cora.
Sa larawang iyon, mas malinaw ang mukha ni Aling Cora. Nakatayo siya sa labas ng isang opisina, hawak ang isang folder ng dokumento. Kasama niya si Mang Berting, at sa likuran nila ay ang dating kapitan ng baryo.
“Kamukha mo rin ba ito?” malamig na tanong ni Tita.
Napaatras si Aling Cora.
Ang mga taong kanina ay nakangiti at nag-uusap, ngayon ay nagbulungan na parang kumukulong tubig.
“Si Cora pala?”
“Hindi ba siya ang laging kasama ni Elena?”
“Siya rin ang tumulong noon sa papeles ng bahay, di ba?”
Biglang nanigas ang mukha ni Nanay.
Dahan-dahan siyang lumingon kay Aling Cora.
“Noong namatay sina Nanay at Tatay,” sabi ni Nanay, “ikaw ang nagsabi sa akin na wala silang iniwan kundi utang.”
Hindi sumagot si Aling Cora.
“Ikaw ang nagsabi na kailangan kong pirmahan ang ilang papeles para hindi raw maagaw ng iba ang bahay.”
Lumapit si Nanay nang isang hakbang.
“Ikaw ang humawak sa kamay ko habang pumipirma ako. Umiiyak pa ako noon, Cora. Hindi ko alam ang binabasa ko. Ikaw ang nagsabing kaibigan kita, kaya hindi mo ako ilalagay sa alanganin.”
Ang mukha ni Aling Cora ay unti-unting nawalan ng kulay.
Si Mang Berting naman, na kanina pa tahimik, biglang sumigaw:
“Kalokohan lahat iyan! Matagal nang patay ang usaping iyan. Wala kayong karapatang halungkatin pa!”
Tumalikod siya na parang aalis, pero hinarangan siya ng lalaking kasama ni Tita.
“Walang aalis,” sabi ng lalaki. “Nasa labas na ang abogado at ang mga taong mula sa opisina ng munisipyo. May mga kopya kami ng lahat ng dokumento.”
Lalong lumakas ang bulungan.
Naramdaman kong nanlalamig ang mga kamay ko. Hindi ko lubos maintindihan ang lahat, pero malinaw sa akin ang isang bagay: ang kahirapang dinanas namin sa loob ng maraming taon ay hindi pala simpleng kamalasan.
May taong nagnakaw sa amin.
May taong nagpahirap kay Nanay.
At ang mas masakit, ang taong iyon ay ngumiti sa harap namin nang maraming taon, kumain sa mesa namin, at tinawag ni Nanay na kaibigan.
Biglang tumawa si Aling Cora. Hindi iyon tawang masaya. Iyon ay tawang pilit, tawang parang may pader na gumuho sa loob niya.
“Ano ba ang gusto ninyo?” sigaw niya. “Oo, tumanggap ako ng pera! Pero hindi ako ang utak niyan! Ako lang ang pinapirma, ako lang ang inutusan!”
Nanlaki ang mga mata ni Mang Berting.
“Cora, tumahimik ka!”
Pero huli na.
Tumingin si Tita Luningning kay Aling Cora. “Sino ang nag-utos sa’yo?”
Nanginginig ang labi ni Aling Cora. Tumingin siya kay Mang Berting, pagkatapos sa isang matandang lalaki na nakaupo malapit sa pintuan.
Si Lolo Amado.
Hindi ko siya tunay na lolo, pero iyon ang tawag ng lahat sa kanya dahil siya ang pinakamatanda sa angkan. Siya ang laging nagbibigay ng payo. Siya ang laging nagsasabing dapat magtiis si Nanay, dahil “ganoon talaga ang buhay ng mahirap.”
Siya rin ang taong madalas sisihin si Tita noon.
“Kung hindi umalis ang kapatid mo,” sabi niya lagi kay Nanay, “hindi sana kayo ganito naghihirap.”
Ngayon, nang tumingin si Aling Cora sa kanya, biglang tumigas ang mukha ni Lolo Amado.
Natahimik ang lahat.
Dahan-dahang lumingon si Nanay.
“Hindi…” sabi niya, halos hindi marinig. “Hindi kayo…”
Tumayo si Lolo Amado. Kahit matanda na siya, matalim pa rin ang kanyang tingin.
“Kung hindi ko kinuha ang lupang iyon, napunta lang iyon sa wala,” sabi niya. “Babae ka, Elena. Wala kang alam sa pamamahala ng ari-arian. At si Luningning? Umalis siya. Iniwan niya ang pamilya. Ako ang nagdesisyon para sa lahat.”
Napahawak si Nanay sa dibdib niya.
“Para sa lahat?” tanong ni Tatay, nanginginig sa galit. “O para sa sarili ninyo?”
Hinampas ni Lolo Amado ang tungkod niya sa sahig.
“Kung hindi dahil sa akin, matagal nang nawala ang lupa!”
“Hindi nawala ang lupa,” sabi ni Tita. “Nasa pangalan na ngayon ng apo mo.”
Biglang natahimik si Lolo Amado.
Kinuha ni Tita ang isa pang dokumento.
“Dinala ko rito ang record. Ipinasa ninyo ang lupa sa pekeng bentahan. Pagkatapos, ibinenta ninyo ito sa isang kompanya. Ang perang nakuha, itinago ninyo sa pangalan ng apo mo.”
Biglang umiyak si Nanay.
Hindi malakas.
Tahimik lang.
Pero iyon ang pinakamasakit na iyak na narinig ko sa buong buhay ko.
Lumapit ako at hinawakan ang kamay niya.
“Nanay…”
Tumingin siya sa akin. Pilit siyang ngumiti, pero puno ng luha ang mukha niya.
“Tala, anak… kaya pala kahit anong kayod natin, parang hindi tayo makaahon.”
Lumapit si Tita. Lumuhod siya sa harap ni Nanay, tulad ng pagluhod niya noon sa harap ko nang ibigay ko sa kanya ang laman ng alkansiya.
“Ate,” umiiyak na sabi niya, “patawarin mo ako. Akala ko noon, kapag yumaman ako, babalik ako at aayusin ang lahat. Pero masyado akong natagalan. Hindi ko alam na habang sinusubukan kong mabuhay sa ibang bansa, dito pala ninanakawan ka ng sarili nating kadugo.”
Niyakap siya ni Nanay.
“Hindi mo kasalanan,” sabi ni Nanay. “Bumalik ka. Iyon ang mahalaga.”
Pero hindi pa tapos ang lahat.
Sa labas ng gate, muling may dumating na sasakyan.
Hindi na ito kasing gara ng kotse ni Tita. Isang simpleng van ito, pero nang bumaba ang mga taong sakay nito, nanigas ang mukha nina Mang Berting, Aling Cora, at Lolo Amado.
May kasamang abogado si Tita.
May opisyal mula sa munisipyo.
At may dalawang pulis.
Tumayo si Tita Luningning. Pinunasan niya ang luha sa kanyang mukha, inayos ang kanyang damit, at humarap sa buong angkan.
“Labindalawang taon akong hindi umuwi,” sabi niya. “Akala ninyo, nakalimot ako. Akala ninyo, wala na akong pakialam.”
Tumingin siya kay Nanay.
“Pero bawat gabing hindi ako makatulog, mukha ni Ate ang naaalala ko. Ang hikaw niya. Ang bangka ni Kuya Ramon. Ang maliit na kamay ni Tala na puno ng barya.”
Pagkatapos, tumingin siya sa mga taong nanginginig sa takot.
“Kaya ngayong bumalik ako, hindi lang ako magbabayad ng utang na loob.”
Bumaba ang boses niya, pero mas tumalim.
“Kukunin ko rin ang lahat ng ninakaw ninyo.”