buhay na ako ang pumili
bahagi 4: ang buhay na ako ang pumili
Anim na buwan matapos kong iwan si Rafael, pormal na natapos ang aming paghihiwalay.
Sa araw ng huling pagdinig, maaga akong dumating.
Nakasuot ako ng simpleng cream blouse at itim na palda. Wala akong mamahaling alahas. Wala na rin sa daliri ko ang singsing na minsang akala ko’y simbolo ng habang-buhay.
Sa salamin ng courthouse, nakita ko ang sarili ko.
Payat pa rin nang kaunti.
May pagod pa rin sa ilalim ng mga mata.
Pero ibang-iba na ang tindig ko.
Dati, kapag pumapasok ako sa isang silid kasama si Rafael, awtomatiko akong umaatras nang kalahating hakbang para siya ang mauna.
Ngayon, mag-isa akong pumasok.
At hindi ako natakot.
Nasa loob na si Rafael nang dumating ako.
Nakapormal siya, ngunit halatang hindi maayos ang tulog. Nang makita niya ako, tumayo siya. May gusto sana siyang sabihin, pero tumango lang ako bilang pagbati at umupo sa kabilang panig.
Wala nang galit na kumukulo sa dibdib ko.
Wala na ring pananabik.
May katahimikan na lang.
Iyon pala ang tunay na katapusan.
Hindi iyong araw na umalis ako dala ang maleta.
Hindi iyong araw na nahulog ang singsing ko sa sahig ng ospital.
Kundi ang sandaling nakita ko siya at hindi na ako nasaktan.
Mabilis ang proseso.
Pumirma kami sa mga huling dokumento.
Napunta sa akin ang patas na bahagi ng asset, kabilang ang shares na pinatunayan kong bahagi ng kontribusyon ko mula sa simula. Ibinenta ko ang bahagi ko sa kompanya sa isang investor na hindi konektado kay Rafael. Ang condo ay napagkasunduang ibenta, at ang kita ay hinati ayon sa kasunduan.
Walang drama.
Walang sigawan.
Walang luha.
Matapos ang lahat, tinawag ako ni Rafael sa labas ng silid.
“Maria.”
Huminto ako, ngunit hindi lumapit.
“May gusto lang akong sabihin.”
Tahimik akong naghintay.
“Hindi ko hihilingin na bumalik ka,” sabi niya. “Alam kong wala na akong karapatan.”
Tiningnan niya ang mga kamay niya.
“Hindi naging madali ang mga nangyari pagkatapos. Si Trina… pinili niyang umalis. May sariling usapan na kami tungkol sa bata. Hindi ko alam kung magiging mabuti akong ama, pero susubukan ko.”
Hindi ako nagsalita.
Hindi ko alam kung ano ang dapat maramdaman. Galit? Awa? Saya?
Wala.
Tanggap ko lang na ang buhay niya ay kanya nang pasanin.
“Gusto ko lang humingi ng tawad nang maayos,” patuloy niya. “Hindi para patawarin mo ako. Kundi dahil karapatan mong marinig iyon.”
Huminga siya nang malalim.
“Patawad, Maria. Sa pagtataksil. Sa pagmamaliit sa iyo. Sa paglimot sa lahat ng ginawa mo para sa akin. Sa pagpaparamdam sa iyong sobra ka kung humingi ka ng respeto.”
Sandali siyang tumigil.
“At patawad dahil kinailangan mo pang masaktan nang ganoon bago ko nakita kung sino ka.”
Dati, pinangarap kong marinig ang mga salitang iyon.
Dati, akala ko kapag humingi siya ng tawad, gagaan ang lahat.
Pero ngayon, habang sinasabi niya iyon, hindi ko naramdaman ang tagumpay.
Ang naramdaman ko ay payapa.
“Rafael,” sabi ko, “pinapatawad na kita.”
Napatingin siya sa akin, tila hindi makapaniwala.
“Pero hindi iyon nangangahulugang may babalikan pa tayo.”
Tumango siya, mabagal.
“Alam ko.”
“Pinapatawad kita dahil ayoko nang dalhin ang bigat mo sa buhay ko.”
May luhang namuo sa mata niya.
“Salamat.”
Tumalikod na ako.
Sa bawat hakbang palayo, pakiramdam ko’y may lumang pinto na tuluyang nagsara sa likod ko.
Hindi marahas.
Hindi masakit.
Tahimik lang.
Tama lang.
Paglabas ko ng courthouse, naghihintay si Liza sa ibaba ng hagdan, may hawak na dalawang iced coffee.
“So?” tanong niya.
“Tapos na.”
Ibinigay niya sa akin ang isang kape at ngumiti nang malawak.
“Then congratulations, Ms. Free Woman.”
Napatawa ako.
“Ang corny mo.”
“Pero effective.”
Sumakay kami sa kotse niya at dumiretso sa studio.
Noong araw ding iyon, may malaking meeting kami para sa bagong project. Isang community resort sa isang tahimik na isla ang gustong makipagtrabaho sa amin. Hindi iyon kasing laki ng mga luxury brand, pero may puso ang proyekto. Layunin nitong tulungan ang mga lokal na pamilya na magkaroon ng kabuhayan sa turismo nang hindi sinisira ang kalikasan.
Habang ipinapakita ko ang proposal sa harap ng board, malinaw ang boses ko.
Hindi ako kinabahan.
Hindi ako naghintay na may lalaking magpatunay na tama ako.
Alam kong tama ako dahil pinaghandaan ko iyon.
Pagkatapos ng presentation, tumayo ang pinakamatandang miyembro ng board. Isang babaeng may puting buhok at matalim ngunit mabait na mata.
“Ms. Santos,” sabi niya, “nakikita namin sa plano mo na naiintindihan mo hindi lang ang negosyo, kundi ang tao sa likod nito.”
Ngumiti ako.
“Dahil naniniwala po ako na walang negosyong tatagal kung may taong natatapakan.”
Saglit siyang tumahimik.
Pagkatapos, ngumiti siya.
“Kailan tayo magsisimula?”
Sa sandaling iyon, alam kong opisyal na nagsimula ang panibagong kabanata ng buhay ko.
Lumipas ang isang taon.
Ang maliit naming studio ni Liza ay lumaki. Hindi bigla, hindi madali, pero matatag.
Nagkaroon kami ng sariling opisina na may malalaking bintanang tanaw ang kalye. May limang empleyado, dalawang intern, at isang maliit na pantry na laging nauubusan ng kape.
Tuwing umaga, ako ang unang dumarating.
Binubuksan ko ang ilaw.
Tinitingnan ang whiteboard na puno ng plano.
At minsan, hindi ko maiwasang mapangiti.
Ganito pala ang pakiramdam ng buhay na hindi ko kailangang ipagpaalam sa kahit sino.
May mga araw pa ring mahirap.
May mga gabing bumabalik ang alaala.
May mga sandaling iniisip ko kung bakit hinayaan kong tumagal nang ganoon ang sakit.
Pero hindi ko na sinisisi ang sarili ko.
Dahil ang babaeng minahal si Rafael noon ay hindi mahina.
Nagmahal lang siya nang totoo.
At ang babaeng umalis sa kanya ay hindi malamig.
Natutunan lang niyang mahalin ang sarili niya nang mas buo.
Isang hapon, inimbitahan akong magsalita sa isang seminar para sa mga babaeng nagsisimula muli sa negosyo at buhay. Noong una, tumanggi ako. Hindi ko inakalang may kabuluhan ang kwento ko para sa iba.
Pero sabi ni Liza:
“Maria, minsan kailangan marinig ng ibang babae na may buhay pagkatapos ng pag-iwan.”
Kaya pumayag ako.
Sa maliit na entablado, humarap ako sa mga babaeng iba-iba ang edad. May batang bagong graduate. May inang iniwan ng asawa. May dating empleyadang gustong magnegosyo. May babaeng tahimik lang sa likod, pero halatang pinipigilan ang luha.
Hindi ko ikinuwento ang lahat.
Hindi ko kailangang ilahad ang bawat sugat.
Sabi ko lang:
“May panahon na akala ko ang pagmamahal ay pananatili kahit nauubos ka na.”
Tahimik ang buong silid.
“Pero natutunan ko, ang pagmamahal sa sarili ay hindi pagiging makasarili. Minsan, iyon ang unang hakbang para mabuhay ulit.”
Nakita kong yumuko ang babaeng nasa likod at pinunasan ang mata niya.
Nagpatuloy ako.
“Hindi lahat ng happy ending ay may bagong lalaking darating. Minsan, ang happy ending ay ikaw, nakatayo pa rin, mas matapang, mas malinaw, at hindi na humihingi ng pahintulot para maging masaya.”
Matapos ang talk, maraming lumapit sa akin.
Isa sa kanila ang babaeng tahimik kanina.
“Salamat,” sabi niya. “Akala ko ako lang.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Hindi ka nag-iisa.”
Pag-uwi ko nang gabing iyon, dumaan ako sa tabing-dagat.
Pareho pa rin ang amoy ng hangin.
Pareho pa rin ang kulay ng paglubog ng araw.
Ngunit hindi na pareho ang babaeng nakatayo roon.
Isang taon na ang nakalipas mula nang bumagsak ang singsing ko sa malamig na sahig ng ospital.
Ngayon, wala na akong singsing.
Pero buo ang mga kamay ko.
Wala na akong asawa.
Pero buo ang buhay ko.
Wala na ang walong taong pinanghawakan ko.
Pero nasa akin ang lahat ng taon na darating pa.
Kinuha ko ang telepono ko at kinuhanan ng litrato ang sunset.
Hindi para ipadala kahit kanino.
Hindi para patunayan na masaya ako.
Kundi dahil maganda iyon.
At sapat na iyon.
Pagkatapos, may mensahe akong natanggap mula kay Liza.
“Dinner? Celebrate natin ang new contract!”
Napangiti ako at nag-reply.
“On my way.”
Bago ako umalis, tumingin muna ako sa dagat.
Dati, dito nagsimula ang pangakong hindi natupad.
Ngayon, dito ko tinapos ang paghihintay sa mga pangakong hindi ko na kailangan.
Humakbang ako palayo, magaan ang dibdib.
Sa likod ko, patuloy na lumulubog ang araw.
Sa harap ko, nagsisimula ang gabi.
At sa unang pagkakataon, hindi na ako natatakot sa dilim.
Dahil alam ko na ngayon.
Kaya kong maging sarili kong liwanag.