Akala ko, ang pinakamasakit na maririnig ko sa loob ng kasal ay “hindi na kita mahal.”

Mali pala ako.

Mas masakit pala kapag ang pamilya ng asawa mo ay pumasok sa buhay mo, tiningnan ang pinaghirapan ng mga magulang mo, at sa loob lamang ng isang hapon… ipinamahagi ito na parang kanila.

At ang pinakamasakit sa lahat?

Ang asawa mong dapat kakampi mo, tahimik lang habang unti-unti kang binubura sa sarili mong buhay.

Dalawang taon na kaming kasal ni Marco Villanueva. Hindi kami mayaman noong nagsimula, pero hindi rin kami naghihirap. May trabaho siya sa isang logistics company sa Pasig, ako naman ay accountant sa isang private firm sa Makati.

Bago kami ikasal, binigyan ako ng mga magulang ko ng tatlong condo unit bilang pamana at proteksiyon. Sabi ni Papa noon, habang hawak niya ang susi ng unang unit:

“Lira, hindi namin ito ibinibigay para ipagyabang mo. Ibinibigay namin ito para kahit saan ka dalhin ng buhay, may mauuwian ka.”

Si Mama naman, umiiyak habang inaayos ang titulo sa envelope.

“Anak, mahalin mo ang asawa mo. Pero huwag mong kalilimutan ang sarili mo.”

Hindi ko akalain na ang mga salitang iyon ang magiging pinakamatinding babala sa buhay ko.

Isang Sabado ng umaga, tumawag ang biyenan kong si Doña Perla. Kilala siya sa buong pamilya bilang babaeng laging may plano. Kapag ngumiti siya, hindi iyon simpleng ngiti. May kasunod iyon. May kapalit. May hinihintay siyang pakinabang.

“Lira,” malambing niyang sabi sa telepono, “gusto sana naming makita ni Papa Ernesto ang mga condo mo. Wala lang, curious lang kami. Pamilya naman tayo, di ba?”

Napaupo ako sa gilid ng kama.

Sa loob ng dalawang taon, ni minsan hindi niya tinanong kung kumusta ang mga property ko. Hindi niya tinanong kung pinaparentahan ko ba, kung may problema ba sa maintenance, o kung kailangan ko ng tulong. Tapos bigla siyang gustong mag-inspection?

Lumabas si Marco mula sa banyo, pinupunasan ang buhok.

“Sino iyon?” tanong niya.

“Nanay mo. Gusto raw makita ang tatlong condo na bigay nina Mama at Papa.”

Bahagyang tumigil ang kamay niya. Isang segundo lang, pero nakita ko.

Pagkatapos, ngumiti siya nang pilit.

“Hayaan mo na. Matanda na si Mama. Curious lang.”

“Curious?” tanong ko. “Si Mommy Perla?”

Hindi siya sumagot. Kinuha niya ang cellphone niya at tumingin sa screen na parang may mahalagang mensahe roon.

Alas nuebe y media, dumating ang magulang niya sa bahay namin sa Mandaluyong. Si Doña Perla, naka-red blouse, bagong kulot ang buhok, may lipstick na matingkad. Si Papa Ernesto naman, may dalang basket ng mangga at itlog na maalat, nakangiti nang mahiyain.

“Lira, anak,” sabi ni Doña Perla habang iniabot ang basket, “dala namin ito para sa inyo. Para naman may kainin kayo ni Marco.”

Napangiti ako nang magalang. Pero habang iniikot niya ang tingin sa sala namin, alam kong hindi pagkain ang pakay niya.

Parang inspector siya. Tinitingnan ang tiles, bintana, sofa, kabinet. Tinanong pa niya kung magkano ang monthly association dues.

Pagkatapos uminom ng tsaa, tumayo siya.

“O, sige. Punta na tayo sa mga condo mo.”

Ang unang unit ay nasa Quezon City, malapit sa MRT station. Two-bedroom, maliit pero maaliwalas. Plano ko itong iparenta sa isang office worker next month.

Pagpasok pa lang namin, kumislap na ang mata ni Doña Perla.

“Ay, ang ganda nito. Maliwanag. Malapit pa sa sakayan.”

Binuksan niya ang mga cabinet. Tinapik ang kitchen counter. Sumilip sa balcony.

“Bagay ito kay Mia,” bigla niyang sabi.

Si Mia, ang nakababatang kapatid ni Marco, ay nagtatrabaho sa isang tutorial center sa Novaliches. Nangungupahan siya ng bedspace.

Napatingin ako kay Doña Perla.

“Po?”

“Sabi ko bagay ito kay Mia. Kawawa naman ang hipag mo, nagbabayad ng renta buwan-buwan. Eh ito, nakatengga lang. Puwede na siyang lumipat dito.”

“Ma, ipaparenta ko po ito.”

“Sa iba mo pa ipaparenta? Eh pamilya si Mia. Magbabayad naman siya kahit papaano. Siguro five thousand pesos a month, sapat na iyon.”

Five thousand.

Ang market rent sa lugar na iyon ay halos eighteen thousand.

Napatingin ako kay Marco. Nasa balcony siya, hawak ang cellphone, kunwari may binabasa.

“Marco?” tawag ko.

Hindi siya lumingon.

“Pag-usapan na lang natin mamaya,” mahina niyang sabi.

Sa loob ko, may unang bagay na nabasag.

Ang ikalawang condo ay nasa Pasig. May tenant na roon, isang bagong kasal na mag-asawang nurse at call center supervisor. Maayos sila magbayad, tahimik, at may kontrata pa ng isa’t kalahating taon.

Pagpasok ni Doña Perla, ngumiti siya sa kanila na parang siya ang may-ari.

“Magkano renta ninyo rito?”

Nag-alangan ang babae. Tumingin siya sa akin.

“Twenty-two thousand po,” sagot niya nang tumango ako.

Biglang nagbago ang mukha ni Doña Perla.

“Ah, mataas pala.”

Paglabas namin sa hallway, mahina pero malinaw niyang sinabi:

“Ito naman, kay Paolo na lang.”

Si Paolo ang kuya ni Marco. May asawa at isang anak, nangungupahan sa Cainta.

“Ma, may tenant po iyan. May kontrata.”

“Kontrata lang naman iyon. Bayaran mo sila para umalis.”

“Hindi ganoon kadali iyon.”

“Lira,” biglang tumigas ang boses niya, “mas mahalaga ba sa iyo ang ibang tao kaysa pamilya ng asawa mo?”

Nanlamig ang mga kamay ko.

Hindi ako sumagot.

Ang ikatlong condo ang pinakamalaki. Nasa Taguig, malapit sa isang magandang school. Three-bedroom. Ito ang pinakainaasam nina Mama at Papa para sa magiging anak ko balang araw. Hindi ko ito pinaparentahan. Inaalagaan ko ito.

Nang buksan ko ang pinto, halos hindi na nagtago si Doña Perla sa saya.

“Dito si Clarisse,” sabi niya agad.

“Sinong Clarisse?”

“Anak ng pinsan ko sa Batangas. Mag-aaral dito sa Manila. Kawawa naman kung magdo-dorm pa.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ma, hindi ko po halos kilala si Clarisse.”

“E di mas makikilala mo. Pamilya pa rin iyon.”

Tumayo ako sa gitna ng sala. Sa unang pagkakataon, hindi ko na napigilan ang boses ko.

“Ma, tatlong condo ito. Isa para kay Mia, isa para kay Kuya Paolo, isa para kay Clarisse. Lahat may pinaglagyan kayo. Pero ako po? Ako ang may-ari. Nasaan ang lugar ko sa desisyon ninyo?”

Tumahimik ang buong unit.

Si Papa Ernesto ay napayuko. Si Marco ay tumingin sa sahig.

Si Doña Perla naman ay ngumiti. Hindi mainit. Hindi malambing.

Ngiting malamig.

“Lira, huwag kang makasarili. Kapag nagpakasal ka, ang ari-arian mo ay parte na rin ng pamilya ng asawa mo.”

“Hindi po. Pamana ito ng mga magulang ko.”

“Pamilya na rin kami,” sagot niya.

Doon ako tumingin kay Marco.

“Alam mo ba ito?”

Hindi siya sumagot agad.

Pagkatapos, dahan-dahan siyang huminga.

“Lira… pirmahan mo na lang.”

Para akong sinampal.

“Ano?”

Binuksan ni Doña Perla ang malaking envelope mula sa bag niya. Inilabas niya ang ilang dokumento.

Nanginginig ang kamay ko nang makita ko ang unang pahina.

Special Power of Attorney.

At sa ilalim…

nakalagay ang pangalan ko.

PARTE2

At sa ilalim, nakalagay ang pangalan ko.

Hindi lang iyon. May puwang para sa pirma ko. May notary details na nakahanda. May listahan ng tatlong unit, kumpleto ang address, unit number, floor area, at maging ang tax declaration numbers.

Parang matagal na itong pinagplanuhan.

Parang hindi sila dumating para “makitingin.”

Dumating sila para kunin.

Dahan-dahan kong kinuha ang papel mula sa kamay ni Doña Perla.

“Marco,” sabi ko, halos pabulong, “alam mo ang dokumentong ito?”

Napalunok siya. Hindi siya makatingin sa akin.

“Ginawa lang namin para mas madali,” sagot niya.

“Mas madali ang alin?”

Si Doña Perla ang sumagot.

“Mas madali ang pag-aayos. Ikaw naman ang may-ari, pero wala ka namang oras sa mga ganitong bagay. Kami na ang bahala sa pamilya.”

“Pamilya ninyo,” sabi ko.

Sumikip ang mukha niya.

“Pamilya natin.”

Huminga ako nang malalim, pero may apoy nang umaakyat sa dibdib ko.

“Hindi ninyo ako tinanong.”

“Kung tatanungin ka namin, tatanggi ka,” mabilis niyang sagot. “Kaya mas mabuti nang ipaliwanag na lang sa iyo kapag maayos na ang lahat.”

Napatingin ako kay Marco.

“Ikaw ang nagbigay ng detalye ng properties?”

Tahimik.

Iyon ang sagot.

Siya lang ang may access sa folder sa bahay. Siya lang ang nakakakita ng photocopy ng titles. Siya lang ang nakakaalam kung saan ko tinatago ang duplicate keys.

Doon ko naintindihan kung bakit ilang linggo na siyang kakaiba. Bakit lagi siyang nag-aalok na siya na raw maglinis ng cabinet. Bakit minsan, pagpasok ko sa kwarto, mabilis niyang isinasara ang drawer.

Hindi iyon pagmamalasakit.

Paghahanda iyon.

“Lira,” sabi niya, sinusubukang hawakan ang kamay ko, “huwag mong palakihin. Hindi naman ibebenta. Papagamit lang.”

Umatras ako.

“Papagamit? Sa document nakalagay authority to lease, manage, receive payment, negotiate, and execute necessary agreements. Alam mo ba ang ibig sabihin nito?”

Tumahimik siya.

“Ako ang mawawalan ng kontrol sa sariling ari-arian ko.”

“Hindi naman mawawala,” singit ni Doña Perla. “Kami lang ang hahawak.”

Napatawa ako. Maikli. Mapait.

“Kayo ang hahawak. Ako ang mananagot. Ganoon?”

Hindi siya umimik.

Biglang nagsalita si Papa Ernesto, mahina ang boses.

“Perla, tama na siguro.”

Tinapunan siya ng matalim na tingin ng asawa niya.

“Huwag kang makialam. Para ito sa pamilya.”

Si Papa Ernesto ay napayuko ulit, pero nakita ko sa mukha niya ang hiya. Hindi siya komportable. Hindi siya sang-ayon. Pero tulad ni Marco, mas pinili niyang manahimik nang matagal.

Ang katahimikan pala, minsan, mas malupit kaysa kasinungalingan.

Tinupi ko ang papel at inilapag sa kitchen counter.

“Hindi ako pipirma.”

Nag-iba ang hangin sa loob ng unit.

Si Doña Perla ay tumigas ang panga.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

“Ibig sabihin, hindi ako pipirma. Hindi lilipat si Mia sa QC unit. Hindi aalis ang tenant ko sa Pasig. At lalong hindi titira ang anak ng pinsan mo sa Taguig unit.”

“Ang kapal naman ng mukha mo,” bigla niyang sigaw. “Akala mo kung sino ka dahil may tatlong condo ka? Kung hindi ka pinakasalan ng anak ko, mag-isa ka pa rin!”

Napatingin ako kay Marco, umaasang kahit ngayon, pipigilan niya ang ina niya.

Pero ang sinabi niya ay mas sumugat kaysa sigaw ni Doña Perla.

“Lira, minsan kasi, masyado kang nakakapit sa pera.”

Napakurap ako.

“Pera?”

“Oo. Pamilya ko sila. Kailangan nila ng tulong.”

“Kailangan nila ng tulong, kaya kukunin ninyo ang pinundar ng mga magulang ko?”

“Hindi naman kukunin!”

“Kung hindi kukunin, bakit may SPA? Bakit may notaryo? Bakit kumpleto ang unit details? Bakit hindi ninyo ako kinausap bago ninyo ito pinagawa?”

Walang sagot.

Tinignan ko silang lahat isa-isa.

Doon ko napansin ang maliit na bagay sa envelope. Isang bank statement. Bahagyang nakalabas, pero sapat para makita ko ang pangalan ni Marco.

May loan.

Malaki.

Kinuha ko ito bago pa niya maagaw.

“Lira, akin na iyan.”

Binasa ko ang unang linya.

Personal loan. ₱1,850,000.

Para akong binuhusan ng yelong tubig.

“Marco… ano ito?”

Namula ang mukha niya.

“Business investment.”

“Anong business?”

Hindi siya sumagot.

Si Doña Perla ang sumabat.

“Hindi mo na kailangang malaman lahat. Asawa ka, hindi imbestigador.”

Doon lalong naging malinaw ang lahat.

Hindi lang ito tungkol kay Mia, Paolo, o Clarisse.

Kailangan nila ng kontrol sa properties ko dahil may utang si Marco.

At baka balak nilang gamitin ang rental income, o mas malala, gamitin ang properties bilang collateral kapag hawak na nila ang authority.

“Marco,” sabi ko, mababa ang boses, “saan napunta ang halos dalawang milyong piso?”

Nanginginig ang labi niya.

“May kaibigan ako… nagpasok sa online trading. Akala ko lalago. Nalugi.”

“Online trading?” tanong ko. “O sugal?”

Tumahimik siya.

Iyon na naman ang sagot.

Napapikit ako.

Sa loob ng dalawang taon, ako ang nagbabayad ng groceries kapag kinakapos siya. Ako ang sumasagot ng kuryente kapag delayed raw ang sahod niya. Ako ang naniniwalang pagod lang siya, stressed lang, may problema lang sa opisina.

Pero sa likod pala ng pagod niya ay utang.

Sa likod ng lambing niya ay lihim.

At sa likod ng pagbisita ng biyenan ko ay plano.

“Kaya pala nagmamadali kayo,” sabi ko. “Kaya pala gusto ninyong gamitin ang mga condo. Hindi dahil kawawa si Mia. Hindi dahil mahal ninyo si Paolo. Hindi dahil kailangan ni Clarisse.”

Tumingin ako kay Marco.

“Kundi dahil may utang ka.”

“Lira, nagkamali ako,” bigla niyang sabi. “Pero asawa kita. Dapat tulungan mo ako.”

“Tinulungan sana kita kung sinabi mo ang totoo.”

“Natakot ako.”

“Hindi ka natakot noong kinuha mo ang property details ko.”

“Hindi ko kinuha! Tiningnan ko lang.”

“Marco, pareho iyon.”

Si Doña Perla ay muling sumigaw.

“Huwag mo siyang pagsalitaan nang ganyan! Lalaki siya. Asawa mo siya. Dapat sumunod ka!”

Doon may isang bagay sa akin na tuluyang naputol.

Hindi pag-ibig.

Hindi galit.

Takot.

Matagal pala akong natatakot maging masamang asawa. Natatakot akong masabihan na madamot, mayabang, hindi marunong makisama. Natatakot akong kapag ipinagtanggol ko ang sarili ko, sasabihin ng lahat na hindi ako marunong magmahal.

Pero sa sandaling iyon, naalala ko si Mama.

“Anak, mahalin mo ang asawa mo. Pero huwag mong kalilimutan ang sarili mo.”

Kinuha ko ang cellphone ko sa bag.

Pinindot ko ang screen.

Tumigil si Marco nang makita niya.

“Lira… ano iyan?”

“Recording.”

Namuti ang mukha niya.

“Simula nang sabihin ng nanay mo na gusto niyang makita ang mga condo, may kutob na ako. Kaya mula nang pumasok tayo sa unang unit, nag-record ako.”

Si Doña Perla ay napaatras.

“Bawal iyan!”

“Mas bawal ang pilitin akong pumirma sa dokumentong magbibigay sa inyo ng kontrol sa ari-arian ko.”

Hindi ko na sila pinakinggan. Tinawagan ko si Atty. Roldan, abogado ng pamilya namin. Kaibigan siya ni Papa mula pa noong nagsisimula pa lang silang magnegosyo sa maliit na hardware shop sa Caloocan.

“Atty,” sabi ko, habang nakatingin kay Marco, “kailangan ko po ng tulong. May pinapapirma po sa akin na SPA tungkol sa properties ko. At mukhang ginamit ang personal information ko nang walang pahintulot.”

Narinig ni Marco iyon. Bigla siyang lumapit.

“Lira, huwag naman. Pamilya tayo.”

Umatras ako.

“Pamilya tayo noong kailangan mong magsabi ng totoo. Hindi noong nahuli ka na.”

Sinabi ni Atty. Roldan na huwag akong pipirma, kunan ng litrato ang dokumento, at umalis agad kung hindi ako ligtas. Sinunod ko iyon.

Pagbaba ng tawag, kinuha ko ang keys ng unit.

“Labas na tayo.”

“Hindi pa tayo tapos,” sabi ni Doña Perla.

“Tapos na po kayo sa akin.”

Paglabas namin sa hallway, sinubukan ni Marco na hawakan ang braso ko. Mabilis kong binawi.

“Do not touch me.”

Sa unang pagkakataon, natakot siya sa boses ko.

Pag-uwi ko sa bahay namin, hindi ako umiyak agad. Inimpake ko muna ang mahahalagang papeles ko. Kinuha ko ang original titles, passports, bank documents, at laptop. Pagkatapos, tumawag ako kay Mama.

Isang “Anak?” pa lang niya, doon na ako bumigay.

Hindi niya ako pinutol. Hindi siya nagtanong agad. Hinayaan niya akong umiyak hanggang wala na akong mailabas.

Pagkatapos, ang sabi niya:

“Uwi ka muna rito.”

Pagdating ko sa bahay ng mga magulang ko sa Caloocan, nakaupo si Papa sa labas. Hindi siya nagsalita. Niyakap lang niya ako nang mahigpit.

Kinabukasan, pumunta kami kay Atty. Roldan.

Doon ko nalaman ang bagay na hindi alam nina Marco at Doña Perla.

Ang tatlong condo ay hindi basta nakapangalan sa akin lamang bilang conjugal asset. Bago pa kami ikasal, inayos na ng abogado ang dokumento: malinaw na exclusive property ko iyon, galing sa donation ng magulang ko, at hindi bahagi ng anumang ari-arian ng kasal.

Mas matindi pa, may annotation sa ilang records na nagsasabing hindi puwedeng gamitin, isangla, ibenta, o i-transfer nang walang personal appearance ko at written confirmation mula sa donor parents sa loob ng ilang taon.

Ginawa iyon ni Papa dahil, sabi niya:

“Hindi dahil hindi kami nagtitiwala kay Marco noon. Kundi dahil alam naming minsan, kahit mabait ang tao, nagbabago kapag pera na ang usapan.”

Makalipas ang dalawang araw, pinadalhan ng demand letter si Marco at ang pamilya niya. Kasama sa sulat ang kopya ng recording transcript, larawan ng SPA, at babala na kung ipagpapatuloy nila ang paggamit ng personal data ko o pamimilit, magsasampa kami ng reklamo.

Noong gabi ring iyon, pumunta si Marco sa bahay ng mga magulang ko.

Basang-basa siya sa ulan.

Nakakaawa sana siya.

Kung hindi ko naalala ang mukha niya habang sinasabi niyang “pirmahan mo na lang.”

“Lira,” sabi niya sa gate, “kausapin mo naman ako.”

Lumabas ako, pero hindi ko siya pinapasok.

“Ano pa ang pag-uusapan natin?”

“Sorry. Nagkamali ako. Nalubog ako sa utang. Hindi ko alam paano sasabihin sa iyo. Si Mama ang nag-isip ng paraan.”

“At sinunod mo.”

Napayuko siya.

“Akala ko kasi… dahil asawa kita, tutulungan mo ako kahit paano.”

“Hindi tulong ang pagnanakaw ng karapatan ko.”

“Hindi ko gustong saktan ka.”

“Pero ginawa mo.”

Tumulo ang luha niya.

“Kung bibigyan mo ako ng chance, aayusin ko.”

Tinitigan ko siya nang matagal. May bahagi sa akin na naawa. May bahagi na naalala ang unang taon naming mag-asawa, noong masaya pa kami, noong simple pa ang hapunan, noong akala ko kakampi ko siya habang buhay.

Pero ang tiwala ay parang baso. Kapag nabasag, puwede mong pulutin ang piraso, puwede mong dikitan, pero hindi mo na ito maiinom nang hindi natatakot masugatan.

“Marco,” sabi ko, “ang unang bagay na dapat mong ayusin ay sarili mo. Hindi ang kasal natin.”

Nag-file ako ng legal separation. Hindi iyon madaling desisyon. May mga kamag-anak na nagsabing sobra ako. May nagsabing pera lang iyon. May nagsabing dapat pinatawad ko dahil lalaki raw si Marco at normal lang magkamali.

Pero ang mga taong nagsasabing “pera lang iyan” ay madalas hindi sila ang pinaghirapan ang perang iyon.

Hindi nila nakita si Papa na umuuwi nang gabing-gabi, amoy pawis at alikabok mula sa hardware. Hindi nila nakita si Mama na nagtitinda kahit may lagnat, kasi may kailangang hulugan na property tax. Hindi nila alam kung ilang handaan ang hindi namin pinuntahan, ilang bagong damit ang hindi binili, ilang pangarap ang ipinagpaliban para mabuo ang tatlong susi na iyon.

Hindi condo ang ipinagtatanggol ko.

Ipinagtatanggol ko ang dugo, pawis, at pagmamahal ng mga magulang ko.

Ipinagtatanggol ko ang sarili kong hangganan.

Pagkalipas ng ilang buwan, narinig kong umalis si Mia sa bedspace niya at lumipat sa mas murang apartment kasama ang kaibigan. Si Paolo naman, nakahanap ng bahay sa Cainta na kaya ng budget nila. Si Clarisse, nag-dorm tulad ng libo-libong estudyante sa Manila.

Nabuhay silang lahat kahit hindi nila nakuha ang properties ko.

Iyon ang pinakanakakatawa.

Akala nila hindi sila makakagalaw kung hindi nila makukuha ang akin. Pero kaya naman pala. Gusto lang nilang mas madali. Gusto lang nilang ako ang magbayad ng kaginhawaan nila.

Isang hapon, bumalik ako sa Taguig condo. Binuksan ko ang bintana. Pumasok ang hangin. Tahimik ang unit, pero hindi na siya malungkot.

Tinawagan ko sina Mama at Papa sa video call.

“Anak,” sabi ni Papa, “ano’ng plano mo diyan?”

Tumingin ako sa bakanteng sala.

“Hindi ko muna pauupahan. Gusto ko munang ayusin. Baka gawin kong study place kapag nag-master’s ako. Baka balang araw, kung magkakaanak ako, dito ko siya dalhin. Pero ngayon…”

Ngumiti ako.

“Gusto ko munang maramdaman na akin ito.”

Si Mama ay napangiti rin.

“Ayan ang tama.”

Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, hindi ako nakaramdam ng guilt.

Hindi ako madamot.

Hindi ako masamang asawa.

Hindi ako mayabang dahil pinrotektahan ko ang sariling akin.

Ako ay anak lamang na marunong magpahalaga sa sakripisyo ng mga magulang niya.

At babae na natutong ang pagmamahal ay hindi dapat nangangahulugang pagpapabura.

Makalipas ang isang taon, nagsimula akong mag-post online tungkol sa financial boundaries sa marriage. Hindi ko binanggit ang pangalan ni Marco. Hindi ko ikinuwento lahat ng detalye. Pero sinabi ko ang aral:

Kapag nagpakasal ka, nagiging magkapartner kayo.

Hindi ibig sabihin noon, mawawala ang karapatan mo sa sarili mong pinaghirapan.

Hindi ibig sabihin noon, puwede ka nang pilitin, takutin, o konsensiyahin sa ngalan ng “pamilya.”

Ang totoong pamilya, hindi kinukuha ang proteksiyon mo.

Ang totoong pamilya, tumutulong nang hindi nanlalamang.

Ang totoong asawa, hindi ginagamit ang tiwala mo bilang susi para mapasok ang mga bagay na pinakaiingatan mo.

At kung may isang bagay akong gustong sabihin sa bawat babaeng makakabasa nito, ito iyon:

Magmahal ka nang buo, pero magtira ka ng respeto para sa sarili mo. Dahil ang taong tunay na nagmamahal sa iyo, hindi ka hihilingang sirain ang sarili mong pundasyon para lang mapatunayan mong mahal mo siya.

Pangwakas na mensahe:
Minsan, ang pagsasabi ng “hindi” ay hindi makasarili. Ito ay kung paano mo pinoprotektahan ang pagsusumikap ng iyong mga magulang, ang iyong sariling kinabukasan, at ang iyong dignidad, na walang sinuman ang may karapatang agawin ito.