Noong walong taong gulang ako, muntik na akong masagasaan sa EDSA dahil tumakbo ako palabas ng eskinita para habulin ang saranggola ko.

Pero hindi ako ang nabangga.

Ang kuya kong si Miguel ang tumulak sa akin palayo.

Pagmulat niya matapos ang operasyon, hindi na siya muling nagising.

Dalawang taon na ang lumipas mula nang mangyari iyon, pero sa bahay namin sa Marikina, parang hindi na gumalaw ang oras. Nandoon pa rin ang kama ni Kuya sa dating kwarto niya. Nandoon pa rin ang medals niya sa go board, ang mga certificate niya sa paaralan, ang lumang uniporme niyang nakasabit sa likod ng pinto.

At nandoon pa rin ako.

Ako, si Nico.

Ang batang dahilan kung bakit naging parang bangkay na humihinga ang pinakamamahal na anak ng pamilya namin.

Si Mama, dati ay palatawa. Kapag umuulan, siya ang unang nagtitimpla ng champorado. Kapag may brownout, siya ang kumakanta para hindi kami matakot.

Pero matapos ang aksidente ni Kuya, nawala ang lahat ng iyon.

Araw-araw, nakaupo siya sa tabi ng kama ni Miguel. Pinupunasan niya ang mukha nito. Inaayos ang kumot. Kinakausap na para bang sasagot ito anumang sandali.

“Anak, gising ka na,” bulong niya lagi. “Nagluto si Mama ng paborito mo.”

Minsan, gusto ko ring lumapit. Gusto kong sabihin kay Kuya na sorry. Gusto kong sabihin na hindi ko sinasadya. Na kung puwede lang, ako na lang sana ang nasa kama niya.

Isang hapon, habang saglit na nakatulog si Mama sa silya, kinuha ko ang maliit na bimpo at mangkok na may maligamgam na tubig. Ginaya ko ang ginagawa niya. Maingat kong pinunasan ang kamay ni Kuya, ang braso, ang noo.

“Kuya,” pabulong kong sabi, “gumising ka na. Galit na galit na sila sa akin.”

Napagod ako. Umupo ako sa gilid ng kama at ipinikit ang mata ko sandali, ginagaya kung paano nakahiga si Kuya—tahimik, hindi gumagalaw, hindi nakakasakit ng kahit sino.

Biglang bumukas ang pinto.

Bago pa ako makabangon, dumapo ang malakas na sampal ni Mama sa pisngi ko.

“Walanghiya ka!” sigaw niya, nanginginig ang buong katawan. “Ginaya mo pa talaga ang kuya mo? Pinagtatawanan mo ba siya?”

Nanlaki ang mata ko. “Mama, hindi po—”

Hindi niya ako pinakinggan.

Binuksan niya ang drawer sa tabi ng kama, kinuha ang maliit na bote ng gamot na iniinom niya kapag hindi siya makatulog, at itinulak iyon sa harap ko.

“Mahilig kang magpanggap na tulog, di ba?” hysterical niyang sigaw. “Sige! Matulog ka! Matulog ka hanggang magsawa ka!”

Hindi ko alam kung takot ba ang mas naramdaman ko o lungkot. Tumulo ang luha ko habang hawak niya ang mukha ko, pero bago pa lumala ang lahat, bigla siyang napahinto. Para siyang nagising sa sariling galit.

Bumagsak siya sa sahig, humihikbi.

“Bakit hindi na lang ikaw…” hindi niya naituloy ang pangungusap, pero narinig ko pa rin ang ibig niyang sabihin.

Bakit hindi na lang ako.

Nang gabing iyon, dumating si Papa galing sa trabaho sa Cubao. Akala ko kakampihan niya ako. Pero pagkapasok niya, nakita niya si Mama na nanginginig at ako na nakatayo sa sulok.

Hindi niya ako niyakap.

Hindi niya ako tinanong.

“Peste ka talaga sa pamilyang ito,” mababa niyang sabi. “Kung wala ka, buo pa sana kami.”

Kinabukasan, dinala si Mama sa ospital matapos siyang atakihin sa sobrang stress. Sabi ng doktor, matagal na raw siyang may depresyon. Hindi raw dapat mabigla o masaktan nang sobra.

Napatingin sa akin si Papa na parang ako mismo ang sakit na sumira kay Mama.

Pag-uwi namin, agad na nagmadali si Mama sa kusina.

“Kailangan kong lutuan si Miguel,” sabi niya, kahit halos hindi na siya makatayo.

Kaya naglakas-loob ako.

“Mama,” sabi ko, “ako na po. Ako na ang gagawa ng pagkain ni Kuya.”

Matagal niya akong tinitigan. Sa unang pagkakataon sa loob ng mahabang panahon, hindi niya ako sinigawan.

“Nasa mesa ang gulay at isda,” malamig niyang sabi. “Gawin mo nang maayos.”

Para akong nabigyan ng pangalawang pagkakataon.

Umakyat ako sa upuan para maabot ang kalan. Nilaga ko ang kalabasa, sayote, at isda. Ginaya ko ang nakikita ko kay Mama. Pagkatapos, inilagay ko sa blender hanggang maging malambot ang lahat.

Nang makita ni Mama ang ginawa ko, tahimik siyang tumango.

“Maayos,” sabi niya.

Isang salita lang iyon.

Pero para sa akin, parang muli akong naging anak.

Akala ko iyon na ang simula ng pagbabago.

Akala ko mapapatawad na nila ako unti-unti.

Hanggang sa ilang minuto lang ang lumipas, narinig ko ang nakakabinging sigaw ni Mama mula sa kwarto ni Kuya.

Tumakbo ako papasok.

Nakita ko siyang hawak ang lalagyan ng pagkain, nanginginig sa galit. Sa palad niya, may maliliit na tinik ng isda.

Bago ako makapagsalita, sinampal niya ako muli.

“Pinatay mo na nga ang buhay ng kuya mo,” sigaw niya, luhaan, “papatayin mo pa talaga siya nang tuluyan?”

Nanigas ako.

“Hindi po ako—”

Dumating si Papa at hinila ako palabas.

“Hindi ka na talaga nagbago,” sabi niya, ikinandado ako sa maliit kong kwarto. “Diyan ka. Huwag kang lalabas.”

Sa kabilang pinto, naririnig ko si Mama na umiiyak.

“Miguel, anak… bakit mo pa iniligtas ang batang iyon? Sana hinayaan mo na lang siya!”

Umupo ako sa sahig.

Sa tabi ng kama ko, naroon ang maliit na bote ng gamot na hindi ko alam kung paano napunta sa bulsa ko noong gabing nagwala si Mama.

Tinitigan ko iyon nang matagal.

Kung mawawala ako, titigil na kaya ang iyak ni Mama?

Kung hindi na ako gigising, magiging tahimik na kaya ang bahay namin?

Hinawakan ko ang bote, binuksan ang takip, at bumulong:

“Mama… susunod na po ako sa gusto ninyo.”

Isa-isa kong inilapit sa bibig ko ang mga tableta.

At habang lumalabo ang paningin ko, humiga ako nang tuwid sa kama, gaya ni Kuya Miguel.

Sa huling sandaling may naririnig pa ako, may bumukas na pinto.

At isang boses ang sumigaw sa pangalan ko.

PARTE2

“Nico!”

Hindi ko alam kung panaginip iyon o totoong tunog. Parang galing sa ilalim ng tubig ang boses ni Papa. Malayo, basag, punong-puno ng takot na hindi ko pa narinig mula sa kanya kahit kailan.

“Nico! Anak, gumising ka!”

Anak.

Matagal ko nang hindi naririnig ang salitang iyon na para sa akin.

Gusto kong sumagot. Gusto kong sabihin na pagod na ako. Na hindi ko na kayang mabuhay sa bahay kung saan bawat tingin sa akin ay parang hatol. Pero hindi gumalaw ang labi ko.

May malamig na kamay na humawak sa pisngi ko. May mga yapak na nagmamadali. May umiiyak. May sumisigaw na tumawag ng ambulansya.

Pagkatapos, lumubog ang lahat sa dilim.

Nang magising ako, puti ang kisame. Amoy ospital ang paligid. May nakapasak sa kamay ko. Mabigat ang katawan ko na parang hindi akin.

Sa unang gilid ng kama, nandoon si Papa.

Hindi siya nakaupo nang tuwid gaya ng dati. Nakayuko siya, hawak ang rosaryo ni Lola, namumugto ang mga mata. Nang makita niyang gumalaw ang daliri ko, bigla siyang napabangon.

“Nico?” basag ang boses niya. “Naririnig mo ako?”

Ginalaw ko nang bahagya ang ulo ko.

Tumakbo siya palabas para tawagin ang doktor. Nang bumalik sila, sinuri ako, tinanong kung nahihilo ako, kung masakit ang dibdib ko, kung may natatandaan ako.

May natatandaan ako.

Lahat.

Ang sampal ni Mama. Ang kandado. Ang tinik ng isda. Ang boses niyang nagsabing sana hinayaan na lang ako ni Kuya.

Pero hindi ko sinabi.

Pagkatapos umalis ng doktor, bumalik ang katahimikan.

Hindi makatingin sa akin si Papa.

“Nico,” sabi niya sa wakas, “bakit mo ginawa iyon?”

Napangiti ako nang napakaliit. Hindi dahil masaya ako. Kundi dahil parang kakaiba ang tanong.

“Akala ko po… iyon ang gusto ninyo.”

Para siyang sinaksak sa dibdib. Napaatras siya, napahawak sa gilid ng kama.

“Hindi,” mabilis niyang sabi. “Hindi, anak. Hindi namin gusto iyon.”

“Pero sinabi po ninyo,” mahina kong sagot. “Na kung wala ako, buo pa sana tayo.”

Tumulo ang luha ni Papa.

Sa buong buhay ko, pangalawang beses ko pa lang siyang nakitang umiyak. Pero ngayon, hindi ito tahimik na luha. Nanginginig ang balikat niya. Tinakpan niya ang mukha niya gamit ang dalawang kamay.

“Patawarin mo ako,” sabi niya. “Patawarin mo ako, Nico. Galit ako sa nangyari, galit ako sa mundo, galit ako sa sarili ko dahil hindi ko nailigtas si Miguel. Pero hindi dapat ikaw ang sinisi ko. Bata ka lang. Bata ka lang noon.”

Tumingin ako sa kanya.

Matagal kong hinintay ang salitang iyon.

Bata.

Hindi salot. Hindi malas. Hindi dahilan ng pagkasira ng lahat.

Bata.

Kinabukasan, dumating si Mama.

Hindi siya pumasok agad. Nakita ko siya sa maliit na salamin ng pinto, nakatayo sa labas ng kuwarto, nakahawak sa dibdib na para bang hindi niya kayang huminga.

Nang tuluyan siyang pumasok, halos hindi ko siya makilala.

Wala na ang galit sa mukha niya. Takot ang naroon. At hiya. Matinding hiyang tila gusto niyang lumuhod sa sahig.

Lumapit siya sa kama ko, pero tumigil sa layong hindi niya ako maabot.

“Nico,” bulong niya.

Hindi ako sumagot.

Nanginginig ang labi niya. “Hindi ko alam kung paano ako hihingi ng tawad.”

Napalunok ako. May bahagi sa akin na gustong yumakap sa kanya. May bahagi rin na gustong magtago sa ilalim ng kumot.

“Mama,” tanong ko, “galit pa rin po ba kayo sa akin?”

Doon tuluyang gumuho si Mama.

Napaupo siya sa sahig ng ospital at umiyak na parang batang nawalan ng daan.

“Hindi ako galit sa’yo,” sabi niya. “Galit ako sa sarili ko. Galit ako dahil sa tuwing tinitingnan kita, naaalala ko ang araw na iyon. Hindi dahil masama ka, kundi dahil muntik din kitang mawala noon. At sa halip na yakapin kita, sinisi kita.”

Hindi ko naintindihan agad.

Muntik din akong mawala?

Tahimik na nagkuwento si Papa.

Noong araw ng aksidente, hindi lang si Miguel ang nadala sa ospital. Ako rin pala. Nagkaroon ako ng malalim na sugat sa ulo, pero dahil si Kuya ang mas malubha, halos nakalimutan ng lahat ang nangyari sa akin. Nang magkamalay ako, una kong hinanap si Kuya.

At mula noon, hindi na ako umiyak nang malakas.

Hindi ako nagwala.

Hindi ako nagsumbong.

Tahimik ko lang tinanggap na kasalanan ko ang lahat.

“Akala namin matibay ka,” sabi ni Papa. “Akala namin hindi mo masyadong naiintindihan. Pero ikaw pala ang pinakamatagal nang nagdadala ng bigat.”

Nang hapong iyon, may dumating na babae sa ospital. Si Aling Cora, ang kapitbahay naming nagtitinda ng kakanin sa kanto. May dala siyang lumang cellphone at isang plastik na supot ng pandesal.

“Pasensya na kung nakikialam ako,” sabi niya kay Papa. “Pero may kailangan kayong makita.”

Binuksan niya ang cellphone. Luma ang video, malabo, nanginginig ang kuha. Iyon pala ang kuha ng CCTV ng tindahan niya noong araw ng aksidente, na na-save ng anak niya bago nasira ang lumang recorder.

Sa video, nakita ko ang maliit kong sarili na tumatakbo palabas ng eskinita. Hawak ko ang punit na tali ng saranggola. Mabilis ang pangyayari.

Pero may isang bagay na nagpahinto sa paghinga ng lahat.

Hindi ako basta tumakbo dahil hamak na pasaway ako.

May mas matandang batang humablot pala ng saranggola ko, tinulak ako, at nang habulin ko iyon, bigla akong nadapa papunta sa gilid ng kalsada. Doon ako muntik tamaan ng truck.

At si Kuya Miguel—si Kuya kong labing-isang taong gulang pa lang noon—tumakbo para itulak ako pabalik.

Hindi aksidenteng dahil sa kalokohan ko lang.

Hindi simpleng “hamak na bata kang tumakbo sa kalsada.”

May nangyaring hindi ko kayang ipaliwanag noon, at walang nakinig dahil ang lahat ay nakatingin na kay Miguel.

Tinakpan ni Mama ang bibig niya.

“Diyos ko,” paulit-ulit niyang sabi. “Diyos ko, Nico…”

Lumuhod siya sa tabi ng kama ko. Hindi niya ako hinawakan agad. Para bang natatakot siyang masaktan niya ako kahit sa haplos.

“Anak,” umiiyak niyang sabi, “bakit hindi mo sinabi?”

Tumingin ako sa kanya. “Sinabi ko po noon. Pero sabi ninyo, huwag na akong gumawa ng dahilan.”

Napapikit si Papa.

Tumahimik ang buong kuwarto.

Minsan, ang pinakamasakit na katotohanan ay hindi iyong bagong nalaman. Kundi iyong dati mo nang sinubukang sabihin, pero walang naniwala.

Pagkalabas ko ng ospital, hindi agad naging maayos ang lahat.

Hindi tulad sa mga teleserye na isang iyakan lang ay gumagaling na ang pamilya. May mga gabing nagigising pa rin ako na nanginginig. May mga araw na hindi ko kaya ang yakap ni Mama. May mga sandaling biglang tatahimik si Papa sa hapag-kainan dahil makikita niya ang pasa ng lumang alaala sa mga mata ko.

Pero may nagbago.

Sa unang pagkakataon, hindi na ako natutulog na nakakandado ang pinto.

Sa unang pagkakataon, kapag napapakamot ako sa pisngi, tinatanong ni Mama kung masakit pa ba.

Sa unang pagkakataon, kapag may nagbabanggit ng pangalan ni Kuya, hindi na nila ako tinitingnan na parang ako ang dahilan ng trahedya.

Isang Linggo ng umaga, hiniling ni Mama na samahan ko siya sa kwarto ni Miguel.

Kinabahan ako. Matagal akong hindi kusang pumapasok doon.

Nakahiga pa rin si Kuya. Payapa ang mukha. Ang makinang nakakabit sa kanya ay patuloy na bumubulong sa tahimik na kuwarto.

Umupo si Mama sa tabi niya. Pagkatapos, itinuro niya ang upuang nasa kabilang gilid ng kama.

“Dito ka,” sabi niya.

Umupo ako.

Matagal kaming tahimik.

Pagkatapos, kinuha ni Mama ang kamay ni Kuya at inilagay iyon sa ibabaw ng kamay ko.

“Si Miguel,” sabi niya, “hindi ka iniligtas dahil gusto niyang sisihin ka namin habambuhay. Iniligtas ka niya dahil mahal ka niya.”

Napuno ng luha ang mata ko.

“Pero dahil sa akin, hindi na siya nagising.”

“Hindi,” sabi ni Papa mula sa pintuan. Hindi ko namalayan na naroon na pala siya. “Dahil sa aksidente. Dahil sa truck. Dahil sa isang sandaling hindi makontrol ng kahit sino. Hindi dahil sa’yo.”

Mahirap paniwalaan iyon.

Kapag dalawang taon mong naririnig na ikaw ang sumpa, hindi sapat ang isang araw para maniwala kang anak ka pa rin.

Pero nagsimula ako.

Kaunti-kaunti.

Makalipas ang ilang linggo, nagsimulang magpatingin si Mama sa doktor. Hindi madali. May mga araw na ayaw niyang bumangon. May mga araw na umiiyak siya habang nagluluto. Pero ngayon, hindi na niya itinatago sa galit ang sakit niya.

Si Papa naman, umuwi nang mas maaga mula sa trabaho. Tinuruan niya akong magluto ng lugaw, pritong itlog, at sinigang. Kapag nagkakamali ako, hindi na siya sumisigaw. Sinasabi niya lang, “Ulitin natin.”

Isang araw, habang nag-aayos kami ng lumang gamit ni Kuya, may nakita akong maliit na notebook sa drawer niya.

Puno iyon ng tala tungkol sa go, mga diagram, mga plano sa school tournament.

Sa huling pahina, may nakasulat:

“Kapag nanalo ako sa national finals, ililibre ko si Nico ng Jollibee. Kahit makulit siya, siya pa rin ang paborito kong kakampi.”

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

Hinawakan ni Mama ang notebook, binasa ang linya, at saka niya ako niyakap.

Sa pagkakataong iyon, hindi ako umatras.

Umiyak kami sa sahig ng kwarto ni Kuya—hindi para sisihin ang isa’t isa, kundi para sa batang natulog nang dalawang taon, sa batang halos sumuko, at sa pamilyang muntik nang tuluyang mabasag dahil hindi marunong humawak ng sakit.

Hindi gumising si Miguel sa araw na iyon.

Hindi rin kinabukasan.

Pero may isang himalang nangyari na hindi nakikita sa medical chart.

Nagsimulang gumising ang bahay namin.

Bumalik ang amoy ng champorado kapag umuulan. Bumalik ang dasal bago kumain. Bumalik ang tawag na “anak” sa bibig nina Mama at Papa.

At ako, unti-unting natutong huminga nang hindi humihingi ng tawad sa bawat segundo ng buhay ko.

Lumipas ang isang taon.

Si Kuya Miguel ay nasa parehong kama pa rin, pero mas maliwanag na ang kuwarto niya. May mga halaman sa bintana. May maliit na radyo na nagpapatugtog ng paborito niyang kanta. Araw-araw, binabasahan ko siya ng mga balita sa school ko.

“Kuya,” sabi ko minsan, habang inaayos ang kumot niya, “sumali ako sa chess club. Hindi go, kasi ang hirap nun. Pero baka matuwa ka pa rin.”

Sa sandaling iyon, naramdaman kong bahagyang gumalaw ang daliri niya.

Akala ko imahinasyon lang.

Pero nakita rin ni Mama.

Napatigil siya sa may pinto, hawak ang basong tubig.

“Nico,” bulong niya.

Hinawakan ko ang kamay ni Kuya.

Muling gumalaw ang daliri niya. Mahina. Halos hindi pansin.

Pero sapat iyon para mapuno ng iyak at dasal ang buong bahay.

Hindi iyon biglaang paggaling. Hindi iyon milagro na kinabukasan ay nakatayo na siya. Mahaba pa ang proseso. Maraming therapy, maraming paghihintay, maraming takot.

Pero sa unang pagkakataon, hindi na namin hinintay si Miguel na gumising para lang ayusin ang pamilya namin.

Inayos namin ang sarili namin habang hinihintay siya.

At iyon siguro ang tunay na pagbawi.

Hindi mabubura ang nangyari. Hindi mawawala ang peklat sa puso. Hindi na maibabalik ang dalawang taon na ginugol ko sa paniniwalang mas mabuti pang hindi ako ipinanganak.

Pero natutunan namin na ang sakit, kapag hindi inalagaan, nagiging galit. At ang galit, kapag ibinato sa inosenteng tao, kayang pumatay ng kaluluwa kahit buhay pa ang katawan.

Kaya kung binabasa mo ito ngayon, sana maalala mo:

Ang bata ay hindi dapat gawing sisidlan ng kasalanang hindi niya kayang unawain. Ang pamilyang nasugatan ay hindi gumagaling sa paninisi, kundi sa pakikinig. At minsan, ang pinakamalaking pagliligtas ay hindi ang paghila sa isang tao palayo sa truck—kundi ang paghawak sa kanya bago siya tuluyang maniwalang wala na siyang halaga.

Maging maingat sa mga salitang binibitawan natin sa taong nasasaktan. Dahil may mga salitang parang sampal lang sa atin, pero sa puso ng iba, maaari itong maging huling dahilan para sumuko.

At habang may buhay, may pagkakataon pang humingi ng tawad, makinig, at piliing magmahal muli.