Tatlong araw bago niya ako dapat ipakilala sa pamilya niya, nahuli ko siyang humahalik sa junior namin sa research team.

Hindi ako umiyak sa harap nila.

Hindi ako nagmakaawa.

Kinuhanan ko sila ng ebidensya, ipinadala sa lahat ng kaibigan, kaopisina, at kakilala naming pareho—at iniwan silang nakatayo sa sarili nilang kahihiyan.

Kinabukasan, umuwi ako sa probinsya dala ang sirang puso ko, sirang pangarap ko, at peklat na hindi na kailanman nawala sa pulso ko.

Limang taon akong nawala.

Limang taon kong pinilit kalimutan si Adrian Monteverde.

Hanggang isang gabing umuulan ng malamig na ambon sa Tagaytay, tumayo ako sa harap ng malaking bahay ng thesis adviser ko para sa birthday dinner niya.

Pagbukas ng pinto—

Si Adrian ang nasa harap ko.

Nakaputing sweater siya, bahagyang basang-basa ang buhok, at hawak pa rin ang doorknob na parang hindi rin siya makahinga.

Nagtagpo ang mga mata namin.

Parang bumalik lahat.

Ang gabi ng pagtataksil.

Ang email na ipinadala ko.

Ang pangalan kong naging usap-usapan sa buong opisina.

At ang trabaho kong nawala dahil sa kanya.

“Lia?” mahina niyang sabi.

Napatingin ako sa address sa phone ko.

Tama ang bahay.

Bago pa ako makapagsalita, narinig ko ang boses ni Professor Monteverde mula sa loob.

“Lia, hija! Pasok ka na! Kanina ka pa namin hinihintay!”

Nanigas ako.

Professor Monteverde.

Ang thesis adviser kong mabait, respetado, at halos tumayong pangalawang ama ko sa graduate school…

Ay ama pala ng lalaking sumira sa buhay ko.

Lumihis ako sa gilid ni Adrian at pumasok.

“Good evening po, Prof.”

Hindi ko siya tinignan ulit.

Pero ramdam ko ang tingin niya sa likod ko.

Sa sala, sinalubong ako ng asawa ni Professor Monteverde, si Tita Elena, dala ang mainit na tsaa at isang plato ng hinog na mangga.

“Lia, kain ka muna. Galing pa ito sa Guimaras.”

Inabot niya sa akin ang plato, pero bago ko pa mahawakan, biglang hinarang ni Adrian ang kamay niya.

“Ma, huwag.”

Napatingin kaming lahat sa kanya.

Bahagya siyang napatigil, saka umiwas ng tingin.

“May mga taong allergic sa mangga. Baka hindi pwede sa kanya.”

Natahimik ang sala.

Dahan-dahan akong napangiti.

Limang taon na ang lumipas.

Naalala pa rin niya.

“Lia?” tanong ni Tita Elena. “Allergic ka ba?”

Gusto kong magsinungaling.

Gusto kong sabihin, “Hindi.”

Gusto kong burahin sa mukha ni Adrian ang maliit na ginhawang sumilip sa mga mata niya.

Pero hindi ko kaya.

“Opo,” sagot ko. “Allergic po ako.”

Parang huminga nang malalim si Adrian.

Tita Elena naman ay natawa.

“Ay, tama pala ang anak ko. Sige, kukuha ako ng ibang prutas.”

Tumayo ako para tumulong, pero pinaupo niya ako.

“Mag-usap muna kayo. Adrian, humingi ka nga ng advice kay Lia. Di ba problema mo kung anong regalo ang dadalhin mo sa bahay ng girlfriend mo?”

Parang may malamig na kamay na humawak sa dibdib ko.

Girlfriend.

May girlfriend na siya.

Dapat wala na akong pakialam.

Pero masakit pa rin pala marinig.

Pagpasok nina Prof at Tita Elena sa kusina, naiwan kaming dalawa sa sala.

Tahimik.

Mabigat.

Malamig.

“Hindi ko alam na ikaw ang paboritong estudyante ni Papa,” sabi niya.

“Hindi ko rin alam na ikaw ang anak niya.”

“Lia—”

“Please,” putol ko. “Huwag mong gamitin ang boses na ’yan.”

Natigilan siya.

Dati, sapat na ang boses niyang iyon para mapatawad ko siya.

Sapat na ang isang tawag, isang yakap, isang mainit na gatas sa labas ng office building sa Makati tuwing gabi.

Pero hindi na ako iyong babaeng naghihintay sa kanya.

Hindi na ako iyong babaeng naniwalang ang pagmamahal ay sapat para hindi ka lokohin.

“Kamusta ka na?” tanong niya.

Napatingin ako sa mga kamay ko.

Sa ilalim ng manggas ko, naroon pa rin ang peklat.

Hindi niya iyon nakita.

Hindi niya nakita ang gabing nawalan ako ng trabaho.

Hindi niya nakita ang araw na pinatawag ako ng HR dahil daw “damaged” na ang reputation ko pagkatapos kong ilabas ang ginawa niya.

Hindi niya nakita ang pag-uwi ko sa Batangas na walang kahit anong plano kundi huminga.

“Okay ako,” sagot ko. “Mas okay kaysa sa inakala mong magiging ako.”

Napalunok siya.

“Good.”

“Hindi mo kailangang maging masaya para sa akin.”

“Hindi ako masaya,” bulong niya. “Nagsisisi ako.”

Napatawa ako nang mahina.

“Ang pagsisisi mo, Adrian, dumating limang taon na huli.”

Bumalik sina Prof at Tita Elena, kaya naputol ang usapan.

Sa hapag-kainan, halos hindi ko malasahan ang pagkain.

Si Tita Elena, walang kaalam-alam, paulit-ulit akong pinuri.

“Alam mo, Lia, kung wala lang girlfriend ang anak ko, ikaw talaga ang gusto kong maging manugang.”

Nabitawan ni Adrian ang kutsara niya.

Ako naman, ngumiti lang.

Hindi alam ni Tita Elena na muntik na akong maging manugang niya.

Hindi niya alam na noong gabing dapat ihanda ni Adrian ang sarili niyang ipakilala ako sa kanila, nahuli ko siyang hinahalikan si Trisha—ang bagong junior sa team namin.

Hindi niya alam na pagkatapos kong ipadala ang ebidensya sa lahat, si Adrian ang nagmukhang biktima.

At ako ang tinawag na mapanira.

Pagkatapos ng hapunan, lumakas ang ulan at hamog sa labas.

“Adrian, ihatid mo si Lia,” sabi ni Prof.

“Prof, kaya ko po—”

“Hindi, hija. Madulas ang daan. Hindi kami mapapakali.”

Wala akong nagawa.

Sumakay ako sa kotse ni Adrian.

Buong biyahe, tahimik kami.

Sa bintana, dumudulas ang ulan na parang mga luhang matagal ko nang ipinangakong hindi ko na iiyak.

“Ibaba mo na lang ako sa terminal,” sabi ko.

“Address mo.”

“Terminal lang.”

“Lia.”

Natawa ako nang walang saya.

“Ganyan ka pa rin. Utos muna bago respeto.”

Kumirot ang panga niya, pero hindi siya sumagot.

Inabot niya ang phone niya.

Napagod na akong makipagtalo, kaya nag-type ako ng address ng isang condominium malapit sa highway—hindi ang totoong inuuwian ko.

Pagdating namin, bumaba ako agad.

Pero bago ko maisara ang pinto, tinawag niya ako.

“Lia.”

Huminto ako.

“May kailangan kang malaman.”

Lumingon ako.

Namumutla siya sa loob ng sasakyan.

“Yung girlfriend na sinasabi ni Mama…”

Bumilis ang tibok ng puso ko.

“Si Trisha ba?”

Hindi siya agad nakasagot.

At sa katahimikang iyon, alam kong hindi pa tapos ang bangungot ko.

…

“Si Trisha ba?” ulit ko, mas mababa ang boses.

Humigpit ang hawak ni Adrian sa manibela.

“Hindi siya girlfriend ko.”

Napangisi ako.

“Funny. Ganyan din ang sinabi mo limang taon na ang nakalipas.”

“Lia, listen to me.”

“No.” Napaatras ako ng isang hakbang. “Matagal na akong nakinig sa’yo. Masyado ngang matagal.”

Isasara ko na sana ang pinto nang sabihin niya ang mga salitang nagpahinto sa akin.

“Si Trisha ang may sakit.”

Napalingon ako.

Tumingin siya sa akin, pagod ang mga mata.

“Stage four leukemia. Nasa St. Luke’s siya ngayon. Sinasabi ni Mama na girlfriend ko siya dahil iyon ang akala niya. Dahil iyon ang gusto ni Trisha na paniwalaan bago siya…”

Hindi niya natapos.

Tumawa ako, pero nanginginig ang labi ko.

“So ano? Gusto mong maawa ako?”

“Hindi.”

“Gusto mong sabihin kong okay lang lahat dahil may sakit siya?”

“Hindi rin.”

“Kung ganoon, bakit mo sinasabi sa akin ito?”

Dahan-dahan siyang bumaba ng kotse.

Hindi siya lumapit.

Parang alam niyang kahit isang hakbang niya, lalayo ako.

“Dahil limang taon kang naniniwala sa maling bersyon ng nangyari.”

Namutla ako.

“Anong maling bersyon?”

Huminga siya nang malalim.

“Noong gabing nakita mo kami ni Trisha… hindi ko siya hinahalikan.”

Napakuyom ang kamao ko.

“Nakita ko mismo.”

“She kissed me.”

“Pareho lang.”

“Hindi para sa akin.” Namula ang mga mata niya. “Tinulak ko siya pagkatapos. Pero ang nakita mo, iyong unang segundo lang.”

Nanigas ako.

“Sinungaling ka.”

“Alam ko na iyon ang tingin mo. Tinanggap ko iyon.”

“Tinanggap mo?” Napalakas ang boses ko. “Tinanggap mo kaya hinayaan mong ako ang mawalan ng trabaho? Hinayaan mong ako ang pagtawanan? Hinayaan mong sabihin nilang praning ako, desperada ako, baliw ako?”

Napapikit siya.

“Hindi ko hinayaan.”

“Then where were you?”

Walang sagot.

Lumapit ako, bawat salita ay may limang taon ng bigat.

“Nasaan ka noong pinatawag ako ng HR? Nasaan ka noong sinabi ng team lead natin na nakakasira ako ng project reputation? Nasaan ka noong kailangan kong umuwi ng probinsya dahil wala na akong kayang harapin?”

Nabasag ang mukha niya.

“Nasa ICU si Papa.”

Natigilan ako.

“Anong…”

“Noong gabing iyon, pagkatapos mong ipadala ang email, inatake sa puso si Papa. Hindi mo pa siya kilala noon. Ako lang ang kasama niya sa ospital. Pagkagising niya, ang una niyang tanong—kung may nasaktan daw ba akong babae.”

Hindi ako makagalaw.

“Sinubukan kitang tawagan. Blocked ako. Pumunta ako sa apartment mo. Umalis ka na. Pumunta ako sa office, wala ka na. At nang makabalik ako nang maayos, tapos na lahat.”

“Hindi totoo,” bulong ko.

“May mga email akong ipinadala sa HR noon. May statement ako. May CCTV request ako.” Napalunok siya. “Pero tinanggal na ako sa project bago pa ma-review. Si Trisha ang nagpakalat na ikaw ang nag-edit ng clip, na obsessive ka, na gusto mong sirain siya.”

Para akong nawalan ng pandinig.

Limang taon.

Limang taon kong dala ang galit.

Limang taon kong inakalang siya ang nagtulak sa akin pababa.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”

“Paano?” mahina niyang tanong. “Nagpalit ka ng number. Nag-deactivate ka. Umalis ka. At siguro… duwag din ako. Akala ko mas okay kung hayaan na lang kitang makalimot.”

Napatawa ako habang nangingilid ang luha.

“Makalimot? Adrian, hindi ako nakalimot. Natuto lang akong mabuhay na parang walang sugat.”

Nanginginig ang kamay ko nang iangat ko ang manggas ko.

Nakita niya ang peklat.

Parang may gumuho sa mukha niya.

“Lia…”

“Hindi ito dahil gusto kong mamatay,” sabi ko. “Hindi ako ganoon kahina. Pero noong gabing iyon, nabasag ako. At kinailangan kong tahiin ang sarili ko mag-isa.”

Lumapit siya ng kalahating hakbang, pero huminto rin.

“I’m sorry.”

Sa unang pagkakataon, hindi iyon tunog palusot.

Tunog dasal.

Pero hindi lahat ng sugat, kaya ng sorry.

Hindi lahat ng katotohanan, kayang burahin ang limang taong gabi.

Kinabukasan, pumunta ako kay Professor Monteverde para sabihin na lilipat ako ng adviser.

Pero bago ako makapagsalita, inabot niya sa akin ang isang brown envelope.

“Bago ka magdesisyon, hija, basahin mo muna ito.”

Nasa loob ang lumang HR documents.

Emails.

CCTV request.

Statement ni Adrian.

At isang liham ni Trisha—isinulat kamakailan.

Humingi siya ng tawad.

Inamin niyang hinalikan niya si Adrian dahil matagal niya itong gusto.

Inamin niyang siya ang nagpalala ng tsismis.

Inamin niyang nang makita niyang nasira ang career ko, nanahimik siya dahil natakot siyang mawalan ng scholarship, trabaho, at simpatya ng lahat.

Naupo ako sa hallway ng university, hindi umiiyak, hindi nagsasalita.

Parang may limang taong bigat na biglang naalis—

Pero may naiwan namang mas mabigat.

Kasi kung hindi pala siya ang buong halimaw sa kwento ko…

Ano ang gagawin ko sa galit na naging tahanan ko?

Gabi nang pumunta ako sa ospital.

Nasa kama si Trisha.

Payat.

Maputla.

Malayo sa babaeng kinaiinisan ko sa alaala ko.

Nang makita niya ako, umiyak siya agad.

“Lia…”

Hindi ako lumapit.

“Hindi ako nandito para patawarin ka.”

Tumango siya, nanginginig.

“Alam ko.”

“Wala akong maibibigay sa’yo para gumaan ang pakiramdam mo.”

“Alam ko rin.”

“Pero gusto kong marinig mula sa bibig mo.”

Huminga siya nang hirap.

“Ako ang sumira sa’yo,” bulong niya. “At hinayaan kong sisihin mo si Adrian. Kasi mahal ko siya. Kasi inggit ako sa’yo. Kasi ikaw ang pinipili niya kahit hindi mo kailangang magpanggap.”

Napapikit ako.

Masakit.

Hindi dahil mahal ko pa siya.

Kundi dahil ang buhay ko, nabago ng kasinungalingan ng isang taong natakot mawalan.

Paglabas ko ng ospital, nandoon si Adrian sa corridor.

Hindi siya nagsalita.

Hindi rin ako.

Naglakad kami palabas hanggang sa parking lot.

Sa labas, malamig ang hangin.

“Hindi ko alam kung kaya kitang patawarin,” sabi ko.

Tumango siya.

“Hindi ko hihingin.”

“Hindi na tayo pwedeng bumalik sa dati.”

“Alam ko.”

“Pero pagod na akong kamuhian ka.”

Doon siya napatingin sa akin.

Hindi saya ang nasa mukha niya.

Kundi lungkot na may halong ginhawa.

“Pwede ba kitang ihatid?”

Sa pagkakataong iyon, hindi ako nagsinungaling ng address.

Pagkalipas ng ilang buwan, hindi kami naging magkasintahan agad.

Hindi iyon fairy tale.

Hindi sapat ang isang paliwanag para ayusin ang limang taon.

Pero nagsimula kaming mag-usap.

Mabagal.

Maingat.

May mga gabing umiiyak ako dahil naaalala ko ang dating sakit.

May mga araw na tahimik lang siya sa tabi ko, hindi pinipilit ayusin ang hindi pa handang gumaling.

Namatay si Trisha bago matapos ang taglamig.

Nag-iwan siya ng public apology letter.

Hindi nito ibinalik ang trabaho kong nawala.

Hindi nito binura ang mga gabing kinailangan kong buuin ang sarili ko mula sa wala.

Pero ibinalik nito ang isang bagay na mas matagal na nawala sa akin—

Ang karapatang malaman ang buong katotohanan.

Makalipas ang isang taon, sa graduation ko sa master’s degree, nakita ko si Adrian sa dulo ng hall.

May hawak siyang maliit na paper bag.

Paglapit niya, inilabas niya ang isang bote ng mainit na gatas.

Katulad noon.

Ngumiti siya nang mahina.

“Hindi ko alam kung gusto mo pa nito.”

Tinanggap ko iyon.

Mainit sa kamay.

Tahimik sa puso.

“Gusto ko pa,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin, okay na lahat.”

“Alam ko.”

“Tuloy lang tayo. Dahan-dahan.”

Sa labas ng auditorium, umuulan nang mahina.

Hindi na kasing lamig ng dati.

At habang naglalakad kami palabas, naisip ko—

Minsan, hindi agad dumarating ang katotohanan.

Minsan, huli na itong kumakatok.

Pero kapag dumating ito, hindi lang nito binabago ang tingin natin sa taong nanakit sa atin.

Binabago rin nito ang paraan ng paghawak natin sa sarili nating sugat.

Dahil ang tunay na paglaya, hindi palaging nangangahulugang makipagbalikan.

Minsan, ang tunay na paglaya ay ang piliing hindi na hayaang ang galit ang magdikta kung sino ka.

At sa lahat ng minsang nasaktan ng maling akala, sana dumating ang araw na hindi mo na kailangang maging matapang para lang mabuhay—kundi malaya ka na ring maging payapa.