Nagpakasal ako sa isang estranghero para lamang magkaroon ng tahimik na tahanan, pero nang bumalik sa bansa ang dati kong asawa, nagpadala siya ng isang lumang litrato—at ang huling sinabi niya tungkol sa babaeng matagal nang lihim na minamahal ng bago kong asawa ang nagpanginig sa buong katawan ko.

Nagpakasal ako sa isang estranghero para lamang magkaroon ng tahimik na tahanan, pero nang bumalik sa bansa ang dati kong asawa, nagpadala siya ng isang lumang litrato—at ang huling sinabi niya tungkol sa babaeng matagal nang lihim na minamahal ng bago kong asawa ang nagpanginig sa buong katawan ko.

Nagpakasal ako sa isang estranghero para lamang magkaroon ng tahimik na tahanan, pero nang bumalik sa bansa ang dati kong asawa, nagpadala siya ng isang lumang litrato—at ang huling sinabi niya tungkol sa babaeng matagal nang lihim na minamahal ng bago kong asawa ang nagpanginig sa buong katawan ko.

Bahagi 1

Matapos mabigo ang una kong pag-aasawa, halos tatlong taon bago ko muling naisip na pumasok sa panibagong pamilya.

Dalawampu’t siyam na taong gulang ako nang magpalista ako sa isang matchmaking service.

Hindi para maghanap ng pag-ibig.

Gusto ko lang magkaroon ng isang tahanang sapat na payapa para makapag-anak.

Simple lang naman ang hinihingi ko.

Ayokong lasenggero.

Ayokong nananakit ng asawa.

Dapat may matinong trabaho.

At higit sa lahat, marunong rumespeto sa hangganan ng ibang tao.

Sabi ng matchmaker, masyado raw akong praktikal.

Ngumiti lang ako.

Pagkatapos ng isang diborsiyo, natutunan kong hindi pag-ibig lamang ang nagpapanatili sa isang kasal.

Sa isang maliit na café malapit sa business district ginanap ang pagkikita namin.

Nakasuot ng kulay-abong polo ang lalaking nasa harap ko. Nakatupi hanggang siko ang manggas niya. Morena ang balat, matangos ang ilong, at malalim ang mga mata.

Marco ang pangalan niya.

Tatlumpu’t dalawang taong gulang.

Engineering manager sa isang telecommunications company.

Hindi siya paligoy-ligoy.

Pagkalapag pa lang ng kape sa mesa, ibinaba niya ang cellphone niya at sinabi,

“Kailangan kong magpakasal ngayong taon.”

Napataas ang kilay ko.

Nagpatuloy siya.

“Kakaopera lang ng tatay ko. Gusto niyang makita akong settled bago pa lumala ulit ang kalagayan niya.”

“Paano ka naman?” tanong ko.

“Wala akong girlfriend.”

Saglit siyang tumahimik.

“Pero may isang taong matagal kong hinintay.”

Napatawa ako.

“Ibig mong sabihin, pakakasalan mo ako habang hinihintay mong bumalik siya?”

Hindi umiwas ng tingin si Marco.

“Kahit bumalik siya, hindi ko sisirain ang magiging kasal natin.”

Nagulat ako sa sobrang direkta niyang sagot.

May inilapag siyang papel sa harap ko.

Hindi iyon kontrata.

Ilang linya lang na sulat-kamay.

Pagkatapos naming ikasal, siya ang sasagot sa malaking bahagi ng renta at gastusin sa bahay.

Kung magkakaroon kami ng anak, siya ang sasagot sa lahat ng gastusin mula pagbubuntis hanggang paglaki ng bata.

Maaari kong ipagpatuloy ang trabaho ko.

Walang sinuman ang puwedeng pilitin ang isa na tumigil sa trabaho.

Kung gusto kong makipaghiwalay balang araw, pipirma siya.

Walang away sa ari-arian.

Hindi niya gagamitin ang pera para agawin ang anak.

At higit sa lahat—

Hindi niya hahayaang gamitin ng pamilya niya ang anumang paraan para pilitin ako.

Matagal kong tinitigan ang huling linyang iyon.

Siguro hindi niya alam na iyon mismo ang dahilan kung bakit ako pumayag.

Ang una kong kasal ay nasira dahil minsan na akong pinalibutan ng buong pamilya ng asawa ko at pinilit mamuhay ayon sa gusto nila.

Tinanong ko siya,

“Sigurado ka bang tanggap ng mga magulang mo ang isang babaeng diborsiyada?”

Agad sumagot si Marco.

“Hindi naman sila ang magpapakasal sa iyo.”

“Ako.”

Pagkalipas ng dalawang linggo, nagpakasal kami.

Walang wedding gown.

Walang bulaklak.

Walang reception.

Dalawa lang kaming nakatayo sa ilalim ng bubong ng isang government office, kapwa may hawak na marriage certificate.

Paglabas namin, biglang bumuhos ang ulan.

Binuksan ni Marco ang payong at itinapat halos lahat sa akin.

Halos mabasa ang isang balikat niya.

“Hindi mo ba ilalapit sa iyo?” tanong ko.

Isang pangungusap lang ang sagot niya.

“Kagagaling mo lang sa trangkaso noong isang linggo.”

Natigilan ako.

Isang beses ko lang nabanggit iyon noong una naming pagkikita.

Hindi ko inakalang matatandaan niya.

Kahit kasal na kami, halos isang buwan pa rin kaming magkahiwalay ng tirahan.

Editor ako sa isang media company at madalas mag-overtime.

Si Marco naman ay laging ipinapadala sa iba’t ibang lugar para mag-supervise ng projects.

Napakakaunti ng usapan namin sa chat.

Halos ganito lang:

【Kumain ka na?】

【Oo.】

【I-lock mo ang pinto.】

【Ikaw rin.】

Akala ko magiging ganito lang palagi ang buhay namin.

Tahimik.

Payapa.

Walang komplikasyon.

Hanggang isang gabi, biglang nag-ingay ang group chat namin noong college.

May nagpadala ng litrato ng isang lalaking nakaputing polo na kalalabas lang ng airport.

May kasunod na mensahe.

【Nakabalik na si Adrian!】

Nanigas ang mga daliri ko.

Si Adrian ang dati kong asawa.

Siya rin ang lalaking minahal ko nang pitong taon.

Dalawang taon na ang nakalipas nang tumayo siya sa harap ng bahay namin, mapula ang mga mata, at sabihin sa akin,

“Hindi ko kayang talikuran si Mama.”

Ang nanay naman niya ay naglagay ng isang bote ng sleeping pills sa mesa at umiyak hanggang himatayin dahil lang nagpasya kaming bumukod.

Sa huli, pinili ni Adrian ang pamilya niya.

Ako ang pumirma sa mga papeles ng hiwalayan.

Pagkalipas ng isang buwan, umalis siya ng bansa.

Sa group chat, may walang kaalam-alam na nag-tag sa akin.

【Matagal na kayong hindi nagkikita, ’di ba?】

Mabilis sumagot si Adrian.

【Matagal na kaming hiwalay.】

Pagkaraan ng ilang minuto, may kasunod siyang mensahe.

【Pero may ilang bagay pa rin akong gustong sabihin sa kanya nang personal.】

Pinatay ko ang screen.

Hindi ako sumagot.

Nang gabing iyon, halos alas-dose na nang biglang tumunog ang doorbell.

Sumilip ako sa peephole.

Si Marco.

May hinihilang maleta sa isang kamay.

May bitbit na bagong rice cooker sa kabila.

Binuksan ko ang pinto.

“Anong ginagawa mo rito?”

“May pinapagawa sa tubo ng condo ko.”

Kalmado siyang pumasok.

“Makikituloy muna ako sa bahay ng asawa ko.”

Isang bedroom lang ang apartment ko.

Tiningnan ko ang sofa na wala pang anim na talampakan ang haba.

Pagkatapos ay tiningnan ko ang matangkad na lalaking nasa harap ko.

“Sa sofa ka matutulog?”

Tiningnan ni Marco ang sofa.

Pagkatapos ay ako.

“Siguro kalahati ng paa ko nasa labas.”

Sa huli, magkatabi kaming natulog sa iisang kama.

Halos kalahating metro ang pagitan namin.

May mahabang unan pa sa gitna na parang border ng dalawang bansa.

Bandang madaling-araw, nagising ako dahil sa lamig.

Hindi pa rin tulog si Marco.

Hinila niya pataas ang kumot ko saka biglang nagtanong,

“Nakabalik na ba ang dati mong asawa?”

Napadilat ako.

“Paano mo nalaman?”

“May nag-comment sa wedding post ko.”

Tumahimik ako.

Makalipas ang ilang sandali, sinabi ni Marco,

“Kung gusto mo siyang makita, puntahan mo.”

Lumingon ako sa kanya.

“Hindi ka maiinis?”

“Nagsimula ang kasal natin dahil pareho tayong may kailangan.”

Mahina ang boses niya.

“Wala akong karapatang kontrolin ang nakaraan mo.”

Hindi ko maintindihan kung bakit parang may maliit na kirot sa dibdib ko.

Tinanong ko siya pabalik.

“Paano naman iyong babaeng matagal mong hinintay?”

Nakatingin si Marco sa kisame.

“Malapit na siyang magpakasal.”

“Mahal mo pa rin?”

Bahagya siyang ngumiti.

“Siguro.”

Akala ko magiging magaan ang pakiramdam ko.

Pero hindi ako nakatulog nang gabing iyon.

Sa mga sumunod na araw, unti-unting napuno ni Marco ang maliliit na bahagi ng buhay ko.

Inayos niya ang sirang gripo na anim na buwan ko nang pinababayaan.

Kinabit niyang muli ang pinto ng kitchen cabinet.

Pinalitan niya ang ilaw sa balcony.

Tuwing umaga, may nakahandang kape sa tabi ng laptop ko.

Nang malaman niyang madalas sumakit ang sikmura ko, natuto siyang magluto ng lugaw.

Nang mapansin niyang lagi kong nakakalimutang magdala ng payong, naglagay siya ng maliit na folding umbrella sa bag ko.

Isang gabi, nag-overtime ako hanggang halos ala-una ng umaga.

Pagbaba ko sa lobby, nandoon ang kotse niya sa gilid ng kalsada.

Nagulat ako.

“Paano mo nalaman na hindi pa ako nakakauwi?”

Sumagot si Marco,

“Nakita kong bukas pa ang desk lamp mo sa camera app.”

“Pinapanood mo ang camera sa bahay?”

“Balcony camera lang. Ikaw ang nagbigay sa akin ng access.”

Nawalan ako ng masabi.

Binuksan niya ang pinto ng kotse para sa akin.

“Sakay na, asawa.”

Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ako natakot marinig ang salitang iyon.

Pagkalipas ng isang buwan, inimbitahan kami ng mga magulang ni Marco para sa hapunan.

Handa na akong siyasatin mula ulo hanggang paa.

Pero hinila lang ako ng nanay niya papunta sa kusina at tinanong kung ano ang gusto kong kainin.

Palihim namang inabot ng tatay niya sa akin ang isang sobre.

“Wedding gift. Biglaan kasi ang kasal ninyo, hindi kami nakapaghanda.”

Mabilis akong tumanggi.

Pero ngumiti siya.

“Kunin mo na. Tahimik at mailap si Marco mula bata. Akala nga namin hindi na mag-aasawa.”

Hindi ko namalayang naitanong ko,

“Dahil po ba sa babaeng dati niyang minahal?”

Biglang tumahimik ang buong kusina.

Mabilis na napalingon sa akin ang nanay ni Marco.

“Anong babae?”

Nanigas ako.

Eksaktong sandaling iyon, bumukas ang front door.

Kakapasok lang ni Marco.

Agad nagbago ang mukha niya nang marinig ang tanong ng nanay niya.

Pero bago pa makapagsalita ang sinuman, nag-vibrate ang cellphone ko.

May ipinadalang litrato si Adrian.

Sa litrato, makikita ang mas batang si Marco.

Nakatayo siya katabi ni Adrian.

Pareho silang nakasuot ng university uniform.

Sa likuran nila—

Naroon ako.

Mas bata.

May yakap na libro.

Tumatawa kasama ang mga kaibigan ko.

At wala akong kamalay-malay na may kumukuha pala ng litrato sa amin.

Makalipas ang ilang segundo, may sumunod na mensahe mula kay Adrian.

【Isabella, talagang hindi mo alam?】

【Hindi ka unang nakilala ng bago mong asawa sa matchmaking date ninyo.】

【Matagal ka na niyang kilala bago pa tayo ikasal.】

Nanlamig ang mga kamay ko.

Lumabas ang ikatlong mensahe.

【At iyong babaeng sinabi ni Marco na matagal niyang minahal nang palihim…】

Huminto ang paghinga ko.

Pagkatapos ay lumitaw ang huling linya.

【Ikaw iyon.】

Bahagi 2 – Ang Litrato na Hindi Ko Dapat Nakita

Matagal akong nakatitig sa huling mensahe ni Adrian.

【Ikaw iyon.】

Parang biglang nawala ang lahat ng ingay sa paligid.

Nandoon pa rin ang nanay ni Marco sa kusina.

Nakahawak pa rin sa apron ang tatay niya.

At ilang hakbang lang mula sa akin, nakatayo si Marco sa may pintuan.

Pero ang tanging naririnig ko ay ang mabilis na tibok ng puso ko.

Itinaas ko ang cellphone.

“Marco…”

Namumutla siya.

Hindi niya tinanong kung ano ang nakita ko.

Hindi rin niya sinabi na nagsisinungaling si Adrian.

Iyon ang pinakamasakit.

“Ikaw ba?”

Mahina ang boses ko.

“Ikaw ba talaga iyong babaeng sinasabi mong matagal mong hinintay?”

Sandaling pumikit si Marco.

“Oo.”

Isang salita lang.

Pero sapat iyon para sumikip ang dibdib ko.

Tumayo ako.

“Bakit hindi mo sinabi?”

Lumapit siya nang isang hakbang.

“Isabella—”

“Bakit mo ako pinaniwalang ibang babae iyon?”

Hindi siya nakasagot agad.

Ang nanay niya ang unang nagsalita.

“Anak, hindi rin namin alam.”

Tumingin ako kay Marco.

“Pati pamilya mo hindi alam?”

Umiling siya.

Hindi ko alam kung matatawa ba ako o magagalit.

Sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, pakiramdam ko ay may malaking bahagi ng buhay niya na sadyang itinago sa akin.

Kinuha ko ang bag ko.

“Uuwi muna ako.”

Susunod sana si Marco pero pinigilan ko siya.

“Please.”

Huminto siya.

“Hayaan mo muna akong mag-isip.”

Pagdating ko sa apartment, hindi ako agad nagbukas ng ilaw.

Umupo lang ako sa gilid ng kama.

Maya-maya, dumating ang isa pang mensahe mula kay Adrian.

【Kailangan nating mag-usap.】

Hindi ko siya sinagot.

Pero nagpadala siya ng isa pang litrato.

Graduation day namin.

Ako at si Adrian ang nasa gitna.

Sa malayo, halos hindi mapapansin, naroon si Marco.

Nakatingin sa direksiyon ko.

May maliit na kahon sa kamay.

Kasunod noon ang mensahe:

【May balak siyang umamin sa iyo noong araw na iyon. Pero nauna akong manligaw.】

Napapikit ako.

Biglang bumalik sa alaala ko ang college years.

May isang lalaking laging nasa library kapag nag-aaral ako.

May isang taong minsang nag-iwan ng gamot sa guard nang magkasakit ako bago ang finals.

May isang payong na mysteriously lumitaw sa locker ko nang malakas ang ulan.

Hindi ko kailanman nalaman kung kanino galing ang mga iyon.

Akala ko coincidence lang.

Tumunog ang doorbell.

Alam kong si Marco iyon.

Hindi ko binuksan.

Makalipas ang ilang minuto, may mensaheng dumating.

【Hindi ako papasok. Nandito lang ako sa labas. Kapag handa ka nang makinig, sabihin mo lang.】

Tatlong oras siyang nanatili sa hallway.

Nang buksan ko ang pinto bandang alas-dos ng madaling-araw, nakaupo siya sa sahig, nakasandal sa pader.

Tumayo siya agad.

“Pwede ba akong magsalita?”

Tahimik akong tumango.

Hindi siya pumasok.

Nanatili siyang nakatayo sa labas.

“Nakilala kita noong second year natin sa university,” sabi niya.

“Kaibigan ko si Adrian noon. Hindi pa kayo.”

Napayuko siya.

“Nagustuhan kita. Pero bago ako nagkaroon ng lakas ng loob na magsabi, sinabi niyang nililigawan ka niya.”

“Bakit hindi ka lumaban?”

Ngumiti siya nang mapait.

“Dahil nakita kong masaya ka.”

“Isabella, hindi kita minahal para angkinin.”

“Minahal kita kaya umatras ako.”

Parang may humigpit sa lalamunan ko.

“Kung ganoon, bakit noong matchmaking sinabi mong may ibang babaeng gusto mo?”

Tumingin siya sa akin nang diretso.

“Dahil natakot ako.”

“Sa ano?”

“Na kapag sinabi kong ikaw iyon, iisipin mong sinadya kong hanapin ka.”

Huminto siya.

“At totoo naman.”

Nanigas ako.

“Ano?”

Huminga siya nang malalim.

“Nang makita ko ang profile mo sa matchmaking service, nakilala kita agad.”

“Alam kong divorced ka.”

“Alam kong naghahanap ka ng taong gustong bumuo ng pamilya.”

“At oo…”

“Pinili kong pumunta sa appointment dahil ikaw iyon.”

Napalunok ako.

“So hindi coincidence?”

“Hindi.”

“Pero hindi rin kita niloko tungkol sa ibang bagay.”

Inilabas niya mula sa bulsa ang isang maliit na lumang wallet.

Mula roon, kumuha siya ng kupas na papel.

Isang lumang resibo iyon mula sa campus bookstore.

Sa likod, may sulat-kamay.

Isabella — blue notebook, black coffee, no sugar.

Napatawa ako nang mahina kahit basa na ang mga mata ko.

“Anong kalokohan ito?”

“Listahan ng mga bagay na gusto mo noong college.”

“Bakit mo itinago?”

“Hindi ko alam.”

Mahina siyang ngumiti.

“Siguro dahil iyon lang ang kaya kong dalhin nang hindi nanggugulo sa buhay mo.”

Tahimik kaming nagkatitigan.

Pagkatapos ay sinabi ko ang tanong na talagang kinatatakutan kong itanong.

“Marco…”

“Kung hindi kami naghiwalay ni Adrian…”

“Maghihintay ka pa rin ba?”

Hindi siya agad sumagot.

Pagkatapos ay umiling.

“Hindi.”

Nagulat ako.

Lumapit siya nang kaunti.

“Dati siguro.”

“Pero hindi na ngayon.”

“Dahil ngayon, hindi ko mahal iyong Isabella na nasa lumang litrato.”

Hinawakan niya ang dibdib niya.

“Mahal ko iyong babaeng nagagalit kapag hindi ako kumakain.”

“Iyong nag-iiwan ng ilaw sa sala kapag alam niyang gabi ako uuwi.”

“Iyong nagtatago ng wedding gift ng tatay ko dahil nahihiyang gastusin.”

“At iyong asawa kong hanggang ngayon ay iniisip na pansamantala lang siya sa buhay ko.”

Tumulo ang unang luha ko.

Pero bago ako makapagsalita, biglang nag-ring ang cellphone ko.

Si Adrian.

At sa pagkakataong iyon—

Sinagot ko.

Bahagi 3 – Ang Lalaking Pinili Kong Uwian

“Isabella.”

Nang marinig ko ang boses ni Adrian, bumalik sa akin ang maraming taon ng alaala.

Mga hapong sabay kaming nag-aaral.

Mga gabing pinag-uusapan namin ang magiging bahay namin.

Ang araw ng kasal.

At ang gabing nag-impake ako habang umiiyak ang nanay niya sa sala at siya naman ay nakatayo lang sa pagitan naming dalawa.

Dati, sapat na ang boses niya para manghina ako.

Ngayon, kakaiba.

Tahimik lang ang dibdib ko.

“Kailangan kitang makita,” sabi niya.

“May bagay kang hindi alam tungkol kay Marco.”

Napatingin ako kay Marco.

Hindi siya lumapit.

Hindi niya sinubukang kunin ang cellphone.

Tahimik lang siyang naghihintay.

“Ano iyon?” tanong ko.

Hindi sumagot agad si Adrian.

“Hindi sa telepono.”

“Kung mahalaga, sabihin mo ngayon.”

Huminga siya nang malalim.

“Si Marco ang tumulong sa akin noon para makalapit sa iyo.”

Napakunot ang noo ko.

“Anong ibig mong sabihin?”

“Noong college.”

“Siya ang nagsabi sa akin kung saan ka madalas kumain, anong subjects mo, ano ang gusto mong kape…”

Napatingin ako sa lumang resibo na hawak pa rin ni Marco.

Biglang nagkaroon ng kakaibang bigat ang lahat.

Nagpatuloy si Adrian.

“Kaibigan ko siya. Alam niyang gusto kita.”

“Tinulungan niya ako.”

“At pagkatapos…”

Huminto siya.

“Nang malaman niyang magiging kami, lumayo siya.”

Kinuyom ko ang kamay ko.

“Bakit mo sinasabi ito ngayon?”

Tahimik siya nang ilang segundo.

Pagkatapos ay narinig ko ang sagot na matagal ko nang inaasahan.

“Dahil nagsisisi ako.”

Napapikit ako.

“Isabella, bumalik ako dahil gusto kong ayusin natin.”

“Nagbago na si Mama.”

“Nagpa-therapy siya.”

“Alam kong mali ang ginawa ko noon.”

“Kung bibigyan mo lang ako ng pagkakataon—”

“Adrian.”

Pinutol ko siya.

“May asawa na ako.”

“Alam ko.”

“Pero isang buwan pa lang kayo.”

“Samantalang tayo—”

“Hindi sukat ng tagal ang pagiging tama para sa isa’t isa.”

Tumahimik siya.

Napatingin ako kay Marco.

Nakatayo pa rin siya sa labas ng pintuan.

May pagod sa mukha.

May takot.

Pero wala akong nakitang kahit anong pag-angkin.

Kung gusto kong isara ang pinto sa kanya, hahayaan niya ako.

Doon ko biglang naintindihan ang pinakamalaking pagkakaiba nilang dalawa.

Minahal ako ni Adrian.

Pero nang kailangan kong piliin niya ako, hindi niya nagawa.

Minahal ako ni Marco nang tahimik.

At kahit sa panahong hindi ko siya pinili, hindi niya ginawang utang ang pagmamahal niya.

“Adrian,” sabi ko nang mahinahon.

“May isang bagay akong gustong sabihin sa iyo.”

“Hindi ako galit sa iyo.”

“Hindi ko rin pinagsisisihang minahal kita.”

“Pero iyong babaeng naghihintay noon na piliin mo siya…”

“Hindi na ako iyon.”

Sa kabilang linya, wala siyang sinabi.

“Goodbye.”

Pinatay ko ang tawag.

At sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, wala akong naramdamang panghihinayang.

Parang may pintuang matagal nang nakabukas sa likuran ko na sa wakas ay naisara ko.

Ibinalik ko ang tingin kay Marco.

“Pumasok ka.”

Nagulat siya.

“Sigurado ka?”

“Hindi.”

Bahagya akong ngumiti.

“Pero ayokong mag-usap tayo habang mukha kang delivery rider na hindi ko pinapasok.”

Napatawa siya.

Iyon ang unang beses na gumaan ang hangin buong gabi.

Hindi ko agad pinatawad si Marco.

Ilang araw akong tahimik.

Marami akong tinanong.

Bakit niya itinago?

Bakit niya hinayaang isipin kong may ibang babae?

Bakit hindi niya sinabi bago kami ikasal na kilala niya ako?

Sinagot niya ang lahat.

Walang dahilan.

Walang drama.

Walang pagtatanggol sa sarili.

Sa huli, sinabi niya lang:

“Duwag ako.”

“Akala ko kapag sinabi ko ang totoo, hindi mo ako bibigyan ng pagkakataon.”

“Pero mali iyon.”

“Karapatan mong malaman bago ka pumili.”

“Kung gusto mong umalis…”

Huminto siya.

“Tutulungan kitang ayusin ang lahat.”

Parehong-pareho sa isinulat niyang pangako noong una naming pagkikita.

Kung gusto kong umalis, papayagan niya ako.

Doon ako lalong nahirapan.

Dahil napagtanto kong ayoko nang umalis.

Lumipas ang dalawang buwan.

Isang umaga, nagising ako sa amoy ng nasusunog na pandesal.

Paglabas ko ng kuwarto, nakita kong nakatayo si Marco sa kusina, hawak ang toaster na umuusok.

“Anong ginawa mo?”

“Breakfast.”

“Sunog.”

“Caramelized.”

Napahalakhak ako.

Lumapit siya sa akin.

May harina sa pisngi.

Hindi ko alam kung bakit, pero bigla kong inabot ang mukha niya at pinunasan iyon gamit ang hinlalaki ko.

Natigilan kami pareho.

Pagkatapos ay napatingin siya sa akin.

“Isabella.”

“Hmm?”

“Pwede ba kitang ligawan?”

Napatawa ako.

“Kasal na tayo.”

“Alam ko.”

“Saka dalawang buwan na tayong natutulog sa iisang kama.”

Namula nang bahagya ang tenga niya.

“Hindi iyon ang ibig kong sabihin.”

Lumuhod siya sa harap ko.

Hindi siya may hawak na singsing.

Isang maliit na notebook lang.

Binuksan niya iyon.

Sa unang pahina nakasulat:

Mga bagay na gusto ni Isabella ngayon.

Hindi iyong Isabella noong college.

Hindi blue notebook.

Hindi black coffee.

May mga bagong nakalista.

Mahilig sa malamig na mangga pagkatapos ng overtime.

Ayaw ng raisins sa tinapay.

Gustong tahimik muna ng sampung minuto pagkagising.

Takot sa kulog pero kunwari hindi.

Laging sinasabing hindi gutom pero kumakain ng kalahati ng pagkain ko.

Napahawak ako sa bibig para hindi matawa at umiyak nang sabay.

“Bakit may ganito ka na naman?”

Tumingala siya.

“Dahil ayokong mahalin ang alaala mo.”

“Gusto kong kilalanin iyong ikaw ngayon.”

Hindi ko napigilan ang luha.

Iniabot niya ang kamay niya.

“Pwede ba kitang ligawan mula umpisa?”

Ako naman ang yumuko.

At hinalikan ko siya.

“Sige.”

“Pero bawal nang magsinungaling.”

“Oo.”

“At huwag mong sunugin ang pandesal.”

“Mas mahirap yata iyon.”

Napatawa ako sa gitna ng pag-iyak.

Makaraan ang kalahating taon, nagkaroon kami ng maliit na wedding ceremony.

Hindi dahil kailangan namin.

Kasal na kami.

Ginawa namin iyon dahil gusto naming magkaroon ng isang araw na kami mismo ang pumili.

Kaunti lang ang bisita.

Pamilya.

Malalapit na kaibigan.

Walang engrandeng ballroom.

Isang simpleng garden venue lang.

Bago ako maglakad patungo sa altar, ibinigay sa akin ng nanay ni Marco ang isang maliit na kahon.

“Matagal niya itong itinago,” sabi niya.

Sa loob ay ang maliit na singsing na dapat sana niyang ibigay sa akin noong graduation.

Napatingin ako sa kanya.

“Nalaman lang namin kamakailan.”

Binuksan ko ang munting papel sa ilalim.

Kupas na ang tinta.

Isang linya lamang.

Kung sakaling hindi mo ako piliin, sana piliin ka pa rin ng buhay na maging masaya.

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

Sa dulo ng aisle, naghihintay si Marco.

Nang makarating ako sa harap niya, bumulong ako,

“Ang drama mo pala noong college.”

Namula siya.

“Nahanap nila iyon?”

Tumango ako.

“Gusto mo bang tumakbo na lang tayo?”

Mahina siyang tumawa.

“Late na. Nandito ka na.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Marco.”

“Ano?”

“Salamat sa paghihintay.”

Umiling siya.

“Huwag mo akong pasalamatan doon.”

“Hindi kita dapat hinintay.”

Napakunot ang noo ko.

Ngumiti siya.

“Ang dapat kong ipagpasalamat ay dumating iyong araw na pinili mo ako nang hindi dahil kailangan mo ng asawa.”

Napaluha ulit ako.

“Ang kapal ng mukha mo. Sino nagsabing pinili na kita?”

Hinawakan niya nang mas mahigpit ang kamay ko.

“Late na rin.”

“May witnesses.”

Nagtawanan ang mga tao sa paligid.

At sa pagkakataong iyon, alam kong hindi na ako natatakot sa salitang asawa.

Isang taon pagkatapos ng wedding ceremony, dalawang guhit ang lumitaw sa pregnancy test.

Tatlong beses ko iyong tiningnan.

Pagkatapos ay limang beses.

Nang umuwi si Marco, nadatnan niya akong nakaupo sa sahig ng banyo.

“Isabella?”

Namumutla siya.

“Masakit ba?”

Iniabot ko sa kanya ang test.

Tinitigan niya iyon nang matagal.

Pagkatapos ay lumuhod siya.

“Ano…”

“Positive.”

“Ano?”

“Buntis ako.”

Napatakip siya ng mukha gamit ang dalawang kamay.

Akala ko umiiyak siya.

Pero nang alisin niya ang mga kamay niya, nakangiti siyang parang tanga.

“Sigurado?”

“Tatlo ang test ko.”

“Baka bumili pa tayo ng dalawa.”

“Marco!”

Bigla niya akong niyakap.

Mahigpit.

Pero makalipas ang isang segundo, agad siyang bumitaw.

“Wait. Bawal ba kitang yakapin nang mahigpit?”

Napatawa ako.

“Hindi ako babasagin.”

“Sure?”

“Engineering manager ka, hindi OB.”

Tumango siya nang seryoso.

“Tama. Tatawag tayo ng OB.”

“Bukas.”

“Ngayon.”

“Marco.”

“Okay. Bukas.”

Maya-maya, lumuhod siya at inilapat ang palad sa tiyan ko.

Wala pa namang makapa.

Pero nangingilid na ang luha niya.

At doon ko naalala ang unang sinabi ko sa sarili ko bago ko siya nakilala.

Gusto ko lang ng isang tahimik na tahanan.

Isang matinong lalaki.

Isang batang maaari kong mahalin.

Iyon lang.

Hindi ko hiniling ang pag-ibig.

Siguro dahil hindi na ako naniniwalang darating pa iyon.

Pero minsan pala, hindi dumarating ang pag-ibig na may malalaking bulaklak, engrandeng pangako o nakakabinging deklarasyon.

Minsan dumarating ito bilang payong na nakatagilid sa iyo habang nababasa ang balikat niya.

Bilang kape sa tabi ng laptop.

Bilang lugaw kapag masakit ang tiyan mo.

Bilang lalaking naghihintay sa labas ng pinto dahil ayaw ka niyang piliting papasukin siya.

At minsan—

Dumarating ito nang huli.

Pero hindi ibig sabihin na huli na.

Makalipas ang walong buwan, isinilang ang anak naming babae.

Nang unang ibigay siya sa mga bisig ni Marco, nanginginig ang mga kamay niya.

“Kamukha mo,” bulong niya.

Pagod akong ngumiti.

“Hindi pa nga mulat.”

“Kamukha mo pa rin.”

“Mukha siyang pasas.”

“Pinakamagandang pasas sa mundo.”

Napatawa ako kahit masakit ang tahi ko.

Lumapit siya at hinalikan ang noo ko.

“Salamat.”

Umiling ako.

“Pareho natin siyang ginawa.”

Namula ang tenga niya.

“May nurses.”

Napapikit ako sa hiya.

“Tumahimik ka.”

Tumawa siya.

Sa labas ng bintana, nagsisimula nang sumikat ang araw.

Pareho iyon ng kulay ng umagang una kaming lumabas mula sa government office matapos magpakasal.

Noon, dalawang estranghero lang kami na may hawak na marriage certificate.

Ngayon, hawak namin ang maliit na buhay na sabay naming pinili.

Minsan tinatanong ako ng mga kaibigan kung paano ko nalaman na si Marco na talaga.

Hindi ko alam ang eksaktong araw.

Hindi iyon nang malaman kong ako pala ang matagal niyang minahal.

Hindi rin noong hinalikan niya ako.

Hindi noong nagpakasal kami sa pangalawang pagkakataon.

Siguro nangyari iyon sa daan-daang ordinaryong araw sa pagitan.

Sa bawat umagang may kape.

Sa bawat gabing naghihintayan kami.

Sa bawat away na pinili naming pag-usapan kaysa takasan.

Sa bawat pagkakataong binigyan niya ako ng kalayaang umalis—

At sa bawat pagkakataong ako mismo ang piniling manatili.

Dati, nagpakasal ako kay Marco dahil gusto ko lamang ng isang tahanan.

Hindi ko inakalang sa bandang huli—

siya pala mismo ang magiging tahanan ko.