Tatlong taon kaming nagsama nang walang anumang malinaw na relasyon. Tahimik akong umalis matapos ko siyang makitang maalaga sa ibang babae; pero nang makipag-blind date ako, bigla siyang sumulpot na halos mawalan ng kontrol—at ang sinabi ng nanay niya pagkatapos noon ang talagang nagpalamig sa buong katawan ko.

Tatlong taon kaming nagsama nang walang anumang malinaw na relasyon. Tahimik akong umalis matapos ko siyang makitang maalaga sa ibang babae; pero nang makipag-blind date ako, bigla siyang sumulpot na halos mawalan ng kontrol—at ang sinabi ng nanay niya pagkatapos noon ang talagang nagpalamig sa buong katawan ko.

Tatlong taon kaming nagsama nang walang anumang malinaw na relasyon. Tahimik akong umalis matapos ko siyang makitang maalaga sa ibang babae; pero nang makipag-blind date ako, bigla siyang sumulpot na halos mawalan ng kontrol—at ang sinabi ng nanay niya pagkatapos noon ang talagang nagpalamig sa buong katawan ko.

Bahagi 1

Halos tatlong taon kaming magkasama ni Rafael.

Walang nakakaalam sa kumpanya.

Sa umaga, siya ang malamig at tahimik na CEO na halos walang babaeng napapalapit nang matagal.

Ako naman, isa lamang team leader na humahawak sa mga business partner.

Kapag nasa meeting room, kailangan ko pa rin siyang tawaging “Sir.”

Pero pagsapit ng gabi, iisa ang inuuwian naming condo.

Sabay kaming kumakain.

Sabay kaming natutulog.

Minsan, niyayakap niya ako hanggang umaga.

Pero sa loob ng tatlong taon, ni minsan ay hindi sinabi ni Rafael na mahal niya ako.

Hindi ko rin siya tinanong.

Dalawang matatandang taong magkasama nang walang label at walang pangako.

Akala ko noon, malinaw sa akin ang lahat.

Hanggang sa araw na makita ko ang pulseras ng ibang babae sa bedside table niya.

Malakas ang ulan nang hapong iyon.

Gabi na halos nang matapos ako sa trabaho dahil kailangan kong ayusin muli ang kontrata para sa isang malaking kliyente.

Paglabas ko ng elevator, agad akong hinila ng malapit kong katrabaho.

“Tingnan mo.”

Sinundan ko ang tingin niya.

Sa ilalim ng bubong sa harap ng lobby, nakatayo si Rafael sa tabi ng isang babae.

Kilala ko siya.

Si Bianca.

Anak siya ng isa sa malalaking shareholder at kamakailan lang nakabalik mula abroad.

Tatlong linggo pa lang siyang dumadalo sa executive meetings.

Isang linggo na ring kumakalat ang tsismis na pinagkikita raw sila ng kani-kanilang pamilya.

At ngayon, nakita ko mismo si Rafael na hinubad ang coat niya at ipinatong iyon sa balikat ni Bianca.

Ngumiti si Bianca.

Pagkatapos, natural niyang hinawakan ang braso ni Rafael.

Napabuntong-hininga ang katrabaho ko.

“Bagay sila. Parehong mayaman, parehong galing sa magandang pamilya. Sabi nila, gusto raw ng dalawang pamilya na maging mas malalim ang partnership.”

Ngumiti ako.

“Ganun ba?”

Tumingin siya sa akin.

“Hindi ka ba nanghihinayang? Akala ko dati gusto ka ni Sir Rafael. Sa dami nating nasa meeting, siya lang ang nakakaalala na black coffee lang ang iniinom mo.”

Mas humigpit ang hawak ko sa payong.

Eksaktong sandaling iyon, lumingon si Rafael.

Nagtagpo ang mga mata namin sa gitna ng ulan.

Bahagya siyang natigilan.

Pero makalipas lang ang isang segundo, binuksan na ni Bianca ang pinto ng kotse.

Umupo siya sa passenger seat.

Sa upuang halos tatlong taon kong inuupuan.

Ako ang unang umiwas ng tingin.

“Tara na.”

Mas late ako umuwi nang gabing iyon.

Bukas pa ang ilaw sa sala.

May mainit na sabaw, gulay at paborito kong nilagang manok sa hapag.

Nasa kusina si Rafael.

Naka-roll up ang manggas niya, ibang-iba sa malamig niyang anyo sa opisina.

“Nandito ka na.”

Lumapit siya para kunin ang bag ko.

Umiwas ako.

Huminto ang kamay niya sa ere.

“Anong problema?”

“Wala.”

Nagpalit ako ng sapatos at dumiretso sa loob.

Pinanood lang niya ako.

Maya-maya, nagsalita siya.

“Nahilo si Bianca kanina. Bumaba ang blood pressure niya. Inihatid ko lang siya.”

Napangiti ako nang mapait.

Hindi ko naman siya tinanong.

Pero nag-explain agad siya.

Gayunpaman, hindi ako gumaan.

Dahil bigla kong naalala ang isang bagay.

Tatlong taon niya akong inalagaan nang mabuti.

Pero ni minsan, hindi niya sinabi kung ano ba talaga ako sa buhay niya.

Kung bukas ay pakasalan niya ang isang babaeng mas bagay sa mundo niya, ano naman ang karapatan kong magtanong?

Humarap ako sa kanya.

“Rafael.”

“Hmm?”

“Tumigil na tayo.”

Nahulog sa mesa ang kutsarang hawak niya.

Matagal niya akong tinitigan.

“Ano?”

“Lilipat na ako.”

Nawala ang kulay sa mukha niya.

“Dahil ba sa nangyari kanina?”

“Hindi.”

Nagsinungaling ako.

“Nagsawa lang ako.”

Nang gabing iyon, magkalikod kaming natulog.

Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, hindi niya ako niyakap.

Madaling-araw, narinig kong bumangon siya.

Bumukas at sumara ang pinto papunta sa balcony.

Pumikit ako at nagkunwaring tulog.

Pagsikat ng araw, malamig na ang kabilang bahagi ng kama.

May iniwan siyang maliit na note.

“Three-day business trip. Mag-usap tayo pagbalik ko.”

Matagal kong tinitigan ang sulat.

Pagkatapos, binuksan ko ang cabinet at ibinaba ang maleta ko.

Tatlong taon ang nakalipas, dalawang maleta lang ang dala ko nang dumating ako rito.

Ngayon, halos kalahati ng condo ang puno ng gamit ko.

Buong umaga akong nag-empake.

Habang nag-aayos ng damit, hindi ko sinasadyang nabuksan ang drawer sa gilid ni Rafael.

May isang asul na velvet box sa loob.

Bumilis ang tibok ng puso ko.

Binuksan ko.

Isang singsing para sa babae.

May maliit ding card.

“For Bianca. Hoping the meeting between our families goes well.”

Parang nanigas ako sa sahig.

Makalipas ang ilang sandali, natawa ako nang mahina.

Kaya pala.

Kaya pala aalis siya nang tatlong araw.

Para pala iyon sa paghahanda ng kasal niya sa ibang babae.

Ibinalik ko ang kahon na para bang wala akong nakita.

Nang hapon ding iyon, hinila ko ang maleta ko palabas ng condo.

Bago umalis, nagpadala ako ng isang mensahe kay Rafael.

“Umuwi na ako sa probinsya. May ipinapakilala sa akin ang pamilya ko. Huwag mo na akong hanapin.”

Pagkatapos noon, pinatay ko ang phone ko.

Halos maiyak si Mama nang makita niya ako sa pintuan.

Mahigpit niya akong niyakap.

“Ang payat mo na.”

Ipinasandal ko ang ulo ko sa balikat niya.

Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ko kailangang magpanggap na maayos ako.

Pagkalipas ng dalawang araw, binanggit ni Mama ang tungkol sa isang lalaki.

Balak ko sanang tumanggi.

Pero nagbago ang isip ko.

Baka hindi rin masama ang magkaroon ng simpleng buhay.

Ang lalaking ipinakilala niya ay si Miguel.

Nagtatrabaho siya sa isang local bank, kalmado at madaling kausap.

Sa unang pagkikita namin, hindi niya ako tinanong kung bakit hindi pa ako kasal.

Hindi rin niya tinanong kung ilan na ang naging boyfriend ko.

Ang sabi lang niya:

“May gusto ka bang kainin?”

Napangiti ako.

“Kahit ano.”

Tumawa siya.

“Ang mga taong nagsasabing ‘kahit ano’ kadalasan sila pa ang pinakamahirap pumili.”

Biglang gumaan ang atmosphere.

Sa unang pagkakataon matapos ang ilang araw, totoong naging komportable ako.

Nang pauwi na kami, nagtanong si Miguel:

“Kung okay lang sa iyo, puwede ba kitang imbitahan ulit?”

Bubuksan ko pa lang sana ang bibig ko nang biglang may malakas na tunog ng preno sa likuran namin.

Huminto ang isang itim na sasakyan sa harap mismo ng restaurant.

Bumukas ang pinto.

Bumaba si Rafael.

Gusot ang polo niya.

Pula ang mga mata, parang ilang gabing walang tulog.

Hindi ko pa siya nakitang ganoon.

Instinctively, tumayo si Miguel sa harap ko.

Napunta ang tingin ni Rafael sa kamay ni Miguel na bahagyang nakapuwesto sa likod ko.

Biglang nanlamig ang mga mata niya.

“Alisin mo ang kamay mo.”

Kumunot ang noo ni Miguel.

“Sino ka?”

Hinila ko si Miguel nang kaunti.

“Ayos lang. Kilala ko siya.”

Napatawa si Rafael.

Mahina lang.

Pero nakakakilabot.

Lumapit siya.

“Kilala?”

Tumingin siya diretso sa akin.

“Tatlong taon tayong natutulog sa iisang kama, tapos ngayon ‘kilala’ lang?”

Biglang uminit ang mukha ko.

Natigilan si Miguel.

Napakagat ako sa labi.

“Rafael, huwag kang gumawa ng eksena rito.”

“Eksena?”

Bigla niyang hinawakan ang pulso ko at inilayo ako nang kaunti.

“Iniwan mo ako nang walang paliwanag. Binlock mo ang number ko. Nag-resign ka sa email. Tapos nandito ka ngayon, nakangiti sa ibang lalaki.”

Binawi ko ang kamay ko.

“Ano naman sa iyo?”

Natigilan siya.

Tiningnan ko siya nang diretso.

“May babaeng gusto mong pakasalan. May karapatan din akong piliin ang sarili kong buhay.”

Kumunot ang noo niya.

“Sino ang nagsabing may gusto akong pakasalan?”

Napatawa ako.

“Yung singsing sa drawer mo.”

Nagbago ang ekspresyon niya.

“Pati yung card para kay Bianca.”

Ilang segundo niya akong tinitigan bago biglang inilabas ang phone niya.

“Binasa mo ba hanggang dulo?”

“Hindi ko kailangan.”

“Kailangan mo.”

Nagbukas siya ng litrato at ipinakita sa akin.

Iyong card.

Pero sa pagkakataong ito, nakita ko ang likod.

May isa pang linya.

“Sample ring for the jewelry collection contract signing between both companies.”

Nanigas ako.

Mapait na ngumiti si Rafael.

“Kalahati lang ang nakita mo, tapos gumawa ka na agad ng sarili mong kwento?”

Hindi pa ako nakakasagot nang biglang tumunog ang phone niya.

Malinaw ang pangalang nasa screen.

Bianca.

Papatayin sana ni Rafael ang tawag pero nagsalita ako.

“Sagutin mo.”

Tiningnan niya ako.

Pagkatapos ay inilagay niya sa speaker.

Agad na narinig ang masiglang boses ni Bianca.

“Rafael, tumawag yung mom mo. Sabi niya tuloy pa rin daw ang wedding sa katapusan ng buwan. Nasaan ka ba?”

Parang biglang nawala ang lahat ng tunog sa paligid.

Tiningnan ko si Rafael.

Nanigas din ang mukha niya.

Sa kabilang linya, tumawa si Bianca.

“Sabi rin niya napili na raw yung ring.”

Napaatras ako.

Agad hinawakan ni Rafael ang kamay ko.

“Hindi iyon ang iniisip mo.”

Tumingin ako sa kanya.

“Kung ganoon, sabihin mo.”

“Ang taong gusto kong pakasalan—”

Hindi pa niya natatapos nang may marinig kaming boses ng isang matandang babae.

“Rafael!”

Sabay kaming napalingon.

Nakatayo sa harap ng restaurant ang nanay niya.

Kasama niya si Bianca.

At sa kamay ni Bianca…

May wedding gown na nasa transparent garment bag.

Tiningnan ako ng nanay ni Rafael mula ulo hanggang paa bago malamig na nagsalita.

“Hindi mo pa rin ba naiintindihan?”

Lumapit siya at tumayo sa pagitan namin ni Rafael.

“Tatlong taon ka lang niyang pinanatili sa tabi niya dahil…”

Biglang sumigaw si Rafael.

“Mom!”

Pero hindi ako inalisan ng tingin ng babae.

Bahagya siyang ngumiti.

“Dahil kahawig mo ang babaeng talagang gusto niyang pakasalan.”

Parang may tumigil sa loob ng dibdib ko.

Sa likod niya, dahan-dahang inalis ni Bianca ang sunglasses niya.

At nang makita ko nang malinaw ang mukha niya, nanlamig ang buong katawan ko.

Doon ko lang napansin…

Magkamukha kami.

Nakakatakot kung gaano kami magkahawig.

Bahagi 2 – Ang Katotohanang Itinago sa Likod ng Isang Mukha

Hindi ko alam kung ilang segundo akong nakatitig kay Bianca.

Pareho ang hugis ng aming mga mata.

Pareho ang bahagyang mataas na tulay ng ilong.

Maging ang maliit na nunal sa ilalim ng kaliwang mata niya ay halos nasa parehong lugar ng sa akin.

Napahawak ako sa gilid ng mesa.

Kaya pala.

Kaya pala noong una niya akong makita sa kumpanya, matagal siyang nakatitig.

Kaya pala may mga pagkakataong bigla na lang tumatahimik si Rafael habang pinagmamasdan ang mukha ko.

Bumigat ang dibdib ko.

Tinanggal ko ang kamay ni Rafael sa braso ko.

“Ngayon malinaw na.”

“Hindi.”

Mabilis siyang lumapit.

Pero umatras ako.

“Huwag mo akong hawakan.”

Parang may tumama sa kanya.

“Ella—”

“Tatlong taon.”

Nanginginig ang boses ko.

“Tatlong taon akong nakatira sa bahay mo. Tatlong taon akong natutulog sa tabi mo. Ni minsan hindi mo sinabi kung ano ako sa buhay mo.”

Napatingin ako kay Bianca.

“At ngayon malalaman kong kamukha ko pala ang babaeng pinili ng pamilya mo?”

Tahimik si Bianca.

Ang ina ni Rafael naman ay malamig na ngumiti.

“Hindi mo kailangang gawing komplikado. Alam naman nating lahat kung sino ang bagay sa kanya.”

Biglang humarap si Rafael sa kanyang ina.

“Enough.”

Sa unang pagkakataon, nakita kong ganoon kalamig ang mga mata niya.

“Hindi ninyo siya puwedeng insultuhin sa harap ko.”

Napataas ang kilay ng kanyang ina.

“Kung hindi siya kapalit, sabihin mo kung sino siya.”

Tahimik ang paligid.

Ako rin, naghihintay.

Tumingin sa akin si Rafael.

At sa wakas, sinabi niya ang mga salitang tatlong taon kong hinihintay.

“Siya ang babaeng mahal ko.”

Parang huminto ang oras.

Pero kakaiba.

Hindi ako natuwa.

Sa halip, mas lalo akong nasaktan.

Napatawa ako.

“Ngayon mo sasabihin?”

Namula ang mga mata niya.

“Alam kong huli na.”

“Huli?”

Napailing ako.

“Rafael, hindi problema na hindi mo sinabi. Ang problema, hinayaan mo akong mabuhay nang tatlong taon na parang kailangan kong hulaan kung may lugar ba ako sa buhay mo.”

Hindi siya nakasagot.

Doon biglang nagsalita si Bianca.

“Ella, hindi ka niya ginawang kapalit ko.”

Lahat kami napatingin sa kanya.

Dahan-dahan niyang ibinaba ang garment bag na may wedding gown.

“Dahil hindi naman ako ang babaeng gusto niyang pakasalan.”

Napakunot ang noo ko.

Tumawa siya nang mapait.

“Ang wedding na sinasabi ng tita niya ay wedding ng pinsan ko. Ako ang maid of honor.”

Tumingin ako sa gown.

“Then why—”

“Sample gown ito mula sa bridal brand na ine-endorse ng family business namin. Dinala ko dahil may photoshoot bukas.”

Namutla ang ina ni Rafael.

“Bianca.”

Pero hindi siya tumigil.

“At tungkol sa arranged marriage…”

Huminga siya nang malalim.

“Si Tita lang ang may gusto noon. Ilang buwan na niyang sinusubukang pagsamahin kami ni Rafael. Pareho kaming tumatanggi.”

Parang isa-isang bumagsak ang mga maling akala ko.

Pero may isang tanong pa rin.

“Bakit tayo magkamukha?”

Sandaling natahimik si Bianca.

Pagkatapos ay tumingin siya sa nanay ni Rafael.

“Dahil iyon ang pinakamadaling paraan para saktan ka.”

Napatigil ako.

Lumapit siya sa akin.

“Hindi tayo tunay na magkamukha nang ganyan. Same makeup artist ang nag-ayos sa akin ngayon. Si Tita ang nagpadala sa kanya.”

Napakurap ako.

Tiningnan ko nang mas mabuti ang mukha niya.

Ang kilay.

Ang lipstick.

Ang hairstyle.

Halos eksaktong gaya ng karaniwang ayos ko.

Nanlamig ako.

Sinadya.

Lahat iyon sinadya.

Tumingin ako sa ina ni Rafael.

Hindi siya umiwas.

“Nais ko lang ipaalala sa iyo na may mga mundong hindi basta napapasok dahil lamang mahal ka ng isang lalaki.”

Hindi na ako nakasagot.

Hindi dahil natalo niya ako.

Kundi dahil bigla akong napagod.

Sa lahat.

Kay Rafael.

Sa pamilya niya.

Sa tatlong taong ako mismo ang pumayag na manatili sa relasyong walang pangalan.

Kinuha ko ang bag ko.

“Ella.”

Hinabol ako ni Rafael.

Huminto ako pero hindi lumingon.

“Kung mahal mo talaga ako…”

Napapikit ako.

“…matuto kang mahalin ako nang hindi ako kailangang lumaban para sa lugar ko.”

Pagkatapos, naglakad ako palayo.

Sa pagkakataong iyon, hindi niya ako pinigilan.

At iyon ang unang tamang bagay na ginawa niya.

Bahagi 3 – Sa Pagbabalik Niya, Hindi Na Ako ang Babaeng Naghihintay

Tatlong buwan ang lumipas.

Hindi ako bumalik sa kumpanya ni Rafael.

Hindi rin ako bumalik sa condo.

Nanatili ako sa probinsya nang ilang linggo, pagkatapos ay lumipat ako sa lungsod at tinanggap ang trabaho sa isang maliit na consulting firm.

Mas mababa ang sweldo.

Mas maliit ang opisina.

Walang private elevator o glass meeting room.

Pero sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, pakiramdam ko sarili ko ang buhay ko.

Hindi ako “babaeng kasama ni Rafael.”

Hindi ako lihim.

Hindi ako isang taong naghihintay kung kailan siya magdedesisyon.

Ako lang si Ella.

At sapat iyon.

Hindi rin ako ipinilit ni Miguel.

Pagkatapos ng nangyari sa restaurant, nag-message lang siya.

“Kapag gusto mong uminom ng kape bilang kaibigan, sabihin mo.”

Walang pressure.

Walang tanong.

Kaya naging magkaibigan kami.

Minsan, tinutukso ako ni Mama.

“Sayang si Miguel.”

Tatawa lang ako.

“Ma, hindi lahat ng mabuting lalaki kailangan kong pakasalan.”

At doon ko rin naintindihan.

Hindi ko kailangang tumalon mula sa isang relasyon papunta sa isa pa para patunayang naka-move on ako.

Kailangan ko munang bumalik sa sarili ko.

Samantala, wala akong balita kay Rafael.

Hanggang isang gabi, nagpadala si Bianca ng mensahe.

Hindi ko alam kung saan niya nakuha ang number ko.

Isang link lang ang ipinadala niya.

Pagbukas ko, corporate announcement iyon.

Nag-resign si Rafael bilang CEO ng family holding company.

Napaupo ako.

Kasunod noon, isa pang message.

“He refused the merger his mother wanted. He also transferred his shares into an independent trust. He said he was tired of letting the family decide what his life should look like.”

Hindi ako sumagot.

Hindi ko alam kung ano ang dapat maramdaman.

Isang linggo pagkatapos noon, nakita ko siya.

Hindi sa mamahaling restaurant.

Hindi sa opisina.

Hindi rin sa labas ng bahay namin.

Nasa maliit na café siya malapit sa workplace ko.

Naka-white polo lang.

Walang driver.

Walang bodyguard.

Walang mamahaling suit.

Sa harap niya ay isang tasa ng kape na mukhang matagal nang malamig.

Nang makita niya ako, tumayo siya.

Pero hindi siya lumapit agad.

“Hi.”

Iyon lang.

Halos matawa ako.

Ang lalaking kayang patahimikin ang buong boardroom sa isang tingin, ngayon ay parang hindi alam kung saan ilalagay ang mga kamay niya.

“Bakit ka nandito?”

“May hinihintay.”

“Sino?”

“Ikaw.”

Napailing ako.

“Rafael—”

“Hindi kita pipilitin.”

Mabilis niyang sinabi.

“Tatlumpung segundo lang. Pagkatapos, kung ayaw mo akong makita ulit, aalis ako.”

Hindi ko alam kung bakit, pero umupo ako.

Umupo rin siya sa tapat ko.

May inilabas siyang maliit na sobre.

Hindi singsing.

Hindi kontrata.

Isang susi.

Nakilala ko agad.

Susi iyon ng condo.

“Hindi ko kailangan iyan.”

“Alam ko.”

Itinulak niya ang susi sa gitna.

“Ibinenta ko na ang condo.”

Napatingin ako sa kanya.

“Bakit?”

“Dahil tuwing umuuwi ako roon, parang naghihintay akong bumukas ang pinto at papasok ka.”

Huminga siya nang mabigat.

“Pero naintindihan kong wala akong karapatang hintayin kang bumalik sa lugar kung saan ako mismo ang dahilan kung bakit ka umalis.”

Tahimik ako.

Nagpatuloy siya.

“May isa pa akong gustong sabihin.”

“Kung tungkol sa pagmamahal—”

“Hindi.”

Umiling siya.

“Tungkol sa tatlong taon.”

Tumingin siya sa akin nang diretso.

“Akala ko sapat nang alagaan ka. Akala ko sapat nang umuwi ako sa iyo gabi-gabi, tandaan kung paano mo gusto ang kape, kung anong pagkain ang ayaw mo, kung kailan ka tahimik dahil pagod ka.”

Napangiti siya nang mapait.

“Akala ko malinaw na iyon.”

“Hindi.”

“Alam ko na ngayon.”

Namula ang gilid ng mga mata niya.

“Ang pagmamahal na hindi sinasabi at hindi pinapanindigan… madaling mapagkamalang kawalan ng pagmamahal.”

Hindi ako nakapagsalita.

Dahil iyon mismo ang sakit na hindi ko kayang pangalanan noon.

Hindi niya ako niloko.

Hindi niya ako sinaktan sa paraang madaling kamuhian.

Pero hinayaan niya akong magtanong araw-araw kung sapat ba ako.

At minsan, mas masakit iyon.

Tumayo ako.

“Rafael, hindi ibig sabihin na naiintindihan ko na ngayon ay kaya ko nang bumalik.”

Tumango siya.

“Hindi kita hinihingan ng sagot.”

“Then why are you here?”

Ngumiti siya nang kaunti.

“Para magsimula sa tamang lugar.”

“Anong tamang lugar?”

Iniabot niya ang kamay niya.

Hindi para hawakan ako.

Parang nagpapakilala.

“Hi. Rafael.”

Napatitig ako sa kanya.

“Single. Thirty-two. Wala nang fiancée na gawa-gawa ng nanay ko. Wala nang secret live-in arrangement.”

Hindi ko napigilang matawa.

Lumuwag ang ekspresyon niya.

“Pwede ba kitang yayain magkape?”

Tiningnan ko ang kape sa mesa.

“May kape ka na.”

“Cold na.”

“Problema mo iyon.”

Tumawa siya.

At sa unang pagkakataon, wala akong naramdamang bigat sa dibdib.

Hindi kami nagbalikan noong araw na iyon.

Hindi rin kinabukasan.

Inabot ng ilang buwan.

Minsan, sabay kaming kumakain.

Minsan, naglalakad lang pagkatapos ng trabaho.

Kapag busy ako, hindi siya nagrereklamo.

Kapag ayaw kong makipagkita, hindi siya nagtatanong kung bakit.

Unti-unti, natutunan naming kilalanin ang isa’t isa nang walang kama, walang condo at walang lihim.

At doon ko unang nakita ang lalaking hindi ko nakilala sa loob ng tatlong taon.

Mahilig pala siyang kumanta nang sintunado kapag nagluluto.

Takot pala siya sa malalaking aso.

At kapag kinakabahan, paulit-ulit niyang inaayos ang relo niya.

Isang gabi, pagkatapos naming kumain sa isang maliit na restaurant, hinatid niya ako sa apartment.

Bago ako pumasok, tinawag niya ako.

“Ella.”

“Hmm?”

May hawak siyang maliit na kahon.

Napataas agad ang kilay ko.

“Kapag lumuhod ka ngayon, isasara ko ang pinto.”

Mabilis niyang ibinalik ang kahon sa bulsa.

“Oo, ma’am.”

Napatawa ako.

“Anong laman niyan?”

“Future problem.”

“Rafael.”

“Singsing.”

Nanlaki ang mata ko.

Pero agad siyang nagsalita.

“Hindi proposal.”

“Siguraduhin mo.”

“Promise.”

Lumapit siya nang isang hakbang.

“Binili ko noong ikalawang taon natin.”

Nawala ang ngiti ko.

“Second year?”

Tumango siya.

“Plano kitang yayain magpakasal noon.”

“Bakit hindi mo ginawa?”

Matagal bago siya sumagot.

“Dahil natakot ako.”

“Sa ano?”

“Na baka kapag binigyan kita ng pangalan, bigla mong maalalang may karapatan kang umalis.”

Parang may kung anong masakit at nakakatawa sa sagot niya.

Napailing ako.

“Kaya hindi mo ako binigyan ng pangalan para hindi ako umalis?”

“Stupid.”

“Very.”

“I know.”

Tahimik kami sandali.

Pagkatapos ay inilabas niya ulit ang kahon.

Hindi niya binuksan.

Iniabot niya lang sa akin.

“Hindi ko ito ibibigay bilang proposal.”

“Then?”

“Sa iyo naman talaga ito.”

Tinanggap ko.

Binuksan ko.

Simpleng singsing.

Walang malaking bato.

May maliit na engraving sa loob.

Home is wherever you are.

Napakurap ako.

“Corny.”

“Sobra.”

“CEO ka ba talaga dati?”

“Unfortunately.”

Napatawa ako.

At doon, sa harap ng apartment na walang mamahaling ilaw at walang nakakakita sa amin, ako mismo ang lumapit.

Hinawakan ko ang kuwelyo niya.

At hinalikan ko siya.

Napatigil siya.

Tatlong taon kaming nagsama.

Maraming gabing magkatabi.

Maraming umagang sabay gumising.

Pero kakaiba ang halik na iyon.

Dahil sa unang pagkakataon, wala kaming tinatago.

Nang maghiwalay ang labi namin, parang hindi pa rin siya makapaniwala.

“Ella…”

“Huwag kang masyadong masaya.”

“Too late.”

“Hindi pa rin ito yes sa proposal.”

“Hindi naman ako nag-propose.”

“Good.”

“Pero pwede ba akong mag-propose next year?”

“Rafael.”

“Two years?”

Tinalikuran ko siya habang tumatawa.

“Good night.”

Makalipas ang isang taon, bumalik kami sa café kung saan una niyang hiniling na magsimula ulit.

Sa pagkakataong iyon, talagang lumuhod siya.

Walang audience.

Walang pamilya.

Walang business deal.

Walang arranged marriage.

Kami lang.

At bago pa man niya matapos ang mahabang speech na halatang ilang linggo niyang pinagpraktisan, napabuntong-hininga ako.

“Yes.”

Natigilan siya.

“Hindi pa ako tapos.”

“Baka abutin tayo ng bukas.”

“Ella…”

“Gusto mo bang bawiin ko?”

Mabilis siyang tumayo.

“Absolutely not.”

Pagkatapos ay niyakap niya ako nang mahigpit.

Makalipas ang ilang buwan, ikinasal kami sa isang maliit na chapel malapit sa dagat.

Naroon si Mama.

Naroon si Miguel kasama ang girlfriend niya.

Naroon din si Bianca, na siya pang pinakamaingay nang ihagis ko ang bouquet.

Ang wala lamang ay ang ina ni Rafael.

Hindi ko siya ipinagbawal.

Si Rafael mismo ang nagsabi:

“Hindi ko sisimulan ang pamilya natin sa pamamagitan ng pagpapaubaya sa taong tumangging respetuhin ka.”

Hindi na ako nakipagtalo.

Dahil sa wakas, naiintindihan na niya.

Hindi sapat na mahalin mo ang isang tao sa pribado.

Kailangan mo rin siyang piliin kapag may nanonood.

Nang gabing iyon, pagkatapos ng reception, nakatayo kami sa tabing-dagat.

Hinawakan ni Rafael ang kamay ko.

“May pinagsisisihan ka?”

Tiningnan ko siya.

“Meron.”

Agad siyang kinabahan.

“Ano?”

“Na tatlong taon akong pumayag sa relasyong walang pangalan.”

Nanlumo ang mukha niya.

Pero ngumiti ako.

“Pero hindi ko pinagsisisihang umalis.”

Tahimik siya.

“Kung hindi ako umalis, hindi ka matututong habulin ako nang tama.”

Hinila niya ako palapit.

“At kung hindi kita nahanap?”

“Then hindi talaga tayo.”

Mas humigpit ang yakap niya.

“Good thing I found you.”

Umiling ako.

“Hindi.”

Tumingin siya sa akin.

Ngumiti ako.

“Good thing I found myself first.”

At sa pagkakataong iyon, siya ang unang tumawa.

Sa loob ng tatlong taon, akala ko ang pinakamasakit na bagay ay ang hindi niya pagsabi na mahal niya ako.

Pero kalaunan ko lang naintindihan—

Mas mahalaga palang matutunan kong huwag manatili sa isang lugar kung saan kailangan kong hulaan ang halaga ko.

At marahil iyon din ang dahilan kung bakit naging maayos ang wakas namin.

Hindi dahil bumalik ako sa kanya.

Kundi dahil nang bumalik siya sa akin…

Hindi na ako ang babaeng tahimik na naghihintay.

Ako na ang babaeng marunong pumili.

At sa wakas, pinili rin niya ako nang malinaw, buong-buo, at walang itinatago.