Kulungang May Pangalan ng Ama
05 — Ang Kulungang May Pangalan ng Ama
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Nakaupo ako sa gilid ng malaking kama, hawak ang lumang larawan ng lalaking nakaposas.
Ama ko raw siya.
Hindi siya mukhang mamamatay-tao.
Pero naisip ko, mukha rin namang mabait si Aling Lorna kapag may bisita.
Mukha ring inosente si Bianca kapag umiiyak.
Mukha ring kagalang-galang si Don Arturo habang nakasuot ng barong at may hawak na baston.
Natutunan ko nang hindi dapat pagkatiwalaan ang mukha.
Kaya hindi ko alam kung dapat kong pagkatiwalaan ang larawan.
May mahinang katok sa pinto.
Hindi ako sumagot.
Pero bumukas pa rin ito nang bahagya.
Si Mama Elena ang pumasok.
Wala siyang alahas. Wala ring ayos ang buhok niya. Sa unang pagkakataon, mukha siyang hindi mayaman. Mukha lang siyang isang babaeng pagod na pagod umiyak.
“Puwede ba akong pumasok?”
Hindi ko sinabi ang oo.
Pero hindi ko rin sinabi ang hindi.
Umupo siya sa malayo, sa upuang nasa tabi ng bintana.
Hindi niya ako nilapitan.
“Mahal ko ang ina mo,” sabi niya nang mahina. “Si Isabel. Hindi ko siya kapatid sa dugo, pero para ko siyang tunay na kapatid.”
Tahimik akong nakinig.
“Siya ang unang tumanggap sa akin nang pumasok ako sa pamilyang iyon. Lahat sila malamig, mapanghusga, puno ng patakaran. Pero siya… siya ang tumatawa nang malakas sa hapag-kainan. Siya ang tumatakas sa mga party para kumain ng street food. Siya ang nagsabing hindi lahat ng isinilang sa mayamang bahay ay malaya.”
Tumingin siya sa larawan sa kamay ko.
“Mahal niya ang ama mo.”
“Ano ang pangalan niya?” tanong ko.
“Mateo.”
Mateo.
Tahimik kong inulit ang pangalan.
“Bakit siya nakulong?”
Napapikit si Mama Elena.
“Noong gabing nanganak si Isabel, may nangyaring sunog sa lumang bahay ng pamilya. Namatay si Isabel sa ospital ilang oras matapos manganak. Sabi ng pamilya, si Mateo raw ang nagdulot ng gulo, siya raw ang nagtangkang itakas si Isabel, at dahil doon namatay siya.”
“Pero hindi totoo?”
“Hindi ko alam noon,” sabi niya. “O baka… ayaw kong alamin.”
Tumingin ako sa kaniya.
Umiyak siya nang tahimik.
“Bata pa ako noon. Takot ako kay Don Arturo. Takot ang lahat sa kaniya. Nang sabihin nilang patay ang sanggol ni Isabel, naniwala ako. Nang sabihin nilang si Mateo ang may kasalanan, naniwala rin ako. Mas madali iyon kaysa lumaban.”
“Kung lumaban ka noon, hindi sana ako napunta kay Aling Lorna.”
Hindi ko sinigaw ang pangungusap.
Pero parang mas masakit iyon dahil kalmado kong sinabi.
Napayuko si Mama Elena.
“Oo.”
Hindi siya nagtanggol sa sarili.
Hindi siya nagsabi ng palusot.
Iyon ang unang pagkakataon na may matandang umamin sa akin na mali siya.
“Kaya kung galit ka sa akin,” bulong niya, “tatanggapin ko.”
Hindi ko alam kung galit ako.
Ang galit kasi, para sa mga taong may lakas pang pumili kung ano ang mararamdaman.
Ako, sanay lang mabuhay.
Kinabukasan, pumunta kami sa kulungan.
Hindi nagsama si Bianca. Ayon kay Papa Rafael, nakakulong siya sa sariling kuwarto habang iniimbestigahan ang lahat ng account at dokumentong nahawakan niya.
Hindi ko tinanong kung umiiyak siya.
Hindi na iyon mahalaga.
Masikip at mainit ang kulungan. Amoy bakal, pawis, at lumang pader.
Habang naglalakad kami sa hallway, naririnig ko ang kalansing ng mga susi.
Bawat tunog ay nagpapabilis ng tibok ng puso ko.
Sa dulo ng visiting area, may isang lalaking nakaupo.
Payat siya.
Maiksi ang buhok.
May mga guhit ng pagod sa mukha.
Pero nang lumingon siya at nakita ako, bigla siyang tumayo.
Nabitiwan niya ang hawak na baso ng tubig.
Bumagsak iyon sa sahig at nabasag.
Hindi niya pinansin.
Nakatitig lang siya sa akin.
Parang nakakita siya ng multo.
“Isabel…” bulong niya.
Huminto ako.
Si Papa Rafael ay lumapit sa akin, pero itinaas ko ang kamay ko.
Ako mismo ang lumapit sa mesa.
Umupo ako sa tapat ng lalaki.
Matagal kaming nagtitigan.
Sa wakas, nagsalita ako:
“Amara ang pangalan ko.”
Nanginginig ang labi niya.
“Alam ko.”
Nanlamig ako.
“Alam mo?”
Tumulo ang luha niya.
“Binigyan ka ng nanay mo ng pangalan bago siya mawalan ng malay. Amara. Ibig sabihin daw, hindi madaling mabura.”
Hindi madaling mabura.
Bigla kong naalala ang mga gabing nakahiga ako sa sahig ng bodega, iniisip kung mayroon bang taong nakakaalala na buhay ako.
Mayroon pala.
Pero nakakulong siya.
“Bakit hindi mo ako hinanap?” tanong ko.
Nakita ko kung paano nabasag ang mukha niya.
“Hinahanap kita araw-araw sa loob ng isip ko,” sabi niya. “Pero sinabi nila sa akin na patay ka. Pinakita nila sa akin ang maliit na kabaong. Pinapirma nila ako habang duguan pa ang mukha ko. Pagkatapos, ikinulong nila ako.”
Hindi ako nagsalita.
Inilabas ni Mama Elena ang folder na iniwan ni Don Arturo.
“May ebidensya kaming may sabwatan noong gabing iyon,” sabi niya.
Tumingin si Mateo sa kaniya.
“Elena.”
Namula ang mata ni Mama Elena.
“Mateo… patawarin mo ako.”
Ngumiti siya nang mapait.
“Hindi ikaw ang unang kailangang humingi ng tawad.”
Si Papa Rafael ay tumayo sa gilid, tahimik.
Tiningnan siya ni Mateo.
“Rafael.”
“Mateo.”
Matagal silang nagtinginan.
Sa pagitan nila, naramdaman ko ang bigat ng maraming taon, maraming pagsisisi, maraming bagay na hindi nasabi.
Sa huli, yumuko si Papa Rafael.
“Hindi kita pinaniwalaan noon.”
“Hindi,” sagot ni Mateo. “Hindi mo ako pinakinggan.”
Parang may tumama sa dibdib ni Papa Rafael.
“Tama ka.”
Hindi na nagsalita si Mateo tungkol doon.
Tumingin ulit siya sa akin.
“Lumaki ka bang…” Naputol ang boses niya. “Lumaki ka bang maayos?”
Hindi ko alam kung paano sasagot nang hindi siya masasaktan.
Kaya sinabi ko ang totoo.
“Natuto akong huwag umiyak kapag gutom.”
Napahawak siya sa mesa.
Parang kung wala iyon, babagsak siya.
“Patawad,” sabi niya. “Anak, patawad.”
Anak.
Noong sinabi iyon ni Papa Rafael, nalito ako.
Noong sinabi iyon ni Mama Elena, natakot ako.
Pero noong sinabi iyon ni Mateo, may kakaibang kirot sa dibdib ko.
Parang may pintong matagal nang nakasara ang biglang bumukas nang bahagya.
Bago matapos ang oras ng pagbisita, hinawakan ni Mateo ang salamin sa pagitan namin.
“May isang bagay kang kailangang malaman.”
Lumapit ako.
“Hindi aksidente ang pagkamatay ng nanay mo.”
Nanigas ang katawan ko.
“Alam ko.”
Umiling siya.
“Hindi lang si Don Arturo.”
Napatingin si Mama Elena.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Tumingin si Mateo sa kaniya, pagkatapos kay Papa Rafael.
“May tumulong sa kaniya mula sa loob ng bahay ninyo.”
Tumahimik ang visiting room.
“Sinong tumulong?” tanong ni Papa Rafael.
Hindi agad sumagot si Mateo.
Sa halip, tumingin siya sa akin.
“May isang tao sa bahay ngayon na matagal nang naghihintay na bumalik ka. Hindi para iligtas ka. Kundi para siguraduhing hindi ka na muling makakalabas.”
Nanlamig ang batok ko.
“Pangalan,” sabi ni Mama Elena.
Bago pa makasagot si Mateo, biglang nag-ingay sa hallway.
May mga guard na tumatakbo.
May sumigaw.
“Sunog! May sunog sa records office!”
Tumayo si Papa Rafael.
Napatayo rin si Mama Elena.
Si Mateo ay biglang namutla.
“Hindi,” bulong niya. “Nagsimula na sila.”
Biglang namatay ang ilaw.
Nabalot ng dilim ang buong visiting room.
May narinig akong mabibigat na yabag.
Pagkatapos, isang kamay ang humablot sa braso ko mula sa likod.
Hindi iyon kamay ni Mama Elena.
Hindi iyon kamay ni Papa Rafael.
At lalong hindi iyon kamay ni Mateo.
Bago ako makasigaw, may malamig na bagay na dumampi sa leeg ko.
Isang boses ang bumulong sa tainga ko:
“Akala mo ba makakatakas ka sa pamilyang ito, Amara?”