Noong una akong namatay, hindi ako pinatay ng kutsilyo, baril, o lason.

Pinatay ako ng init.

Pinatay ako ng sariling pamilya ko—dahil lang sa ilang pisong dagdag sa metro ng kuryente.

At nang muli akong magising sa araw ding iyon, habang nakahiga ang buong pamilya ko sa loob ng bahay na parang pugon, isang bagay lang ang sinabi ko sa sarili ko:

Ngayong buhay na ulit ako, hindi ko na sila ililigtas.

Ang pangalan ko ay Althea Ramos. Pitong taong gulang ako noon, nakatira sa isang maliit na barangay sa Nueva Ecija, kung saan ang araw sa tanghali ay hindi basta mainit—parang apoy na bumabagsak mula sa langit.

Noong araw na iyon, ang init ay halos umaabot sa limampung degree ang pakiramdam. Ang lupa sa labas ay bitak-bitak, ang mga dahon ng tubo sa bukid ay nakalaylay, at pati mga aso sa kalsada ay nakabuka ang bibig, naghahabol ng hininga.

Ngunit sa loob ng bahay namin, mas mainit pa kaysa sa labas.

Nakita ko si Lola Puring na nakatayo sa harap ng aparador, pilit na inaabot ang ibabaw nito. Payat ang katawan niya pero matalas ang dila, at sa kamay niya ay hawak ang remote control ng aircon.

“Dito ko itatago,” bulong niya. “Baka buksan na naman ng kung sinong walang pakialam. Akala ba nila tumutubo ang pera sa poste ng kuryente?”

Napatigil ako sa tabi ng lababo, hawak ang palanggana ng kangkong.

Nanginginig ang kamay ko.

Hindi dahil sa takot lang.

Kundi dahil naalala ko ang lahat.

Namatay na ako minsan.

Sa unang buhay ko, nang makita kong hirap nang huminga sina Papa, Mama, Lola, at ang kapatid kong si Miko habang natutulog sa tanghali, naawa ako. Palihim kong kinuha ang remote. Binuksan ko ang aircon.

Akala ko, kapag nagising sila, matutuwa sila dahil nailigtas ko sila.

Pero nang makita ni Lola na nadagdagan ng halos dalawampung piso ang konsumo sa metro, sinampal niya ako nang paulit-ulit hanggang manhid ang pisngi ko.

Pagdating nina Papa at Mama, hindi nila tinanong kung bakit ko ginawa iyon.

Hindi nila tinanong kung natakot ba ako.

Ang sinabi lang nila, “Ang batang walang silbi, ang lakas gumastos.”

Pagkatapos noon, pinahubad nila ang tsinelas ko. Pinatayo nila ako sa gitna ng palayan, sa ilalim ng araw, hanggang dumilim ang paligid.

Bawat hakbang ko pauwi ay parang tinutusok ng baga ang talampakan ko.

Nang makarating ako sa pintuan, narinig ko sila.

Kasama nila ang isang matandang babaeng bugaw sa kasal mula sa kabilang barangay.

“Pwede na siya,” sabi ni Mama. “Kahit bata pa, may tatanggap diyan. Sabi ng kabilang pamilya, magbibigay sila ng isang daang libong piso kapag pumayag tayo.”

“Pambili natin ng tablet ni Miko,” dagdag ni Papa. “Lahat ng kaklase niya meron na. Hindi pwedeng mapag-iwanan ang anak kong lalaki.”

Anak kong lalaki.

Ako?

Ako ba ay hindi nila anak?

Bago ko pa marinig ang kasunod, bumagsak na ako sa sahig.

At ngayon, heto ako.

Buhay ulit.

Bumalik sa mismong sandali bago ko sila iligtas.

“Althea!”

Napapitlag ako sa sigaw ni Lola.

“Bakit nakatayo ka lang diyan? Maghimay ka na ng gulay! Mamaya uuwi ang tatay mo mula bukid, kapag walang pagkain, lagot ka sa akin!”

Tahimik akong pumasok sa kusina.

Dahil maliit pa ako, kailangan kong tumuntong sa lumang kahon para abutin ang kalan. Ang usok mula sa kawali ay humahalo sa init ng tanghali. Tumutulo ang pawis ko sa leeg, sa likod, sa talukap ng mata.

Sa sala, nakahiga si Lola sa rattan chair, nanonood ng videos sa cellphone habang paminsan-minsang nagrereklamo sa presyo ng kuryente.

“Mga bata ngayon, puro gastos. Lalo na ang babae. Palalakihin mo, pakakainin mo, tapos sa ibang pamilya rin mapupunta.”

Kinagat ko ang labi ko.

Noon, kapag naririnig ko iyon, gusto kong umiyak.

Ngayon, gusto ko na lang tumawa.

Hindi ako anak sa bahay na ito.

Utusan ako.

Pamato ako.

At sa huli, paninda.

Dumating sina Papa at Mama mula sa bukid, sunog ang balat sa araw, basang-basa ng pawis ang damit. Kasunod nila si Miko, ang kapatid kong walong taong gulang, bitbit ang laruan niyang kotse at nakasimangot na parang buong mundo ang may kasalanan sa kanya.

“Tubig,” utos ni Papa.

Agad kong iniabot ang baso.

“Pagkain,” sabi ni Mama.

Agad akong bumalik sa kusina.

Nang makaupo na sila sa hapag, ako ang huling naupo. Sa plato, halos wala nang ulam. Ang natirang gulay ay may ilang hibla na lang. Ang isda ay para kay Papa at Miko. Ang sabaw ay para kay Lola. Si Mama ang kumain ng natirang laman.

Ako, gaya ng lagi, kanin at konting asin.

Noong inabot ko ang isang pirasong dahon ng pechay, tinitigan ako ni Mama.

“Ang takaw mo,” sabi niya. “Babae ka lang. Balang araw mapupunta ka rin sa ibang bahay. Bakit pa namin bubusugin nang husto?”

Binitiwan ko ang gulay.

Sa kabilang dulo ng mesa, nagsimulang umiyak si Miko.

“Mainit! Ang init-init! Ayoko na!”

Nagkatinginan sina Mama at Papa.

Alam kong iyon ang simula.

Sa unang buhay ko, dito nagsimula ang lahat.

Si Mama, gaya ng dati, ay hindi direktang kokontra kay Lola. Sa halip, sisipain niya ang paa ko sa ilalim ng mesa. Hihingi siya ng tulong sa akin gamit ang mata. Ako ang magsasalita para sa kanya. Ako ang papagalitan.

At siya ang makikinabang.

Tama nga ako.

Nararamdaman ko ang paa ni Mama sa binti ko.

Ngumiti siya nang pilit.

“Kawawa naman ang mga bata,” sabi niya. “Hindi ba, Althea?”

Tumingin siya sa akin, umaasang sasabihin ko, “Lola, buksan na po natin ang aircon.”

Ngunit hindi iyon ang sinabi ko.

Ibinaba ko ang kutsara.

Tumingin ako kay Lola at sinabi sa pinakamahinahong boses:

“Lola, tama po kayo. Sayang po talaga ang kuryente. Huwag na po tayong mag-aircon. Kahit electric fan, patayin na rin po natin. Gastos lang po iyon.”

Napanganga si Mama.

Napatigil si Papa.

Si Lola naman ay biglang ngumiti, unang beses kong nakitang natuwa siya sa akin.

“Aba,” sabi niya, “buti pa itong si Althea, marunong mag-isip.”

Tumango ako.

Sa loob-loob ko, malamig ang ngiti ko.

Sige.

Magtipid kayo.

Tingnan natin kung ilang piso ang katumbas ng buhay ninyo.

Pagkatapos kumain, naghugas ako ng pinggan. Sina Papa, Mama, Lola, at Miko ay isa-isang humiga sa loob ng kwarto. Makapal ang kurtina, sarado ang bintana, patay ang aircon, patay ang electric fan.

Ang bahay namin ay naging parang malaking kahon na niluto sa araw.

Sinilip ko sila mula sa pinto.

Si Miko ay namumula na ang mukha. Si Mama ay pinapaypayan siya gamit ang lumang pamaypay. Si Lola ay pilit na nagmamatigas, pero ang bibig niya ay nakabuka habang humihinga. Si Papa ay nakahiga nang tuwid, halos hindi gumagalaw.

Tiningnan ko ang maliit na thermometer sa dingding.

Apatnapu’t limang degree sa loob ng kwarto.

Sa unang buhay ko, dito ako natakot.

Dito ako naawa.

Dito ko kinuha ang remote.

Ngayon, dahan-dahan akong tumalikod.

Lumabas ako ng bahay nang walang ingay.

Tumakbo ako patungo sa maliit na sapa sa likod ng mga puno ng niyog, lugar na alam naming mga bata pero hindi pinapansin ng matatanda. Malilim doon. Malamig ang tubig. May maliliit na isda at makapal na damo sa gilid.

Hinubad ko ang tsinelas ko at inilubog ang mga paa sa tubig.

Sa unang beses sa buong araw, nakahinga ako nang maluwag.

Hindi ko alam kung gaano katagal akong naroon.

Hanggang sa marinig ko ang sigaw mula sa direksyon ng bahay namin.

“Althea! Althea! Nasaan ka?!”

Boses iyon ni Mama.

Basag.

Takot.

At nanginginig.

Tumayo ako sa gilid ng sapa.

Mula sa malayo, nakita kong tumatakbo siya palabas ng bahay, buhat sa bisig si Miko.

Nakabitin ang ulo ng kapatid ko.

Maputla ang labi.

At sa likod nila, si Lola ay umiiyak habang paulit-ulit na sinisigaw:

“Hindi ko kasalanan! Hindi ko kasalanan ang nangyari sa apo ko!”

Pagkatapos, nakita ako ni Mama.

At sa mga mata niya, hindi ko nakita ang pagmamahal.

Nakita ko ang sisihan.

Itinuro niya ako.

“Siya!” sigaw niya. “Si Althea! Siya ang nagsabing patayin ang fan!”

At bago pa ako makaatras, tumakbo si Papa mula sa bahay, pulang-pula ang mga mata, hawak ang makapal na sinturon sa kamay.

“Lumapit ka rito,” sigaw niya.

Ngunit sa sandaling iyon, may dumating na tricycle sa tapat ng bahay.

Bumaba mula roon ang kapitan ng barangay.

Kasama niya ang babaeng hindi ko inaasahang makita muli sa buhay na ito.

Ang matandang matchmaker na noong unang buhay ko ay dumating para bilhin ang kinabukasan ko.

At sa kamay niya, hawak niya ang isang sobre.

Ngumiti siya kay Mama.

“Nandito na ang unang bayad,” sabi niya. “Pero bago natin pag-usapan ang kasal ng bata, bakit mukhang may namamatay dito?”

PARTE2

Tumahimik ang paligid.

Kahit ang hangin ay parang natigil sa paggalaw.

Si Mama, na hawak si Miko sa bisig, biglang nanigas. Si Papa, na kanina ay handang hampasin ako ng sinturon, napatigil sa gitna ng daan. Si Lola naman ay napahawak sa dibdib, wari’y mas natakot pa sa salitang “unang bayad” kaysa sa halos walang malay na apo niyang lalaki.

Ang kapitan ng barangay, si Kapitan Lando, ay tumingin mula kay Miko papunta sa sobre sa kamay ng matandang babae.

“Anong kasal ng bata?” mabigat niyang tanong.

Naputla si Mama.

“Wala po iyon, Kap,” mabilis niyang sabi. “Nagbibiro lang si Aling Cora. Kailangan lang naming dalhin si Miko sa ospital. Na-heat stroke yata.”

Ngunit hindi tanga si Kapitan Lando.

Tumingin siya sa akin.

Nasa gilid ako ng sapa, basa ang laylayan ng damit, hawak ang tsinelas. Maliit ako, payat, at nanginginig. Pero sa pagkakataong iyon, hindi ako natatakot dahil bata ako.

Nanginginig ako dahil pinipigilan kong maalala ang sakit ng unang kamatayan ko.

Ang init sa balat.

Ang paso sa talampakan.

Ang boses ni Mama habang sinasabing, “Pambili natin ng tablet ni Miko.”

Lumapit sa akin si Kapitan Lando.

“Althea,” sabi niya, mas malumanay ang boses. “Totoo ba ang sinasabi ng babaeng iyan? Ipapakasal ka ba nila?”

Bago ako makasagot, sumigaw si Papa.

“Kapitan, huwag kang makialam sa pamilya namin! Anak namin iyan!”

“Anak mo?” balik ni Kapitan Lando. “Kung anak mo, bakit mukhang mas alaga pa ang kalabaw kaysa sa kanya?”

Napalunok si Papa.

Si Aling Cora, ang matchmaker, ay biglang nagpakawala ng pekeng tawa.

“Ay, Kap, hindi naman kasal agad. Usapan lang. May pamilya lang sa kabilang bayan na naghahanap ng batang mapag-aalaga. Mabait naman sila. At tutulong sila sa pamilya nina Althea.”

“Tulong?” tanong ni Kapitan Lando. “Magkano?”

Walang sumagot.

Kaya ako ang nagsalita.

“Isang daang libong piso po.”

Napatingin silang lahat sa akin.

“Para po sa tablet ni Miko,” dagdag ko.

Ang mukha ni Mama ay biglang napuno ng takot at galit. Parang gusto niya akong sakalin sa mismong harap ng kapitan.

“Sinungaling!” sigaw niya. “Bata iyan, kung ano-ano ang sinasabi!”

Ngunit hindi ko na kailangang magsinungaling.

Sa unang buhay ko, narinig ko ang bawat salita nila. Ngayon, ginamit ko ang alaala na iyon para iligtas ang sarili ko.

Si Kapitan Lando ay lumingon kay Aling Cora.

“Buksan mo ang sobre.”

“Ano?” nanginginig na tanong nito.

“Sabi ko, buksan mo.”

Walang nagawa si Aling Cora. Dahan-dahan niyang binuksan ang sobre. Sa loob, may makapal na salansan ng pera at isang papel na may pirma ni Papa.

Hindi ako marunong magbasa ng lahat ng nakasulat, pero kilala ko ang pangalan ko.

Althea Ramos.

Nasa papel iyon.

Parang hindi ako bata.

Parang hindi ako tao.

Parang bagay na may presyo.

Napamura si Kapitan Lando sa galit.

“Tumawag kayo ng ambulansya,” utos niya sa mga taong nagsisimula nang lumapit mula sa kapitbahay. “At may tumawag sa pulis at social welfare.”

Doon nagsimulang magkagulo.

Si Mama ay biglang lumuhod.

“Kapitan, unahin muna si Miko! Anak ko iyan! Baka mamatay ang anak ko!”

Hindi ko alam kung dapat ba akong matuwa, maawa, o matawa.

Sa unang buhay ko, ako ang bumagsak sa pintuan. Ako ang halos wala nang hininga. Pero walang ambulansya. Walang takot sa mata nila. Walang lumuhod.

Ngayon, si Miko ang nanganganib.

Ngayon, biglang mahalaga ang buhay.

Habang hinihintay ang ambulansya, sinubukan ni Lola na ipagtanggol ang sarili niya.

“Hindi ko naman alam na lalala! Noon pa man, ganito kami. Hindi kami nagsasayang ng kuryente. Mahirap lang kami. Masama na ba ang magtipid?”

“Magtipid?” sabi ng kapitbahay naming si Tita Maribel, na matagal nang tahimik na nanonood sa paghihirap ko. “Puring, magtipid ang tawag mo sa pagpapakulong sa bata sa kusina habang kayo ang kumakain? Magtipid ang tawag mo sa pagbebenta ng apo mo?”

Napasinghap ang mga tao sa paligid.

Si Mama ay tumingin kay Tita Maribel na parang pagtatagain siya.

“Wala kang alam!”

“May alam ako,” sabi ni Tita Maribel. “Alam kong gabi-gabi, si Althea ang naghuhugas ng damit ninyo. Alam kong siya ang namamalengke, siya ang nagluluto, siya ang nag-aalaga kay Miko. At alam kong ilang beses ko siyang nakitang natutulog sa labas ng kusina dahil ayaw ninyo siyang patulugin sa kwarto.”

Tumulo ang luha ko.

Hindi ko inaasahan iyon.

Akala ko walang nakakakita.

Akala ko lahat ng sakit ko ay nakatago sa loob ng bahay namin.

Yun pala, may nakakita.

May nakarinig.

May nakakaalam.

Dumating ang ambulansya. Kinuha nila si Miko. Sinama si Mama at Papa. Si Lola ay pilit ding sumakay, umiiyak at paulit-ulit na sinasabing mahal niya ang apo niyang lalaki.

Bago umalis, lumingon si Mama sa akin.

“Althea,” sabi niya, mas malamig pa kaysa sa tubig sa sapa. “Kapag may nangyari kay Miko, hindi kita patatawarin.”

Noon, baka umiyak ako.

Baka lumuhod ako.

Baka sabihin kong kasalanan ko.

Pero ngayon, tumingin lang ako sa kanya.

“Kung binuksan n’yo po ang aircon,” mahinahon kong sabi, “hindi sana siya ganyan.”

Parang sinampal siya ng sarili niyang konsensya.

Hindi siya nakasagot.

Pagkaalis ng ambulansya, dinala ako ni Kapitan Lando sa barangay hall. May dumating na dalawang babae mula sa Municipal Social Welfare and Development Office. Pinakain nila ako ng lugaw, pinainom ng malamig na tubig, at binigyan ng malinis na bimpo.

Habang kinakain ko ang lugaw, hindi ko mapigilang umiyak.

Hindi dahil masarap.

Kundi dahil sa unang pagkakataon, may naglagay ng pagkain sa harap ko at sinabing:

“Kumain ka pa, anak. Baka gutom ka.”

Anak.

Isang salitang hindi ko naramdaman sa sarili kong bahay.

Kinabukasan, nalaman ko ang nangyari.

Nailigtas si Miko, pero malala ang naging kondisyon niya. Heat stroke, dehydration, at bumagsak ang blood sugar matapos pilitin ni Lola na pakainin siya ng sunod-sunod na rambutan dahil akala niya “pampalamig” iyon. Ilang araw siyang nasa ospital.

Galit na galit si Mama kay Lola.

“Kung hindi mo itinago ang remote, hindi magkakaganito si Miko!” sigaw niya raw sa ospital.

Sumagot si Lola, “Kung hindi mo pinalaking mahina ang anak mo, hindi siya mahihimatay sa konting init!”

Doon nagsimulang mabasag ang pamilyang akala nila ay matibay.

Si Papa naman ay hindi makapagsalita nang malaman niyang hawak na ng pulis ang papel ng kasunduan tungkol sa akin. Pinatawag siya kasama si Aling Cora. Lumabas na hindi lang ako ang batang muntik na nilang ipasa sa ibang pamilya kapalit ng pera. May dalawa pang batang babae sa kalapit-bayan na nakaranas ng ganoong usapan.

Nang marinig iyon ni Kapitan Lando, hindi na siya nagpatumpik-tumpik.

“Hindi ito simpleng kahirapan,” sabi niya. “Ito ay pagbebenta ng bata.”

Ako ay pansamantalang inilagay sa pangangalaga ni Tita Maribel habang iniimbestigahan ang kaso. Maliit ang bahay niya, pero maaliwalas. May bentilador sa sala. May banig na malinis. May plato na para sa akin talaga.

Sa unang gabi ko roon, hindi ako makatulog.

Sanay akong matulog na nakapulupot sa sulok, takot mag-ingay, takot huminga nang malalim. Pero si Tita Maribel ay lumapit, dala ang manipis na kumot.

“Hindi mo kailangang gumising nang maaga para magluto bukas,” sabi niya. “Bata ka. Matulog ka.”

Hindi ko alam kung paano maging bata.

Kaya umiyak na lang ako nang tahimik hanggang makatulog.

Lumipas ang mga linggo.

Si Miko ay nakalabas din sa ospital. Pero hindi na tulad ng dati ang bahay namin. Ayon sa kapitbahay, araw-araw nag-aaway sina Mama, Papa, at Lola.

Si Mama, na dati ay laging gumagamit sa akin bilang panangga, ngayon ay wala nang maisisi kundi sarili niya.

Si Papa, na dati ay hari sa bahay, ngayon ay laging nakayuko kapag dumadaan sa barangay hall.

Si Lola, na akala ay sapat ang pagtitipid para tawaging mabuting matanda, ngayon ay iniiwasan ng mga kapitbahay.

Isang araw, dinala ako ng social worker sa opisina para kausapin sina Mama at Papa. Hindi ko alam kung bakit kailangan ko silang makita, pero sinabi ni Ate Grace, ang social worker, na karapatan kong magsalita kung gusto ko.

Nandoon sila.

Si Mama ay pumayat. Namumugto ang mata. Si Papa ay tahimik, nakatingin sa sahig.

Nang makita ako ni Mama, tumayo siya agad.

“Althea,” sabi niya, pilit na malambing ang boses. “Umuwi ka na. Hindi na kami magagalit. Kailangan ka ng pamilya.”

Kailangan.

Hindi “miss ka namin.”

Hindi “mahal ka namin.”

Kailangan.

Tumingin ako sa kanya.

“Kailangan n’yo po ako para magluto?” tanong ko. “Para mag-alaga kay Miko? Para may sisihin kapag may mali?”

Namula ang mata niya.

“Anak, hindi ganoon—”

“Anak?” putol ko.

Natahimik siya.

Sa loob ng maraming taon, hinintay kong tawagin niya ako niyan nang may pagmamahal. Pero sa araw na iyon, wala na akong naramdaman kundi pagod.

“Kung anak n’yo po ako,” sabi ko, “bakit may presyo ang pangalan ko sa papel?”

Napatakip si Mama sa bibig.

Si Papa naman ay biglang nagsalita.

“Mahirap lang kami, Althea. Ginawa namin iyon para sa pamilya.”

“Hindi po pamilya ang tawag doon,” sagot ko. “Kung ang isang bata ang kailangang ibenta para mabili ang luho ng isa pang bata, hindi iyon pamilya. Palengke iyon.”

Walang nakasagot.

Ate Grace placed a hand gently on my shoulder, not to stop me, but to remind me I was safe.

Kaya ipinagpatuloy ko.

“Noong namatay ako—”

Natigilan ako.

Hindi ko pwedeng sabihin sa kanila na namatay na ako minsan. Hindi nila maiintindihan. Baka tawagin nila akong baliw.

Kaya binago ko ang sinabi ko.

“Noong araw na halos mamatay ako sa init, wala kayong ginawa. Pero nang si Miko ang nahirapan, bigla kayong tumakbo. Doon ko naintindihan. Hindi pareho ang halaga ng buhay namin sa inyo.”

Si Mama ay humagulgol.

Pero hindi na ako gaya ng dati na kapag umiyak siya, ako ang unang lalapit.

Hindi ko na tungkuling aliwin ang taong paulit-ulit akong sinaktan.

Sa huli, nagpasya ang social welfare na hindi muna ako ibabalik sa bahay. Inirekomenda nila na manatili ako sa pangangalaga ni Tita Maribel habang inaayos ang legal na proseso. Si Papa at Mama ay kailangang dumalo sa counseling at harapin ang kaso tungkol sa child neglect at attempted trafficking. Si Aling Cora naman ay tuluyang kinasuhan.

Hindi naging madali ang mga sumunod na buwan.

Hindi fairy tale ang buhay ko pagkatapos noon.

May mga gabi pa ring nagigising ako sa panaginip na nakatayo sa gitna ng bukid, nasusunog ang talampakan. May mga araw na takot akong kumain ng marami, baka may sumigaw na “matakaw.” May mga sandali na kapag naririnig ko ang tunog ng metro ng kuryente, nanginginig ako.

Pero unti-unti, natuto ako.

Natuto akong ang pagkain ay hindi dapat ipagdamot sa bata.

Natuto akong ang pahinga ay hindi luho.

Natuto akong ang pagiging babae ay hindi dahilan para tratuhin kang gamit na ipapasa sa ibang bahay.

Pumasok ako sa eskwela. Noong una, nahihiya ako dahil mabagal akong magbasa. Pero tinuruan ako ni Tita Maribel gabi-gabi. Sabi niya, “Hindi ka bobo, Althea. Wala lang nagbigay sa’yo ng oras.”

At tama siya.

Makalipas ang ilang taon, ako ang madalas na unang natatapos sa klase. Mahilig akong magsulat. Mahilig akong magkuwento. Hindi tungkol sa prinsesa o mahika, kundi tungkol sa mga batang tahimik na nasasaktan sa loob ng mga bahay na mukhang normal sa labas.

Isang hapon, habang nasa high school na ako, nakita ko si Miko sa labas ng gate.

Mas matangkad na siya. Payat. Wala na ang dating yabang sa mukha niya.

“Althea,” tawag niya.

Tumigil ako, pero hindi ako lumapit.

“Gusto ko lang humingi ng sorry,” sabi niya. “Noon, hindi ko alam.”

Tiningnan ko siya.

Si Miko ay bata rin noon. Paborito, oo. Spoiled, oo. Pero bata pa rin. Ang kasalanan ay nasa matatandang pumili kung sino ang mamahalin at sino ang gagamitin.

“Hindi mo kailangang humingi ng tawad para sa kasalanan nilang lahat,” sabi ko.

Umiyak siya.

“Pero miss na kita.”

Tahimik ako nang matagal.

May mga sugat na hindi basta-basta naghihilom dahil may nagsabi ng sorry. Pero may mga pintuan ding hindi kailangang isara nang tuluyan kung ang taong kumakatok ay hindi na dala ang dating pananakit.

“Kumusta si Mama?” tanong ko.

Yumuko siya.

“Lagi ka niyang hinahanap. Pero hindi niya alam kung paano ka kakausapin.”

Ngumiti ako nang kaunti, mapait.

“Dati rin, hindi niya alam kung paano ako mahalin.”

Hindi na siya sumagot.

Hindi ko pa rin sila binalikan.

Hindi dahil punong-puno ako ng galit.

Kundi dahil sa wakas, natutunan kong hindi lahat ng humihingi ng pamilya ay dapat mong bigyan ng daan pabalik sa buhay mo.

May mga taong nagsisisi dahil nawala ka.

At may mga taong nagbabago dahil naunawaan nila ang ginawa nila.

Magkaiba iyon.

Hanggang ngayon, hindi ko alam kung alin doon si Mama.

Pero alam ko kung sino ako.

Hindi na ako ang batang babaeng inilalagay sa dulo ng mesa para kumain ng tira.

Hindi na ako ang batang ginagawang panangga sa galit ni Lola.

Hindi na ako ang batang may presyong isang daang libong piso sa papel.

Ako si Althea Ramos.

Buhay ako.

Malaya ako.

At sa ikalawang buhay na ibinigay sa akin, pinili kong hindi na sunugin ang sarili ko para lang mapainit ang pagmamahal ng mga taong malamig ang puso.

Minsan, ang pinakamalaking paghihiganti ay hindi ang saktan sila pabalik.

Kundi ang mabuhay nang buo, malayo sa kamay ng mga taong minsang itinuring kang walang halaga.

At kung may batang makakabasa nito balang araw, sana maalala niya:

Hindi mo kasalanan kung ipinanganak ka sa pamilyang hindi marunong magmahal.

Hindi ka palpak dahil hindi ka nila pinili.

Hindi nasusukat ang halaga mo sa pera, kasarian, o pakinabang mo sa ibang tao.

At kapag dumating ang araw na kailangan mong piliin kung ililigtas mo sila o ililigtas mo ang sarili mo—

anak, piliin mo ring mabuhay.