“Temporary Nurse Lang,” Sabi ng Doktor—Hanggang Dumating ang Police Colonel at Tinawag Akong “Ma’am” Habang Naka-Lockdown ang Ospital
PARTE 1
“Kapag natapos ang kontrata mo, papalitan ka rin naman. Huwag kang umasta na mas marunong ka sa doktor.”
Iyon ang sinabi ni Dr. Paolo Mendoza habang nakahiga sa harap namin ang isang construction worker na unti-unting bumababa ang presyon.
Hindi ako sumagot agad.
Tiningnan ko muna ang monitor, ang malamig niyang balat, at ang tiyan niyang mas namamaga kaysa kanina.
“Dok, kailangan po siyang ma-assess ulit. May pagbabago sa kondisyon niya.”
“May scan na.”
“Pero lumalala po ang—”
“Mara, gawin mo na lang ang trabaho mo.”
Tatlong linggo pa lamang ako sa San Gabriel Medical Center sa Quezon City. Agency nurse ako, tatlumpu’t siyam na taong gulang, nakatalaga sa surgical recovery unit.
Sa ID ko, mas madaling mapansin ang salitang TEMPORARY kaysa ang pangalan kong Mara Santos.
Hindi ako mahilig magkuwento tungkol sa sarili.
Kapag tinatanong kung saan ako dating nagtrabaho, sinasabi kong sa iba’t ibang ospital sa probinsiya.
Totoo naman.
Hindi lang kumpleto.
Noong gabing iyon, hindi ko hinayaang matapos ang usapan sa pagsaway niya. Isinulat ko ang pagbabago sa kondisyon ng pasyente, ipinaalam sa charge nurse, at muling hiniling na matawag ang surgeon.
Hindi iyon paghamon.
Pasyente ang nakataya.
Makalipas ang dalawampung minuto, dumating ang senior surgeon at nag-utos ng agarang reassessment.
Mas malala nga ang pagdurugo.
Dinala ang lalaki sa operating room.
Pagkatapos, nakita ko si Dr. Mendoza sa hallway.
“Stable na siya,” sabi niya.
“Mabuti po.”
Akala ko may kasunod.
Wala.
Lumakad siya palayo na para bang walang nangyari.
Sa pantry, nadatnan ko si Liza Ramos, ang pinakabatang nurse sa shift namin.
“Ate, bakit hindi mo sinabi na ikaw ang unang nakapansin?”
“Alam iyon ng chart.”
“Pero hindi ng lahat.”
“Hindi naman kailangang malaman ng lahat.”
Hindi siya kumbinsido.
Ako rin, marahil.
Pero sanay na akong piliin kung alin ang dapat kong ipaglaban.
Pagsapit ng madaling-araw, napansin kong hindi na karaniwan ang kilos ng security.
May mga pulis sa ambulance bay. May guard na paulit-ulit na tinitingnan ang elevator.
Bandang umaga, dumating ang sugatang lalaking may posas sa isang kamay at police escort sa magkabilang gilid.
Inilipat siya sa hiwalay na treatment area.
Walang ibinigay na detalye sa amin maliban sa mahigpit na visitor restrictions.
Nagsimula ang bulungan.
Miyembro raw ng sindikato.
Testigo raw laban sa makapangyarihang tao.
Hindi ako nakisali.
Bago matapos ang shift ko, humiling ang nursing supervisor ng mga maaaring mag-overtime dahil kulang ang papalit.
Pumayag ako.
Kailangan ko rin ang dagdag na sahod.
Alas-kuwatro ng hapon nang may sumigaw mula sa lobby.
Kasunod ang tunog ng nabasag na salamin.
Pagkatapos, isang matinis na putok.
Napatigil ang lahat.
Naglabas ang ospital ng security announcement: manatili sa nakatalagang lugar at lumayo sa mga bintana.
Humawak si Liza sa braso ko.
“Ate, may baril daw.”
Sa radio ng guard, narinig naming may mga armadong lalaking nakapasok sa ground floor.
Pakay nila ang pasyenteng binabantayan ng pulis.
Tiningnan ko ang pitong pasyente namin.
Apat ang maaaring ilipat nang may alalay.
Tatlo ang hindi.
“Liza, tawagin mo si Nurse Beth. Ihanda natin ang interior recovery room ayon sa lockdown instructions.”
Lumapit si Dr. Mendoza.
“Sino ang nagbigay sa iyo ng karapatang magdesisyon?”
Bago ako makasagot, tumunog ang radio.
May armadong lalaki raw na nagtatanong kung saan dinala ang sugatang testigo.
At hawak niya ang isang empleyado ng ospital.
Hindi ko inakalang ang susunod niyang hahanapin ay ang palapag namin.
PARTE 2
“Hindi ako nagdedesisyon tungkol sa security, Dok,” sabi ko. “Inihahanda ko ang mga pasyente para mailayo sa exposed corridor.”
“May protocol tayo.”
“Opo. Kaya tinatawag natin ang charge nurse.”
Dumating si Nurse Beth na may hawak na telepono. Kausap niya ang hospital incident command.
Pinakinggan niya ang utos, saka tumango.
“Interior recovery room. Ilipat ang ambulatory patients. Manatili ang bedbound sa mga kuwartong malayo sa hallway windows. Walang gagamit ng elevator.”
Hindi na nagsalita si Dr. Mendoza.
Kumilos kami.
Si Liza ang nagdala sa dalawang pasyenteng kayang maglakad. Isa pang nurse ang umalalay sa babaeng bagong opera. Ako ang tumulong sa lalaking nahihilo kapag tumatayo.
Wala kaming itinakbo.
Wala kaming ipinangakong ligtas na ang lahat.
Sinabi lamang naming kailangan naming lumipat habang inaayos ang sitwasyon.
Sa ganitong oras, mas mabuting may malinaw na gagawin ang tao kaysa makarinig ng katiyakang hindi mo kayang panindigan.
Nang maisara ang pinto ng recovery room, saka nagsimulang umiyak si Liza.
“Pasensiya na, Ate.”
“Walang kailangang ipagpasensiya.”
“Nanginginig ang kamay ko.”
“Huminga ka muna. Pagkatapos, isa-isahin natin ang pangalan nila.”
Binasa niya ang patient list.
Sinundan ko ang bawat pangalan gamit ang daliri.
Pitong pasyente.
Pitong responsibilidad.
Sa kabilang kuwarto, sumisigaw ang anak ng isang matandang pasyente.
“Kailangan naming umalis! Hindi puwedeng dito kami mamatay!”
Lumapit ako sa pinto.
“Ako si Mara, nurse ng nanay ninyo. Naiintindihan ko po. Pero hindi ligtas ang dadaanan ngayon.”
“Kayo ba ang magbabayad kapag may nangyari sa kanya?”
Hindi ako sumagot sa galit.
Tiningnan ko ang matandang nakahiga sa likod niya, pilit inaabot ang kamay ng anak.
“Kung gusto ninyo, tulungan ninyo akong ipaliwanag sa kanya kung bakit tayo nandito. Kailangan niya kayong kalmado.”
Napalingon siya sa nanay niya.
Doon siya tumahimik.
Hindi dahil naniwala agad siya sa akin.
Dahil nakita niyang natatakot din ang taong gusto niyang iligtas.
Lumipas ang isang oras.
Pagkatapos, dalawa.
Kinontrol ng pulis ang access sa itaas na palapag. Nananatili sa ground floor ang mga armadong lalaki, ayon sa impormasyong ibinibigay sa hospital command.
May negosasyon.
May empleyadong hawak pa rin nila.
Sa unit namin, walang nakakaalam kung gaano katagal kaming mananatili.
Hindi ko pinakinggan ang bawat bulong.
Kapag walang kumpirmadong impormasyon, hindi ko inuulit.
Iyon ang unang itinuro sa akin noon.
Noon.
Isang salitang hindi ko na gustong buksan.
Pero habang naririnig ko ang mga radyo at ang yabag ng sapatos sa labas, bumabalik ang isang gabing matagal ko nang inililibing.
Madilim na kalsada.
Ulan sa bubong ng sasakyan.
Isang lalaking paulit-ulit na nagtatanong kung makakauwi pa siya.
Ipinikit ko sandali ang mga mata ko.
“Ate?”
Si Liza.
“Mataas po ang pulse ni Mang Ernesto.”
Bumalik ako sa kasalukuyan.
Si Mang Ernesto ay pitumpu’t dalawang taong gulang, bagong opera, at madaling malito kapag gising mula sa gamot.
Lumapit ako sa kama niya.
“Mang Ernesto, nandito pa rin po tayo sa ospital.”
“Bakit ang daming tao?”
“May inaayos po sa ibaba.”
“Asan ang asawa ko?”
Namatay na ang asawa niya dalawang taon na ang nakalipas.
Hindi ko iyon sinabi sa sandaling iyon.
“Kasama ninyo po ang anak ninyo. Tatawagin natin siya.”
Hinawakan niya ang manggas ko.
“Huwag ka munang umalis.”
“Dito lang po ako.”
Nasa pintuan si Dr. Mendoza.
Tinitingnan niya ang monitor, pagkatapos ako.
“Bakit hindi ka nagpapanic?”
“Hindi ibig sabihin na tahimik ako, hindi ako natatakot.”
“Saan mo natutunan ang ganitong trabaho?”
“Sa mga lugar na hindi puwedeng mauna ang takot.”
Akala ko magtatanong pa siya.
Pero lumapit siya sa pasyente at nagsimulang mag-assess.
Sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, nagtanong siya sa akin bago magbigay ng utos.
“Ano ang pagbabago mula kanina?”
Sinagot ko nang malinaw.
Wala nang dagdag.
Bandang alas-otso, pinayagan ang limitadong paglilipat ng ilang pasyente sa mas ligtas na bahagi ng ospital gamit ang rutang kinumpirma ng security.
Nag-ayos si Nurse Beth ng rotation.
“Mara, ikaw muna ang sumama sa grupo. Halos buong araw ka nang nandito.”
Tiningnan ko si Mang Ernesto.
Kapag lumalayo ako, sinusubukan niyang bumangon.
“Puwede bang si Liza muna? Mananatili ako hanggang dumating ang papalit na makikilala niya.”
“Hindi mo kailangang patunayan ang sarili mo.”
“Alam ko.”
Matagal niya akong tiningnan.
Pagkatapos, pumayag siya.
Habang naghahanda si Liza, tumunog ang telepono ko.
Ate Celia.
Tatlong missed calls.
Nag-message ako: Nasa ospital pa. Ligtas ako sa unit. Tatawag kapag puwede.
Agad siyang sumagot.
Huwag mong gawin ulit ang ginawa mo noon.
Nanigas ang dibdib ko.
Sumunod ang isa pang mensahe.
Hindi mo kailangang iligtas ang lahat para mapatawad ang sarili mo.
Binaligtad ko ang telepono.
Huli na.
Nakita ni Liza ang mukha ko.
“Ate, may problema ba?”
“Wala.”
Hindi niya ako pinaniwalaan.
Pero hindi niya ako pinilit.
Maya-maya, dumating ang update: may sugatang empleyadong nailabas mula sa lobby. Dinadala siya sa treatment area na kontrolado ng medical team.
Nagsimula akong maghanda ng mga gamit bago pa matapos si Nurse Beth sa pagbibigay ng instructions.
Napansin iyon ni Dr. Mendoza.
“Parang alam mo na ang susunod.”
“May sugatan. Kailangan natin ng espasyo, supplies, at malinaw na handover.”
“Hindi iyon ang tinatanong ko.”
Hindi ako sumagot.
Bandang alas-diyes, may dumating na PNP officers sa palapag namin upang makipag-ugnayan sa hospital command at tingnan ang evacuation arrangements.
Kasama nila ang isang lalaking may pilat sa kaliwang kilay.
Huminto ang kamay ko sa ibabaw ng chart.
Kahit lumipas ang labing-isang taon, kilala ko pa rin ang mukha niya.
Police Colonel Gabriel Reyes.
Noong huli ko siyang nakita, nakahiga siya sa stretcher at halos hindi makapagsalita.
Ngayon, tuwid ang lakad niya.
Buhay.
Lumapit si Dr. Mendoza.
“Sir, sino ang dapat naming kausapin?”
Itinuro ng isang pulis si Reyes.
Pero hindi na siya nakatingin sa doktor.
Nakatitig siya sa akin.
Lumapit siya nang dahan-dahan, parang natatakot na baka mawala ako kapag nagmadali.
Tiningnan niya ang ID ko.
Pagkatapos, tumuwid siya.
“Ma’am.”
Napalingon ang lahat.
“At last,” sabi niya. “Nahanap din kita.”
Bago ko siya mapigilan, humarap siya kay Dr. Mendoza.
“Dok, alam ba ninyo kung sino ang nurse na ito?”
PARTE 3
“Colonel,” sabi ko, “may mga pasyente pa tayo.”
Agad siyang tumango.
“Opo, Ma’am.”
Ang sagot niyang iyon ang lalo pang nagpatahimik sa mga nakapaligid.
Hindi ako commander ng ospital.
Hindi ako bahagi ng police operation.
At wala akong karapatang magbigay ng utos sa mga tauhan niya.
Pero sa paraan ng pagtingin niya sa akin, para bang bumalik kami sa gabing hindi niya alam kung aabot pa siya sa umaga.
“Magkakilala kayo?” tanong ni Dr. Mendoza.
“Oo,” sabi ni Reyes. “Kung wala ang babaeng iyan, hindi sana ako nakauwi nang buhay sa pamilya ko.”
Naramdaman kong humigpit ang hawak ko sa chart.
“Hindi ako nag-iisa noon.”
“Alam ko.”
Nagbago ang boses niya.
Mas mahina.
Mas personal.
“Hindi ko rin sila nakalimutan.”
Hindi ko kinailangang itanong kung sino ang tinutukoy niya.
Si Lieutenant Ana Mercado.
Dalawampu’t siyam na taong gulang.
Mahilig sa matamis na kape at kumakanta habang nag-aayos ng supplies.
Ang kaibigan kong hindi na nakauwi.
Lumapit si Nurse Beth.
“Colonel, maaari bang sa consultation room muna? Kailangang manatiling tahimik ang unit.”
Nagpasalamat siya at sumunod.
Pumasok ako pagkatapos maipasa ang pangangalaga kay Mang Ernesto sa isa pang nurse.
Kasama namin si Dr. Mendoza dahil kailangan niyang magbigay ng medical update.
Doon lamang sinabi ni Reyes ang pangalan na matagal ko nang hindi naririnig.
“Captain Mara Santos.”
Ibinaba ko ang tingin.
“Dati.”
“Army Nurse Corps?” tanong ni Dr. Mendoza.
Tumango ako.
Wala akong gustong patunayan.
Pero wala na ring saysay ang pagpapanggap na hindi iyon bahagi ng buhay ko.
Labing-isang taon na ang nakalipas, naka-assign ako sa isang military medical team sa Mindanao.
Hindi kami ang lumalaban.
Tungkulin naming tumanggap, mag-stabilize, at maghanda ng mga sugatan para sa evacuation.
Sa isang joint operation, kabilang sa dinala sa amin ang batang police lieutenant na si Gabriel Reyes.
Malubha ang pinsala niya.
Hindi pa agad makapasok ang sasakyang maglilipat sa kanila dahil hindi ligtas ang ruta.
Kulang ang oras.
Kulang ang kamay.
Kasama ko si Ana.
Habang naghihintay, paulit-ulit na tinatanong ni Reyes kung mamamatay ba siya.
Hindi ko sinabi ang “hindi.”
Sinabi ko, “Nandito kami. Huwag ka munang bumitaw.”
Nang dumating ang transport, hindi kasya ang lahat ng pasyente sa unang biyahe.
May ilang kailangang maiwan kasama ang medical personnel.
Si Ana ang nagvolunteer sa pangalawang grupo.
Ako ang sumama kay Reyes at sa dalawang mas malubhang sugatan.
Hindi na umabot si Ana sa ospital.
Tinamaan ang sasakyang sinakyan nila habang papalabas.
Dalawang pasyente at isang driver ang namatay kasama niya.
Sa loob ng maraming taon, iisa ang tanong ko sa sarili.
Bakit hindi ako ang naiwan?
“Mara,” sabi ni Reyes, “hindi mo pinili kung sino ang mabubuhay.”
“Pero ako ang gumawa ng prioritization.”
“Batay sa kondisyon namin.”
“Alam ko.”
Alam ko ang tamang paliwanag.
Alam ko ang naging resulta ng review.
Wala akong nilabag.
Walang pagkukulang na nakita sa medical decisions namin.
Pero iba ang nalalaman ng isip sa kayang tanggapin ng dibdib.
Pagkatapos ng insidenteng iyon, hindi na ako makatulog kapag umuulan.
Kapag may radyo na biglang tumutunog, bumabalik ang amoy ng basang uniporme at dugo.
Nagpagamot ako.
Nag-leave.
Sinubukang bumalik.
Sa huli, humingi ako ng release mula sa serbisyo at nagpatuloy bilang civilian nurse.
Lumipat-lipat ako ng trabaho.
Mas madali ang kontratang may katapusan.
Mas madaling umalis bago may magtanong kung bakit hindi ako sumasama sa group picture o bakit hindi ko binabanggit ang mga lumang katrabaho.
Hindi ako nagtatago dahil nahihiya ako sa serbisyo ko.
Nagtatago ako dahil bawat kuwento tungkol sa mga nailigtas ko, may pangalan ng hindi ko nailigtas sa dulo.
Tahimik si Dr. Mendoza.
Pagkatapos, tumunog ang radio ni Reyes.
Kailangan siyang bumalik sa coordination area.
Bago siya umalis, may inilabas siyang lumang larawan mula sa wallet.
Asawa niya.
Dalawang anak.
Sa likod, may isa pang maliit na larawan: batang lalaking naka-school uniform, nakangiti sa graduation.
“Panganay ko,” sabi niya. “Anim na buwan pa lang siya noong gabing iyon.”
Tiningnan ko ang larawan.
“College na ngayon.”
Hindi ako nakapagsalita.
“Hindi kita hinahanap para ipagmalaki sa iba,” dagdag niya. “Gusto ko lang sabihin na may mga buhay na nagpatuloy dahil sa ginawa ninyo ni Ana.”
Nang makaalis siya, naiwan kami ni Dr. Mendoza.
Akala ko hihingi siya ng paumanhin dahil hindi niya alam na naging captain ako.
Iyon ang karaniwang nangyayari.
Nagiging mabait ang tao kapag nalaman nilang may titulo kang hindi nila nakita.
Pero ang sinabi niya ay iba.
“Hindi ko dapat kailanganing malaman ang nakaraan mo para pakinggan ka.”
Tumingin ako sa kanya.
“Kanina, nagbigay ka ng malinaw na clinical concern. Tinanggihan ko dahil agency nurse ka.”
Huminga siya nang malalim.
“May panganib ang ginawa ko sa pasyente.”
“Opo.”
Hindi ko pinalambot ang sagot.
Tumango siya.
“Ire-report ko sa clinical review. At itatama ko ang handover record.”
Doon ako naniwala na may halaga ang paghingi niya ng tawad.
Hindi dahil maganda ang sinabi niya.
Dahil may gagawin siyang maaari niyang ikahiya sa harap ng mga kasamahan niya.
Bumalik kami sa unit.
Nasa tabi ni Mang Ernesto si Liza.
“Ate, hinahanap ka niya.”
Lumapit ako.
Binuksan ng matanda ang mga mata niya.
“Umuwi ka na?”
“Hindi pa po.”
“Akala ko iniwan mo ako.”
“May kinausap lang po.”
Makalipas ang halos isang oras, dumating ang kumpirmadong update.
Nailabas ang huling hostage.
Sumuko ang dalawa sa mga armadong lalaki matapos ang negosasyon; nadakip ang isa pa. Patuloy ang clearing operations, kaya hindi pa maaaring basta lumabas.
Walang pumalakpak sa unit namin.
May umiyak.
May napaupo sa sahig.
Si Liza ay tahimik na yumakap kay Nurse Beth.
Ako, saka ko lamang naramdaman ang pagod.
Nang dumating ang relief staff, ipinasa namin nang maayos ang bawat pasyente.
Bago ako umalis, naabutan ako ni Dr. Mendoza sa nurses’ station.
Naroon ang mga taong nakarinig ng pagsaway niya.
“Mara,” sabi niya, “tama ang ginawa mong escalation kagabi. Hindi ko iyon pinakinggan. Humihingi ako ng tawad.”
Walang paliwanag na pagod siya.
Walang dahilan na maraming pasyente.
Tinanggap ko ang paghingi niya ng tawad.
Pero hindi ko sinabi na ayos lang.
Dahil hindi iyon naging ayos.
Kinabukasan, pinuntahan ako ni Ate Celia.
Pagbukas ko ng pinto, niyakap niya ako nang mahigpit.
“Akala ko babalik ka na naman doon.”
“Hindi ako bumalik, Ate.”
“Alam mo ang ibig kong sabihin.”
Tumango ako.
Umupo kami sa maliit kong kusina.
Sa unang pagkakataon, ikinuwento ko sa kanya ang tungkol sa larawan ng anak ni Reyes.
Pagkatapos, umiyak ako.
Hindi tahimik.
Hindi maayos.
Wala akong pasyenteng kailangang pakalmahin.
Wala akong chart na kailangang tapusin.
Kapatid lang ako na pagod nang magdala ng gabing hindi matapos-tapos.
Pagkaraan ng isang linggo, nagkaroon ng staff debriefing sa ospital.
Isinama ang agency nurses sa review at sa counseling support.
Binago rin ang paraan ng pag-escalate ng clinical concerns upang hindi matabunan ng posisyon o employment status ang obserbasyon ng sinumang staff.
Inalok ako ng permanenteng trabaho.
Sinabi kong pag-iisipan ko.
Hindi ko kailangang tanggapin iyon para patunayang may halaga ako.
Sa susunod kong duty, pareho pa rin ang ID ko.
TEMPORARY.
Pero nang magbigay si Liza ng concern tungkol sa isang pasyente, tumigil si Dr. Mendoza at nakinig.
Wala siyang alam na lihim na ranggo tungkol sa batang nurse.
Wala ring opisyal na kailangang dumating para ipakilala siya.
“Sabihin mo ang napansin mo,” sabi niya.
Mula sa kabilang kama, narinig ko iyon.
At sa unang pagkakataon, naisip kong baka may mabuti ngang naiwan pagkatapos ng gabing iyon.
Hindi dahil nalaman nila kung sino ako noon.
Kundi dahil natututuhan nilang pakinggan kung sino ang nasa harap nila ngayon.
