Binuhusan ng Alak ng Hipag Ko ang Burda Ko—Tatlong Araw Pagkatapos, Lumuhod Siya Para Isalba ang Kumpanya ng Asawa Niya!
PARTE 1
“Palamunin ka na nga, basura pa ang regalo mo!”
Iyon ang sinabi ng hipag kong si Bianca bago niya ibinuhos ang pulang alak sa burdang tatlong buwan kong tinahi para sa kaniyang kaarawan.
Walang tumayo. Walang sumaway.
Maging ang asawa kong si Gabriel ay nanatiling nakaupo habang pinapanood ang pagkalat ng alak sa dalawang ibong nakadapo sa namumulaklak na sanga.
Tatlong araw pagkatapos, luluhod si Bianca sa pintuan ng bahay ng nanay ko sa Cebu.
Pero noong gabing iyon, hindi pa niya alam kung sino talaga ang babaeng tinawag niyang walang silbi.
Ako si Mara. Tatlumpu’t dalawang taong gulang. Tatlong taon nang kasal, at ayon sa pamilya ng asawa ko, masuwerte raw akong may lalaking bumubuhay sa akin.
Hindi ko sila itinama.
Akala ko, sapat nang alam ni Gabriel ang katotohanan.
Sa bahay ng mga Reyes sa Quezon City ginanap ang kaarawan ni Bianca. May lechon, catered na pagkain, at mga kamag-anak na mas interesado sa presyo ng handbag kaysa sa kalagayan ng isa’t isa.
Bago ako tumayo, marahang hinawakan ni Gabriel ang siko ko.
“Pagbigyan mo muna siya, ha? Birthday niya.”
Wala pang nangyayari, pinaghahandaan na niya ang pananahimik ko.
Iniabot ko ang kahong may burda.
“Happy birthday, Bianca. Ginawa ko mismo. Para sa bago mong opisina.”
Pinagmasdan niya ang regalo, saka tumingin sa kaniyang asawang si Paolo.
“Opisina? Malapit na akong maging vice president. Ito ang ididisplay ko?”
Tumawa ang dalawang pinsan niya.
“Bagay siguro sa bahay sa probinsiya,” dagdag niya. “Pero sa condo namin? Hindi.”
Naramdaman kong uminit ang mukha ko.
Tinuruan ako ng nanay kong magburda noong bata pa ako. Kapag pagod ang isip ko, bumabalik ako sa tela at sinulid. Hindi ko inakalang magiging dahilan iyon para maliitin ako.
“Bianca,” sabi ng biyenan kong si Lourdes, “regalo naman ng ate mo.”
Pero nakangiti rin siya.
Kinuha ni Bianca ang kaniyang baso.
“Relax, Ma. Bibigyan ko naman siya ng pera.”
Pagkatapos, tumagilid ang kaniyang kamay.
Dumulas ang alak sa salamin, pumasok sa gilid ng frame, at kumapit sa maputing tela.
“Mas artistic na ngayon.”
Napahalakhak siya.
Tumingin ako kay Gabriel.
Bahagyang bumuka ang bibig niya. Ngunit nang tumingin sa kaniya ang kapatid niya, muli niya itong isinara.
Si Paolo naman ay nagsabi lamang, “Mara, sabihin mo magkano. Babayaran namin.”
Maingat kong ibinalik ang burda sa kahon.
Umupo ako at tinapos ang pagkain.
Iyon ang unang pagkakataong natakot sila sa pananahimik ko.
Pagkatapos ng handaan, tumulong pa akong magligpit. Ayokong may makapagsabing iniwan kong magulo ang bahay dahil nasaktan ako.
Alas-diyes, inilabas ko ang maleta.
Sumunod si Gabriel sa kuwarto.
“Sorry. Alam mo naman si Bianca. Ganoon talaga magsalita.”
“Tatlong taon mo nang sinasabi iyan.”
“Hindi niya sinasadya.”
“Tiningnan niya ako bago niya ibinuhos ang alak.”
Hindi siya nakasagot.
Binuksan ko ang airline app at nag-book ng unang flight papuntang Cebu.
“Mara, huwag naman nating palakihin.”
Huminto ako sa pagtitiklop ng damit.
“Ang pag-alis ko ang malaki? Pero ang ginawa niya, biro lang?”
Lumapit siya, pero umiwas ako.
“Bukas, kakausapin ko sila.”
“Dapat kanina.”
Umupo siya sa kama habang isinasara ko ang maleta.
Akala niya, damit lang ang inililigpit ko.
Hindi niya alam na matagal ko nang pinaplano ang pagtatapos ng libre kong trabaho para sa kumpanya ni Paolo.
Hindi dahil sa galit.
Dahil ilang buwan na nilang ipinagpapaliban ang kontratang dapat matagal nang pinirmahan.
Nang gabing iyon, may dumating na mensahe mula kay Bianca.
Huwag kang madrama. Bayaran mo muna ang utang na loob mo bago ka magmalaking aalis.
Kasunod noon ang litrato ng sirang burda.
Ginawa niya itong basahan sa ilalim ng bote.
Hindi niya alam kung ano ang naghihintay sa kumpanya nila pagsapit ng Lunes.
PARTE 2
Alas-singko ng umaga, nasa pintuan na ako nang humabol si Gabriel.
“Hatid na kita sa airport.”
“May sasakyan na.”
“Mara, asawa mo ako.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Kaya nga sa iyo ako unang tumingin kagabi.”
Binitiwan niya ang hawakan ng maleta.
Wala na kaming ibang sinabi.
Sa sasakyan, pinatay ko ang personal kong telepono. Iniwan kong bukas ang hiwalay na numerong ginagamit ko sa trabaho at sa pakikipag-usap kay Nanay.
Hindi ako nawawala.
Pinili ko lang kung sino ang maaari munang makalapit.
Pagdating ko sa Mactan, naghihintay si Nanay sa labas ng terminal. Niyakap niya ako nang mahigpit.
“May almusal sa bahay.”
Hindi niya tinanong kung bakit maleta ang dala ko para sa pagbisitang wala sa plano.
Sa bahay namin sa Talisay, inilapag niya ang mainit na kape at pandesal.
Doon ako unang umiyak.
Hindi habang iniinsulto ako. Hindi habang nag-iimpake.
Kundi noong may isang taong hindi humingi ng paliwanag bago ako alagaan.
Nang humupa ang iyak ko, binuksan ko ang laptop.
May labindalawang email mula sa kumpanya ni Paolo.
Pare-pareho ang paksa: renewal ng lisensiya para sa sistemang tinawag kong Gabay.
Ako ang gumawa nito limang taon bago kami ikasal ni Gabriel.
Isa itong forecasting system para sa mga distributor: tinutukoy kung gaano karaming produkto ang kailangang bilhin, saan ito dapat ipadala, at alin ang nanganganib masira sa bodega.
Hindi mahiwaga ang ginagawa nito.
Mahusay lang itong maghambing ng sales records, delivery schedules, at aktuwal na imbentaryo.
Nagsimula iyon bilang proyekto ko para sa maliit na negosyo ng dating employer. Nang magtayo ako ng sariling consultancy, muli ko itong binuo gamit ang sarili kong code.
May mga kliyente ako bago ko nakilala ang pamilya Reyes.
Nagpatuloy ang ilan hanggang sa ikasal ako.
Pero dahil sa bahay ako nagtatrabaho, ang nakikita lamang nila ay babaeng nasa laptop sa umaga at nagtatahi sa hapon.
Si Paolo ang unang humingi ng tulong.
“Ate, pilot lang. Kapag kumikita na, saka tayo gumawa ng maayos na kontrata.”
Pumayag ako sa anim na buwang pagsubok.
Naging isang taon.
Pagkatapos, dalawa.
Kapag naniningil ako para sa bagong trabaho, ipinapaalala niyang pamilya kami.
Kapag humihingi ako ng pirma, sinasabi niyang abala ang legal department.
Samantala, lumaki ang operasyon nila dahil mas maayos na ang pagbili at paghahatid ng produkto.
Si Bianca ang madalas magpresenta ng resulta sa mga kliyente.
Sa mga slide niya, ang Gabay ay tinatawag niyang “aming proprietary technology.”
Wala ang pangalan ko.
Tatlong buwan bago ang kaarawan niya, nagpadala na ako ng pormal na abiso: matatapos ang pansamantalang lisensiya sa Lunes, alas-otso ng umaga.
Para magpatuloy, kailangan nilang pirmahan ang kontrata, bayaran ang napagkasunduang lisensiya, at magtalaga ng technical team na sasanayin ko.
May tatlong paalala.
May meeting pa kami kasama ang operations manager.
Alam nilang lahat ang petsa.
Ang tugon ni Paolo?
“Mara, huwag mo naman kaming gipitin. Tayo-tayo lang ito.”
At ang kay Gabriel?
“Pirmahan din naman nila. Konting pasensiya pa.”
Noong Sabado ng hapon, tumawag si Anton, ang operations manager.
“Ma’am, nasa Cebu po kayo?”
“Oo.”
“Totoo bang hindi pa approved ang renewal?”
“Totoo. May kopya ka ng notices.”
Huminga siya nang malalim.
“Sabi po kasi ni Sir Paolo, family arrangement lang daw. Hindi raw kailangang mag-alala.”
“Anton, may proseso akong ibinigay para sa manual operations. Nasa shared folder ang export instructions. Gamitin ninyo habang inaayos nila ang renewal.”
“Hindi po ba kayo puwedeng makiusap?”
Tahimik akong tumingin sa lumang makinang panahi ni Nanay.
Dalawampung taon niya iyong ginamit sa paghahanapbuhay. Wala siyang pinayagang magsabing walang halaga ang oras niya.
“Matagal na akong nakikiusap,” sagot ko.
Nang Linggo, binuksan ko ang personal kong telepono.
May mahigit limampung tawag.
Ang unang mensahe ni Lourdes ay hindi tungkol sa akin.
Pinag-uusapan na tayo ng mga kamag-anak. Umuwi ka bago lumaki ang kahihiyan.
Kay Bianca naman:
Akala mo hahabulin ka namin?
May mensahe rin si Gabriel.
Hindi ko alam na seryoso pala ang deadline. Bakit hindi mo sinabi sa akin?
Ipinadala ko ang screenshot ng email na may pangalan niya sa recipients.
Wala siyang sagot sa loob ng isang oras.
Pagkatapos:
Akala ko formalidad lang.
Napapikit ako.
Iyon pala ang tingin nila sa mga hangganan ko.
Formalidad.
Mga salitang maaari nilang lampasan dahil hindi pa ako umaalis noon.
Kinabukasan, Lunes, alas-otso, natapos ang lisensiya.
Hindi ko binura ang isang file. Hindi ko ginalaw ang server nila. Nananatiling available ang data export at ang mga naunang report.
Pero huminto ang paggawa ng bagong forecasts at automated shipment plans.
Sa isang negosyong nasanay sumunod sa rekomendasyon ng Gabay, mabilis na lumitaw ang kakulangan.
Hindi tugma ang orders sa laman ng bodega.
May delivery truck na walang kumpletong loading list.
May kliyenteng humihingi ng bagong schedule na walang makapaglabas.
Pagsapit ng tanghali, tumawag si Paolo sa work number ko.
“Ano ang ginawa mo?”
“Natapos ang lisensiya.”
“Dahil sa burda?”
“Dahil hindi ninyo pinirmahan ang kontrata.”
“Puwede mo namang ibalik ngayon.”
“Puwede ninyong sundin ang renewal process.”
“Pamilya tayo!”
Napatingin si Nanay mula sa kusina.
“Kagabi, palamunin ako. Ngayon, pamilya na ulit?”
Biglang bumaba ang boses niya.
“May malaking presentation kami bukas.”
“Alam ko. Kaya tatlong buwan akong nagpaalala.”
Ibinaba niya ang tawag.
Makalipas ang dalawampung minuto, tumawag si Anton.
Hindi na tungkol sa operations ang problema.
“Ma’am, may gustong kumausap sa inyo mula sa bagong investor.”
“Bakit?”
“Humingi sila ng dokumentong nagpapatunay na pag-aari ng kumpanya ang Gabay.”
Sumikip ang dibdib ko.
“Ano ang ibinigay ni Paolo?”
Sandaling natahimik si Anton.
“May deed of assignment po. Nandoon ang pangalan at pirma ninyo.”
“Wala akong pinirmahang ganoon.”
“Alam ko po.”
Halos pabulong ang sumunod niyang sinabi.
“Dahil ang petsa sa dokumento, nasa ospital kayo noon. Ako ang naghatid ng laptop ninyo.”
Ipinadala niya ang scan.
Pangalan ko.
Pirma na kahawig ng akin.
At sa ilalim, pangalan ni Gabriel bilang saksi.
Bago ako makapagsalita, tumunog ang doorbell.
Nasa labas si Paolo.
Katabi niya si Bianca, at ilang hakbang sa likuran nila, ang asawa kong may hawak na folder.
Kung bakit naroon ang pirma niya, kailangan niyang sabihin sa harap ko.
PARTE 3
Si Nanay ang nagbukas ng pinto.
Hindi niya sila pinatuloy agad.
“Anong kailangan ninyo sa anak ko?”
Lumapit si Paolo, namumutla, gusot ang manggas ng mamahaling polo.
“Tita, kailangan naming makausap si Mara.”
Nang makita niya ako sa likuran ni Nanay, bigla siyang lumuhod.
“Mara, please. Bumalik ka na.”
Napahawak si Bianca sa kaniyang balikat.
“Paolo, tumayo ka.”
“Lumuhod ka rin,” sabi niya, halos pabulong pero malinaw.
Napatingin siya sa akin, saka dahan-dahang lumuhod sa tabi ng asawa niya.
Tatlong araw mula noong ibinuhos niya ang alak sa regalo ko, nasa pintuan siya ng bahay namin, umiiyak.
Pero ang unang sinabi niya ay:
“May mga empleyadong mawawalan ng trabaho kapag hindi mo inayos ito.”
Wala pa ring paghingi ng tawad.
Responsibilidad agad ang inilapag niya sa akin.
“Tumayo kayo,” sabi ko. “Hindi kailangang lumuhod para makipag-usap.”
“Mara, wala na kaming oras,” sagot ni Paolo.
“May tatlong buwan kayo.”
Napayuko siya.
Pinapasok sila ni Nanay sa maliit naming sala. Naupo siya sa tabi ko.
“Dito ako,” sabi niya.
Hindi iyon tanong.
Inilapag ni Gabriel ang folder sa mesa.
Hindi ko siya tiningnan agad.
Inuna ko ang dokumentong ipinadala ni Anton.
“Kanino galing ito?”
Nagkatinginan sina Paolo at Bianca.
“Ako ang nagpagawa,” sabi ni Paolo.
“Peke ang pirma ko.”
“Temporary lang iyon. Hinihingi ng investor—”
“Peke ang pirma ko,” ulit ko.
Wala nang ibang tunog sa sala kundi ang electric fan.
“Kailangan naming patunayang kontrolado namin ang technology,” paliwanag niya. “Pipirma ka rin naman sana kapag naayos ang lahat.”
“Sino ang nagsabing pipirma ako?”
Wala siyang maisagot.
Tumingin ako kay Gabriel.
“Bakit pangalan mo ang saksi?”
Namula ang mga mata niya.
“Pinapirma niya ako sa isang packet ng documents. Sabi niya, renewal papers mo.”
“Binasa mo?”
Umiling siya.
“Hindi.”
“Alam mong wala ako roon?”
“Oo.”
“Kahit renewal iyon, paano ka naging saksi sa pirma kong hindi mo nakita?”
Tumulo ang luha niya.
“Ayokong magkaroon ng problema sa pamilya.”
Hindi na niya kailangang dugtungan.
Alam ko kung sino ang maaaring isakripisyo para manatiling payapa ang pamilya niya.
Ako.
Laging ako.
Hinawakan ni Nanay ang kamay ko sa ilalim ng mesa.
“May abogado na akong kinontak,” sabi ko.
Napatingala si Paolo.
“Mara, puwede naman nating ayusin nang tayo lang.”
“Hindi na ito tungkol sa sirang regalo.”
“Babawiin namin ang dokumento.”
“Sa lahat ng pinagbigyan ninyo. May nakasulat na pagtutuwid, at may abogado.”
Tumango siya nang mabilis.
“Oo. Lahat. Basta ibalik mo ang system.”
“Inuna mo na naman ang kailangan mo.”
Doon siya natahimik.
Nagsimulang magsalita si Bianca, putol-putol.
“Hindi ko alam na ikaw ang gumawa. Akala ko tumutulong ka lang kay Paolo.”
Tumingin ako sa kaniya.
“Kung hindi ako ang gumawa, katanggap-tanggap pa rin bang sirain ang regalo ko?”
Umiling siya.
“Kung wala akong kinikita, puwede mo ba akong tawaging palamunin?”
“Hindi.”
“Kung wala kang kailangan ngayon, pupunta ka ba rito?”
Bumuka ang bibig niya, pero walang lumabas.
Iyon ang pinakamatapat niyang sagot.
Inilapag ko ang telepono sa mesa.
Naroon ang litrato ng burdang ginawa niyang patungan ng bote.
Napatingin si Nanay.
Nakilala niya agad ang mga ibon.
Siya ang tumulong sa akin pumili ng kulay ng sinulid.
Humigpit ang hawak niya sa kamay ko, pero nanatili siyang tahimik.
“Tatlong buwan ko iyong ginawa,” sabi ko. “Hindi dahil wala akong trabaho. Ginawa ko pagkatapos magtrabaho.”
Humagulgol si Bianca.
“Sorry, Ate.”
Sa unang pagkakataon, wala siyang kasunod na paliwanag.
Hinayaan kong manatili ang katahimikan.
Hindi ko siya niyakap.
Hindi ko rin sinabi na ayos lang.
Hindi ayos.
Makalipas ang ilang minuto, inilabas ni Gabriel ang isa pang papel.
Kopya iyon ng email thread na ngayon lang niya binasa nang buo.
“Nakita ko ang mga follow-up mo,” sabi niya. “Pati ang mga gabing may errors at ikaw ang nag-aayos.”
Tumingin siya kay Paolo.
“Sinabi mong maliit na tulong lang ang ginagawa niya.”
“Gabriel—”
“Huwag muna.”
Pagkatapos, bumaling siya sa akin.
“Pero hindi sapat na sinabihan niya ako. Dapat ikaw ang pinakinggan ko.”
Nanginginig ang kamay niya.
“Kagabi, nakita kong nasaktan ka. Pinili kong huwag silang kontrahin.”
Mas masakit iyong marinig kaysa sa lahat ng palusot niya.
Dahil sa wakas, tama ang sinabi niya.
Pinili niya.
“Hindi kita mapapatawad ngayong hapon dahil lang umiiyak ka,” sagot ko.
Tumango siya.
“Alam ko.”
“At hindi ako uuwi kasama mo.”
Muling tumulo ang luha niya.
Pero hindi niya ako pinigilan.
Sa hapon ding iyon, sumali sa video call ang abogado kong si Atty. Mercado at ang legal counsel ng kumpanya.
Ipinakita ko ang orihinal na licensing agreement, ang repository records, invoices, at mga email.
Malinaw kung kanino nagmula ang Gabay.
Malinaw rin na paggamit lamang ang pinahintulutan ko, hindi paglilipat ng pagmamay-ari.
Pinayuhan ng abogado ko na panatilihin ang lahat ng kopya ng pekeng dokumento at huwag munang pumirma sa anumang bagong kasunduan nang walang pagsusuri.
Sumang-ayon si Paolo na magpadala ng nakasulat na pagbawi at pagwawasto sa investor.
Hindi iyon awtomatikong nagtanggal ng pananagutan niya.
Ngunit unang hakbang iyon para hindi na kumalat ang kasinungalingan.
Para sa mga empleyado, pumayag ako sa limitadong pansamantalang lisensiya pagkatapos maayos at mapirmahan ang mga dokumento.
May malinaw na bayad, saklaw, at petsa.
May hiwalay na oras para sa support.
Wala nang tawag sa madaling-araw na itinuturing na obligasyon ko bilang kapamilya.
Si Anton ang itinalagang technical contact.
Nagsimula rin silang magsanay sa manual procedures para hindi nakasalalay sa isang tao ang buong operasyon.
Hindi bumagsak ang kumpanya sa loob ng isang araw.
Pero nahinto ang planong pamumuhunan habang sinusuri ang kanilang mga pahayag.
May mga kliyenteng humingi ng paliwanag.
May orders na kinailangang ayusin, delivery na naantala, at dagdag na gastusing hindi mababawi ng paghingi lamang ng tawad.
Ang pinakamabigat nilang problema ay hindi ang pagtigil ng Gabay.
Iyon ang pagsisinungaling tungkol sa pagmamay-ari nito.
Hindi natuloy ang promosyon ni Bianca.
Kinailangan niyang itama ang presentations na nag-aangking produkto nila ang sistema.
Si Paolo naman ay humarap sa mga kapwa niya may-ari at sa kanilang abogado.
Wala akong tuwa habang ibinabalita iyon ni Anton.
May mga taong nagtatrabaho roon na walang kinalaman sa ginawa nila.
Pero hindi ko na hinayaang gawing dahilan ang mga empleyado para muli akong piliting manahimik.
Bago umalis, ibinalik ni Bianca ang kahon ng burda.
Dinala pala niya mula sa Maynila.
“Pinaayos ko sana,” sabi niya. “Pero sabi ng shop, baka lalong masira.”
Binuksan ko ang takip.
Nandoon pa rin ang mantsa.
May bahagi ng sinulid na nagsimulang kumupas.
“Babayaran ko,” dagdag niya.
“Hindi lahat nadadaan sa pagbabayad.”
Tumango siya.
Hindi na siya nakipagtalo.
Makalipas ang dalawang linggo, nagpadala siya ng paghingi ng tawad sa family group chat, kung saan dati niyang ipinagyabang ang kaniyang regalo.
Hindi niya sinabing masyado lang akong sensitibo.
Isinulat niyang sinadya niya akong ipahiya at walang dahilan para sa ginawa niya.
Binasa ko iyon.
Hindi ko sinagot agad.
Si Lourdes ay tumawag din.
“Mara, umuwi ka na. Tahimik na rito.”
“Mas tahimik dito, Ma.”
Matagal bago siya muling nagsalita.
“Hindi kita ipinagtanggol.”
“Opo.”
Sa pagkakataong iyon, hindi ko siya tinulungang palambutin ang katotohanan.
Si Gabriel ay nagsimulang magpa-counseling.
Humingi siya ng pagkakataong mag-usap kami kasama ang counselor, kapag handa na ako.
Pumayag ako kalaunan.
Pero nanatili muna ako sa Cebu.
Ang pagbabago niya ay kailangan kong makita sa mga desisyon, lalo na kapag wala ako sa tabi niya.
Isang gabi, habang tahimik ang bahay, inilabas ni Nanay ang burda.
“Subukan nating linisin?”
Umupo ako sa tabi niya.
Magkasama naming tinanggal ang likod ng frame. Dahan-dahan niyang dinampian ang tela habang hawak ko ang gilid.
Hindi nawala ang lahat ng mantsa.
Pero lumitaw muli ang isang bahagi ng sanga.
Kinabukasan, isinabit ko iyon sa ibabaw ng sarili kong mesa, katabi ng laptop at maliit na kahon ng mga sinulid.
Doon ako muling nagtrabaho.
Wala nang kailangang patunayan bago ako igalang.
At sa bahay na iyon, kapag sinasabi kong pagod ako, may nagtitimpla ng kape.
Kapag may tinatahi ako, walang nagtatanong kung magkano ang halaga.
Minsan, lumapit si Nanay at pinagmasdan ang dalawang ibon.
“Maganda pa rin,” sabi niya.
Hinawakan ko ang bahaging may mantsa.
“Oo, Nay.”
Sa unang pagkakataon matapos ang gabing iyon, naniwala ulit ako.
