Pinagtawanan Ako ng Pamilya Ko Dahil Hindi Ko Pa Nakikita ang Dagat, Pero Nang Maiwan Ako sa Lola Ko, Natuklasan Ko ang Resibong Magwawasak sa Lahat ng Kasinungalingan ni Papa at Ililigtas ang Babaeng Matagal Nilang Gustong Burahin
Pinagtawanan ako ng sarili kong pamilya nang sinabi kong hindi ko pa nakikita ang dagat.
Ngumiti lang si Papa at sinabi, “Hindi ka kasama. May mag-aalaga kay Lola.”
Walang nagtanggol sa akin. Ni isa.
Pero nang ayusin ko ang kumot ni Lola, hinawakan niya ang pulso ko at bumulong, “Idokumento mo lahat ng ginagawa niya simula ngayon.”
Apat na araw pagkatapos noon, may nakita akong resibo sa mesa ni Papa.
Deposit slip para sa isang memory-care facility.
Naka-date sa parehong araw na sinabi niyang mahalaga pa rin ako sa pamilya.
Ako si Mira Santos, 32 anyos, caregiver sa isang private elderly care center sa Quezon City. Lumaki ako sa Antipolo, sa bahay na laging puno ng kamag-anak kapag may handaan, pero laging tahimik kapag ako ang nangangailangan.
Nagsimula ang lahat noong Abril 2022.
Tinawag ni Papa, si Danilo Santos, ang isang family meeting sa bahay nila sa Marikina. Labing-apat kami sa sala. Nandoon si Mama, ang kuya kong si Carlo at asawa niyang si Jenn, ang ate kong si Patricia at asawa niyang si Noel, si Tito Ben, si Tita Lorna, pati mga pinsan kong sanay tumawa sa biro kahit may nasasaktan.
Ang paksa: si Lola Remedios.
Sabi ni Papa, “Nagiging makakalimutin na si Nanay. Kailangan na niya ng bantay.”
Si Lola ay 76 anyos. Oo, minsan nakakalimutan niya kung saan nilagay ang salamin niya. Minsan nagtatanong siya kung nakabili na ba ng pandesal kahit nakabili na. Pero sa trabaho ko, araw-araw akong humaharap sa totoong dementia. Alam ko ang itsura ng mabilis na pagkalimot. Alam ko rin ang itsura ng isang pamilyang gumagawa ng kuwento bago itapon ang matanda sa institusyon.
Pero noon, hindi pa ako nagsasalita.
Tumingin si Papa sa akin.
“Mira, ikaw na ang lumipat kay Lola. Trabaho mo naman mag-alaga ng matatanda. At sa totoo lang, ano pa bang ginagawa mo sa buhay mo?”
Tahimik ang sala.
Si Carlo, nakatutok sa cellphone. Si Patricia, tumango pa na parang tama lang. Si Mama, umiwas ng tingin.
Ako? Tumango ako.
Ganoon ako pinalaki. Kapag may kailangan ang pamilya, ako ang sasalo. Kapag may gastos, ako ang magtitipid. Kapag may sakripisyo, pangalan ko ang unang lumalabas.
Lumipat ako sa bahay ni Lola sa Antipolo noong Abril 12.
Binawasan ko ang oras ko sa trabaho mula full-time hanggang part-time. Mula halos ₱28,000 kada buwan, bumagsak sa kulang ₱12,000 ang kinikita ko. Walang nagbigay ng allowance. Walang nagtanong kung paano ako magbabayad ng kuryente, pamasahe, pagkain.
Ang sabi lang nila, “Pamilya naman.”
Araw-araw, alas-sais ng umaga, gising na ako. Tinitimpla ko ang kape ni Lola, chine-check ang blood pressure niya, inaayos ang gamot niya: pampresyon, pang-kolesterol, bitamina. Isinusulat ko lahat sa isang blue notebook.
Oras. Dosage. Mood. Appetite. Blood pressure. Kung malinaw ba siyang magsalita. Kung may pagbabago ba.
Minsan, pinapanood ako ni Lola habang nagsusulat.
“Anak, para kang doktor,” sabi niya.
Ngumiti ako. “Mas mabuti na pong may record.”
Hindi ko sinabi sa kanya na sa trabaho ko, natutunan kong minsan ang katotohanan ay hindi sapat. Kailangan may petsa, oras, at ebidensya.
Lumipas ang mga buwan.
Si Carlo dumadalaw minsan sa isang buwan, dalawampung minuto lang. Si Patricia tumatawag tuwing Linggo, pero laging pareho ang tanong: “Okay pa ba si Lola?” Pag sinabi kong oo, parang nadidismaya siya.
Si Papa naman, mas madalas magtanong tungkol sa bahay kaysa kay Lola.
“Nasa kanya pa ba ang lumang titulo?”
“May pinirmahan ba siya lately?”
“May binanggit ba siya tungkol sa lupa sa Montalban?”
Hindi ko pinansin noong una.
Hanggang dumating ang Nobyembre.
May isa na namang family meeting. Akala ko tungkol sa schedule ng caregiving. Pagdating ko, iba ang narinig ko.
Si Tita Lorna, hawak ang printed itinerary.
“Day one, flight to Puerto Princesa. Day two, island hopping. Day three, underground river. Day four, beach resort…”
Napahinto ako.
“Beach?” tanong ko.
Tumawa si Jenn. “Palawan, Mira. Siyempre may beach.”
Hindi ko alam kung bakit ko nasabi. Siguro dahil pagod na ako. Siguro dahil ilang taon nang nakabara sa dibdib ko.
“Hindi pa ako nakakakita ng dagat,” sabi ko.
Sandaling natahimik ang sala.
Tapos nagtawanan sila.
Si Carlo, napailing. “Grabe, Mira. Ang drama mo naman.”
Si Patricia, tumawa habang inaayos ang kuko. “Three hours lang ang Batangas, hindi ka pa nakapunta?”
Gusto kong sabihin na hindi ako naisama noong pumunta sila sa Laiya. Hindi ako kasama noong nag-La Union sila. Hindi ako kasama noong nag-Cebu sila. Laging may rason. Mahal ang extra ticket. May magbabantay ng bahay. May kailangang alagaan.
Pero bago ako makapagsalita, ngumiti si Papa.
“Hindi ka kasama sa Palawan,” sabi niya. “May magbabantay kay Nanay. Hindi kami magbabakasyon para mag-alaga ng matanda. So congratulations, Mira. Ikaw na naman.”
May tumawa ulit.
Walang nagsabi, “Tama na.”
Walang nagsabi, “Unfair iyon.”
Walang tumingin sa akin na parang tao ako.
Tumayo ako para ayusin ang kumot ni Lola na nakaupo sa sulok. Tahimik siya buong meeting, pero nang yumuko ako, bigla niyang hinawakan ang pulso ko.
Mahigpit. Sobrang higpit.
“Mira,” bulong niya.
Tumingin ako sa kanya.
Malinaw ang mga mata niya. Hindi malabo. Hindi ligaw. Hindi parang taong nawawala sa sariling alaala.
“Idokumento mo lahat ng ginagawa niya simula ngayon.”
Nanlamig ang batok ko.
“Ano po?”
Pero binitiwan na niya ako. Tumingin siya sa TV na parang wala siyang sinabi.
Apat na araw matapos iyon, pumunta ako sa bahay nina Papa para kunin ang lumang medical folder ni Lola. Wala sila sa bahay. Alam ko kung saan tinatago ni Papa ang papeles, sa ikalawang drawer ng study table niya.
Habang hinahanap ko ang folder, may nahulog na maliit na papel.
Resibo.
Sunrise Haven Memory Care Residence.
Reservation Deposit: ₱75,000.
Resident Name: Remedios Santos.
Date: November 18, 2022.
Huminto ang paghinga ko.
November 18.
Iyon ang araw ng family meeting.
Iyon ang araw na pinagtawanan nila ako.
Iyon ang araw na sinabi ni Papa na pamilya kami.
Pero ang pinakanagpatigil sa akin ay hindi ang halaga. Hindi ang pangalan ng facility.
Kundi ang nakasulat sa ilalim.
Reason for admission: Progressive dementia with aggressive delusions. Reported by primary caregiver: Mira Santos.
PARTE2
Hindi ko maalala kung ilang segundo akong nakatayo roon, hawak ang papel, habang parang lumiliit ang buong kuwarto sa paligid ko.
Primary caregiver: Mira Santos.
Ginamit nila ang pangalan ko.
Hindi lang nila gustong ipasok si Lola sa facility. Gusto nilang palabasing ako mismo ang nagsabing wala na siya sa tamang pag-iisip.
Dahan-dahan kong inilabas ang cellphone ko at kinunan ng litrato ang resibo. Harap. Likod. Drawer. Buong mesa. Pati ang folder kung saan iyon nakatago. Pagkatapos, ibinalik ko ang lahat sa eksaktong posisyon.
Noong gabing iyon, hindi ako natulog.
Binuksan ko ang tatlong blue notebook na ginagamit ko mula Abril. Nandoon lahat.
April 12: malinaw magsalita si Lola.
April 19: nakapagbayad ng Meralco bill online sa tulong ko.
May 3: naalala ang birthday ni Carlo.
June 8: nakipag-usap sa kapitbahay tungkol sa senior citizen ID renewal.
July 21: nagluto ng monggo at naalala ang eksaktong recipe ni Lolo.
August 14: nagbasa ng diyaryo at kinuwento sa akin ang balita tungkol sa taas-presyo ng sibuyas.
September 30: nakipaglaro ng sungka sa apo ni Aling Cora at nanalo pa.
Hindi ito record ng isang babaeng nawawala sa sarili.
Ito ay record ng isang babaeng tumatanda, pero malinaw pa rin ang isip.
Kinabukasan, tinanong ko si Lola habang nag-aalmusal kami.
“Lola, ano ang ibig ninyong sabihin noong sinabi ninyong i-document ko lahat?”
Hindi siya agad sumagot. Hiniwa niya muna ang saging sa plato niya. Tapos tumingin siya sa bintana.
“Anak, matagal nang gusto ng papa mo ang bahay na ito.”
Nanahimik ako.
“Hindi lang bahay,” dagdag niya. “Pati lupa sa Montalban. Pati maliit na savings ko. Sabi niya, mas mabuti raw na siya ang humawak. Para raw hindi ako maloko.”
“Bakit hindi n’yo sinabi sa akin?”
Ngumiti siya nang malungkot. “Kasi dati, akala ko anak ko pa rin siya.”
Tumulo ang luha ko.
Sinabi ni Lola na ilang buwan bago ako pinatira sa kanya, pinapapirma na siya ni Papa ng Special Power of Attorney. Hindi niya pinirmahan. Pagkatapos noon, nagsimula ang kuwento tungkol sa pagiging makakalimutin niya.
Una, biro lang.
“Si Nanay, ulyanin na.”
Sunod, reklamo.
“Hindi na safe mag-isa si Nanay.”
Pagkatapos, paratang.
“Baka isang araw masunog ang bahay dahil nakalimutan niya ang kalan.”
Pero sabi ni Lola, minsan lang niyang naiwan ang kalan, at si Papa mismo ang nagluto noon.
“Ginawa niyang kasalanan ko,” sabi niya.
Doon ko naintindihan.
Hindi ako dinala sa bahay ni Lola para tumulong. Dinala ako roon para maging saksi. Para kapag oras na, sasabihin nila: “Si Mira ang caregiver. Siya mismo ang nagsabing kailangan na ni Lola sa memory care.”
Nang gabing iyon, naglagay ako ng bagong folder sa ilalim ng kama ko.
Nilagyan ko ng label: Para kay Lola.
Kinopya ko ang lahat ng notes. Nag-print ako ng litrato ng resibo. Nag-save ako ng videos ni Lola: habang nagbabasa siya ng resibo sa grocery, habang nagbabayad siya ng tubig, habang kinukuwento niya ang pangalan ng bawat apo sa litrato sa dingding.
Hindi ko siya pinilit mag-perform. Hindi ko siya ginawang palabas. Ipinakita ko lang kung sino siya sa araw-araw.
Isang linggo bago ang Palawan trip, dumating si Papa sa bahay ni Lola.
May dala siyang folder.
“Mira,” sabi niya, “usap tayo.”
Nasa kusina si Lola, naghihiwa ng pechay. Pero alam kong nakikinig siya.
Umupo si Papa sa dining table at inilabas ang isang papel.
“Napapagod ka na, di ba?”
Hindi ako sumagot.
“Alam namin mahirap mag-alaga kay Nanay. Kaya may plano na kami. Maganda ang facility. May nurses. May aircon. May garden.”
Tumingin ako sa papel.
Statement.
Nakasulat na ako, bilang primary caregiver, ay nagpapatunay na si Remedios Santos ay may severe confusion, paranoia, at delusions.
May blank space para sa pirma ko.
“Pirmahan mo na,” sabi ni Papa. “Para matapos na.”
“Paano kung ayaw ko?”
Nagbago ang mukha niya.
“Mira, huwag kang magpaka-hero. Hindi mo kaya habang-buhay. At wala ka namang sariling pamilya. At least dito, may silbi ka.”
Parang may sumaksak sa dibdib ko, pero hindi ako umiyak.
“May silbi ako kapag kailangan ninyo ako,” sabi ko. “Pero kapag bakasyon, hindi ako pamilya?”
Sumimangot siya. “Drama na naman.”
Doon lumabas si Lola mula sa kusina.
Hawak niya ang kutsilyo, pero ibinaba niya agad sa lababo. Tahimik siyang lumapit sa mesa.
“Danilo,” sabi niya.
Napatingin si Papa sa kanya. “Ma, bumalik ka sa kusina.”
Hindi gumalaw si Lola.
“Hindi ako bata,” sabi niya.
Tumawa nang mahina si Papa, iyong tawang ginagamit niya kapag gusto niyang ipahiya ang kausap. “Kita mo, Mira? Ganyan siya. Matigas ang ulo. Hindi na naiintindihan ang sariling kalagayan.”
Tumingin si Lola sa akin.
At sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, hindi ako yumuko.
Inilabas ko ang cellphone ko. Pinatugtog ko ang recording.
Boses ni Papa ang unang narinig.
“Pirmahan mo na. Para matapos na.”
Sumunod ang sinabi niyang: “Wala ka namang sariling pamilya. At least dito, may silbi ka.”
Namula ang mukha niya.
“Nire-record mo ako?”
“Opo,” sabi ko. “Simula noong sinabi ni Lola na i-document ko lahat.”
Hindi siya nakapagsalita.
Pero hindi doon natapos.
Kinabukasan, tinawagan ko si Patricia at Carlo. Sinabi kong may emergency family meeting sa bahay ni Lola. Siyempre dumating sila, hindi dahil nag-aalala sila, kundi dahil nabanggit ko ang salitang “papeles.”
Pagdating nila, dala ni Papa ang galit niya.
“Ano na namang pakulo ito?” tanong niya.
Nandoon din si Tita Lorna, si Tito Ben, si Mama, pati dalawang pinsan. Akala nila drama lang ito ni Mira, ang laging masunurin, ang laging nauuto.
Hindi nila alam, may bisita ako.
Si Attorney Villanueva, dating pasyente sa center na inalagaan ko noon ang asawa niya, at ngayon ay kaibigan ni Lola. Kasama rin namin si Kapitana Elvie mula sa barangay senior citizens desk.
Nang makita sila ni Papa, tumigas ang panga niya.
“Mira, sobra ka na,” sabi niya.
“Hindi,” sagot ni Lola, bago pa ako makapagsalita. “Ngayon lang siya naging sapat.”
Inilapag ko sa mesa ang folder.
Una, ang kopya ng deposit slip.
Nabasa ni Carlo ang pangalan ng facility. “Ano ito?”
Hindi sumagot si Papa.
Binasa ni Patricia ang ilalim. Nang makita niya ang pangalan ko bilang nag-report, tumingin siya sa akin.
“Sinabi mo ito?”
“Hindi,” sagot ko. “Ginamit nila ang pangalan ko.”
Sumunod kong inilabas ang daily care notes. Petsa, oras, readings, observations. Buwan-buwan. Halos isang pulgadang kapal.
Ipinakita ko rin ang videos ni Lola. Nasa TV screen namin pinanood.
Si Lola, binabasa nang malinaw ang resibo.
Si Lola, nagkukuwenta ng sukli.
Si Lola, naaalala ang pangalan ng lahat sa lumang family photo.
Si Lola, nagsasabing, “Si Danilo, gusto akong papirmahin pero hindi ko naiintindihan kung bakit kailangan niya ang lupa ko.”
Tahimik ang buong bahay.
Si Mama ang unang umiyak. Pero hindi ko alam kung dahil nagsisisi siya, o dahil nahuli na sila.
Tapos nagsalita si Attorney Villanueva.
“Base sa mga dokumentong ito, may seryosong tanong kung bakit may admission reservation na ginawa nang walang malinaw na consent ni Mrs. Remedios Santos, at bakit ginamit ang pangalan ni Mira bilang reporting caregiver.”
Namumutla na si Papa.
“Nanay ko siya,” sabi niya. “May karapatan akong magdesisyon.”
Tumayo si Lola.
“Anak kita,” sabi niya. “Pero hindi mo ako pag-aari.”
Parang may nabasag sa hangin.
Huminga nang malalim si Lola, saka tumingin kay Carlo at Patricia.
“Alam n’yo ba kung bakit gusto niya akong ipasok doon habang nasa Palawan kayo?”
Walang sumagot.
“Para wala kayong makita kapag pinapirma niya ako. Para kapag bumalik kayo, sasabihin niyang okay na lahat. Na ako ang may problema. Na si Mira mismo ang nagsabing kailangan ko nang ikulong.”
“Hindi ka ikukulong, Ma,” sabi ni Papa, pero mahina na ang boses niya.
“Memory care ang pangalan,” sagot ni Lola. “Pero kung dinala ako roon gamit ang kasinungalingan, kulungan pa rin iyon.”
Doon na umamin si Mama.
Hindi buo, pero sapat.
May utang pala si Papa dahil sa naluging negosyo ni Carlo. Ginamit niya ang retirement fund niya, pagkatapos ay nangutang pa. Ang tanging nakikita niyang solusyon: ibenta ang lupa ni Lola sa Montalban at isangla ang bahay sa Antipolo.
Pero hindi pumayag si Lola.
Kaya ginawa nila siyang “makakalimutin.”
Kaya ginawa nila akong “caregiver witness.”
Kaya hindi nila ako isinama sa Palawan.
Dahil habang wala sila, ako raw ang pipirma. O kung hindi ako pumirma, sasabihin nilang pagod na ako at hindi na kaya si Lola.
Napatakip ng bibig si Patricia. “Papa… totoo ba?”
Hindi sumagot si Papa.
At minsan, ang hindi pagsagot ay mas malakas pa sa pag-amin.
Tumayo si Lola at lumapit sa kanya.
“Danilo,” sabi niya, “noong maliit ka, tatlong trabaho ang pinasok ko para makapag-aral ka. Noong nagkasakit ka, ibinenta ko ang alahas ko. Noong nag-asawa ka, binigyan kita ng pera para sa bahay mo. Pero ngayon, gusto mo akong burahin habang buhay pa ako.”
Umiyak si Papa, pero hindi iyon luha ng pagsisisi. Luha iyon ng taong nahuli.
“Ginawa ko lang para sa pamilya,” sabi niya.
Umiling si Lola.
“Hindi. Ginawa mo para sa sarili mong takot at kahihiyan.”
Pagkatapos noon, hindi na bumalik sa dati ang pamilya namin.
Kinansela ni Lola ang anumang pahintulot na ibinigay niya kay Papa. Sa tulong ni Attorney Villanueva, inayos niya ang bagong documents niya. Nilinaw niya kung sino ang puwedeng magdesisyon para sa kanya kung sakaling dumating ang araw na hindi na niya kaya.
Hindi si Papa.
Ako.
Pero ang mas ikinagulat ko, may ginawa rin siyang care agreement.
“Mira,” sabi niya, “mula ngayon, bayad ang trabaho mo. Hindi dahil apo kita, kundi dahil propesyonal ka. At dahil matagal ka na nilang ginagamit nang libre.”
Umiyak ako noon. Hindi dahil sa pera. Kundi dahil sa unang pagkakataon, may matandang babae sa harap ko na nakita ang pagod ko at tinawag itong trabaho, hindi obligasyon.
Si Carlo hindi muna nagpakita. Si Patricia, ilang linggo bago tumawag, umiiyak at humihingi ng tawad. Hindi ko agad pinatawad. Natutunan kong ang forgiveness ay hindi discount coupon na ibinibigay kapag nahuli na ang tao.
Si Papa naman, dumating isang hapon, mag-isa.
Nasa veranda kami ni Lola. Umiinom siya ng salabat.
“Mira,” sabi niya, “anak pa rin kita.”
Tumingin ako sa kanya. “Kailan po? Kapag kailangan ninyo ng bantay? Kapag kailangan ninyo ng pirma? Kapag kailangan ninyo ng masisisi?”
Hindi siya nakasagot.
Si Lola ang nagsalita.
“Danilo, umalis ka muna. Babalik ka lang kapag handa ka nang humingi ng tawad nang walang hinihinging kapalit.”
Umalis siya.
At sa unang beses, hindi ko siya hinabol.
Dalawang buwan matapos ang gulong iyon, may sobre si Lola sa akin.
Akala ko medical bill.
Pagbukas ko, may dalawang ticket papuntang Batangas.
“Lola?” tanong ko.
Ngumiti siya. “Sabi mo hindi mo pa nakikita ang dagat.”
Natawa ako habang umiiyak. “Kayo po ba ang sasama?”
“Siyempre,” sabi niya. “Baka maligaw ka.”
Noong unang umaga sa Laiya, tumayo ako sa buhangin habang dahan-dahang lumalapit ang alon sa paa ko. Hindi siya kasing engrande ng mga picture sa Facebook. Walang luxury resort. Walang white dress. Walang perfect family photo.
Pero naroon si Lola, nakaupo sa ilalim ng payong, nakatingin sa akin na parang nanonood ng isang bata na unang beses lumakad.
Lumapit ako sa tubig.
Malamig. Maalat. Totoo.
At doon ko naintindihan: minsan, hindi dagat ang matagal mong hinihintay. Minsan, ang hinihintay mo ay ang araw na titigil ka sa pagmamakaawa na isama ka ng mga taong sanay iwan ka.
Bumalik ako kay Lola at hinawakan ang kamay niya.
“Sana noon pa,” sabi ko.
Pinisil niya ang kamay ko.
“Hindi bale, anak. Ang mahalaga, hindi pa huli.”
Ngayon, hindi pa rin perpekto ang buhay ko. Caregiver pa rin ako. Pagod pa rin minsan. May mga sugat pa ring hindi agad naghihilom.
Pero may sarili na akong bank account na hindi nauubos sa pamilya. May kontrata na ang trabaho ko. May boses na ako sa bahay ni Lola. At higit sa lahat, hindi na ako naniniwala na ang pagiging mabuting anak ay nangangahulugang kailangan mong hayaang yurakan ka.
Ang huling blue notebook ko, hindi ko itinapon.
Nakatago pa rin siya sa drawer ko.
Paalala iyon na ang tahimik na tao ay hindi laging mahina. Minsan, siya ang pinakamatagal nang nagmamasid. Siya ang nakakaalala ng lahat. Siya ang may petsa, oras, resibo, at katotohanan.
At kapag dumating ang araw na kailangan na niyang magsalita, hindi na siya mapapatahimik.
Mensahe: Huwag gawing sukatan ng pagmamahal ang dami ng kaya mong tiisin. Ang pamilya ay hindi dapat maging dahilan para burahin ang sarili mo. Alagaan ang matatanda, pero alagaan mo rin ang sarili mong dignidad. Minsan, ang pinakamalaking paglaya ay nagsisimula sa isang simpleng desisyon: isulat ang totoo, manindigan, at huwag nang pumayag na ikaw ang laging naiiwan.
