ITINAKWIL NG BIYENAN KO ANG APAT-NA-TAONG-GULANG KONG ANAK SA HARAP NG BUONG PAMILYA—PERO ISANG DNA RESULTA ANG NAGBUNYAG NG SIKRETONG TATLUMPUNG TAON NILANG ITINAGO
“Huwag mo na akong tatawaging Lola. Hindi ka apo ng pamilyang ito.”
Apat na taong gulang lang ang anak kong si Enzo nang sabihin iyon ng biyenan kong si Lourdes Reyes sa harap ng halos tatlumpung kamag-anak.
Pagkatapos, itinabig niya ng paa ang platong hawak ng bata.
Nabasag iyon sa sahig.
At ilang minuto matapos mapahiya ang anak ko, napahawak siya sa dibdib at biglang namutla.
Hindi ko alam noon na bago matapos ang araw na iyon, isang simpleng pagsusuri sa ospital ang maglalabas ng sikreto na tatlumpung taon nang pilit ibinabaon ng pamilya Reyes.
Huwebes iyon sa ancestral house ng mga Reyes sa Antipolo.
May taunang salu-salo ang pamilya bilang paggunita sa yumao nilang lolo. Simula umaga, abala na ako sa kusina.
Nag-ayos ako ng sampaguita sa mesa, nagsindi ng kandila sa altar, naghanda ng salabat, kape, puto, pancit at isang malaking tray ng homemade blueberry cheesecake—paborito raw ni Lourdes noong bata pa ang asawa kong si Paolo.
Hindi ko ginagawa iyon para magustuhan niya ako.
Matagal ko nang tinanggap na hindi iyon mangyayari.
Ginagawa ko iyon para kay Enzo.
Ayokong lumaki ang anak ko na pakiramdam niya ay nakikitira lang siya sa pamilya ng sarili niyang ama.
Mula nang ipanganak si Enzo, malamig na si Lourdes sa kanya.
Hindi niya ito kinarga noong sanggol.
Hindi siya sumama sa unang birthday.
Kapag tumatakbo si Enzo papunta sa kanya habang sumisigaw ng, “Lola!”, madalas ay kunwari siyang may kausap o biglang may kukunin.
Pero bata si Enzo.
Hindi niya naiintindihan ang galit ng matatanda.
Ang alam lang niya, lola niya si Lourdes.
At gusto niyang mahalin siya nito.
Nang umagang iyon, nakatayo si Enzo sa maliit na stool sa tabi ko habang naghahalo ako ng cream.
“Mommy, puwede akong tumikim?”
“Kaunti lang.”
Pinatikim ko siya.
Lumiwanag ang mukha niya.
“Ang sarap!”
Pagkatapos ay mahina niyang tinanong,
“Kapag binigyan ko si Lola, magugustuhan na niya ako?”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Hindi mo kailangang gumawa ng kahit ano para maging deserving mahalin, anak.”
Tumango siya kahit halatang hindi niya lubos na naiintindihan.
Bandang tanghali, dumating ang mga kamag-anak mula Quezon City, Pasig at Batangas.
Paglabas ni Lourdes sa veranda, naka-dark violet siyang Filipiniana-inspired dress, maayos ang buhok at suot ang paborito niyang gintong hikaw.
Ngumiti siya sa lahat.
Hanggang sa makita niya kami ni Enzo.
Nawala ang ngiti niya.
Hindi ko pinansin.
Nang oras na ng dessert, inilagay ko ang pinakamagandang slice ng cheesecake sa isang maliit na porcelain plate.
Lumapit si Enzo.
“Ako na, Mommy.”
Nagdalawang-isip ako.
Pero nakita kong excited siya.
“Dahan-dahan lang.”
Hawak ang plato gamit ang dalawang kamay, naglakad si Enzo patungo kay Lourdes.
May ilang tiyahin pang ngumiti.
“Ang bait naman ng batang ’yan.”
Huminto si Enzo sa harap ng lola niya.
“Lola, para po sa inyo. Kami ni Mommy gumawa.”
Akala ko, dahil maraming nakatingin, tatanggapin man lang ni Lourdes.
Mali ako.
Tiningnan niya ang bata mula ulo hanggang paa.
Pagkatapos ay malamig niyang sinabi,
“Ilang beses ko bang sasabihin sa iyo? Huwag mo akong tatawaging Lola.”
Nawala ang ngiti ni Enzo.
“Pero… lola po kayo ni Daddy.”
Biglang tumalim ang tingin ni Lourdes.
“Huwag mo akong sagutin.”
At sa isang mabilis na galaw, itinabig niya ang platong hawak ng bata.
Tumama iyon sa tiles.
Nabasag.
Kumalat ang cake at cream sa sahig.
Napaatras si Enzo.
Ilang segundo siyang hindi umiyak.
Para bang sinusubukan pa niyang intindihin kung bakit ginawa iyon sa kanya.
Pagkatapos ay nanginig ang labi niya.
“Mommy…”
Tumakbo ako at niyakap siya.
“Mommy, masama ba ako?”
Doon ako halos maiyak.
“Hindi. Hindi kailanman.”
“Bakit ayaw niya akong maging apo?”
Bago ako makasagot, narinig namin ang boses ni Paolo.
“Ma.”
Nakatayo siya sa pintuan.
Nakita niya ang nabasag na plato.
Ang umiiyak naming anak.
At ang sariling ina niyang nakatayo roon na parang walang nangyari.
“Anong ginawa mo?”
Umayos ng tayo si Lourdes.
“Mas mabuting matuto siya habang bata.”
“Matuto ng ano?”
“Na hindi porke sinasabi mong anak mo siya, Reyes na siya.”
Parang biglang humigop ng lahat ng ingay ang paligid.
Tahimik ang buong veranda.
Namumutla si Paolo.
Ako naman ay hindi agad nakapagsalita.
Ilang taon nang nagpaparinig si Lourdes tungkol kay Enzo.
Pero iyon ang unang pagkakataong sinabi niya nang direkta sa harap ng asawa ko.
Lumapit si Paolo.
“Ulitin mo.”
Hindi natinag si Lourdes.
“Hindi kamukha ng pamilya natin ang batang ’yan. Mula nang ipanganak siya, may duda na ako.”
Napataas ang boses ko.
“Tama na.”
Pero inunahan ako ni Paolo.
“Lumabas ka.”
Napakurap si Lourdes.
“Ano?”
“Bahay ito ni Papa na ipinamahala sa akin bago siya namatay. At bilang anak niya, sinasabi kong lumabas ka muna rito.”
“Paolo—”
“Ngayon.”
Nagbulungan ang mga kamag-anak.
Ngunit hindi ko maalis ang tingin ko kay Lourdes.
Dahil sa halip na masaktan o magalit, may kakaibang katahimikan sa mukha niya.
Parang may alam siyang hindi namin alam.
Parang hinihintay niya lang na dumating kami sa puntong iyon.
At saka biglang humigpit ang yakap ni Enzo sa akin.
“Mommy…”
Napatingin ako sa kanya.
Namumutla siya.
“Masakit.”
“Saan?”
Itinuro niya ang gitna ng dibdib niya.
“Dito.”
Pagkatapos ay nanghina ang tuhod niya.
“Enzo!”
Sinalo siya ni Paolo bago tuluyang bumagsak.
Wala nang nag-isip tungkol sa away.
Dinala namin siya diretso sa isang pribadong ospital sa Ortigas.
Habang sinusuri siya ng pediatric cardiologist, halos hindi makahinga si Paolo sa kaba.
Makalipas ang halos dalawang oras, lumabas ang doktor.
“Stable na ang anak ninyo. Pero may nakita kaming rhythm abnormality. Posibleng inherited.”
Napakunot ang noo ni Paolo.
“Inherited?”
“Opo. May ilang kondisyon sa puso na namamana sa magulang. Kailangan naming malaman kung may history sa pamilya.”
Biglang nagsalita si Lourdes mula sa dulo ng hallway.
Sumunod pala siya sa ospital.
“Wala sa pamilya Reyes ang ganyang sakit.”
Napalingon ang doktor.
“Ano po ang relasyon ninyo sa bata?”
Matagal bago sumagot si Lourdes.
“Lola.”
Hindi ko napigilang mapatingin sa kanya.
Ilang oras lang ang nakalipas, itinakwil niya ang salitang iyon.
Tumayo si Paolo.
“Doctor, kung genetic ito, magpa-test din ako.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
At saka sa kanyang ina.
“Habang nandito na rin tayo, gusto kong tapusin ang lahat ng duda.”
Alam ko agad ang ibig niyang sabihin.
DNA test.
Hindi ako tumutol.
Wala akong kailangang itago.
Ngunit kakaiba ang naging reaksiyon ni Lourdes.
“Hindi kailangan ’yan.”
Napatingin si Paolo sa kanya.
“Bakit?”
“Sinabi kong hindi kailangan.”
“Dalawampung taon mo akong tinuruan na harapin ang katotohanan. Ngayon tayo matatakot?”
Hindi na sumagot si Lourdes.
Kinuhanan kami ng samples.
Dahil may in-house laboratory at expedited testing ang ospital, sinabi nilang maaaring lumabas kinabukasan ang unang resulta.
Magdamag kaming nanatili sa tabi ni Enzo.
Kinabukasan, bandang alas-diyes, pumasok ang doktor kasama ang isang genetic counselor.
May dalawang folder silang dala.
Tumayo si Paolo.
“May resulta na?”
Tumango ang doktor.
“Mayroon.”
Hinawakan ko ang kamay ng asawa ko.
Binuksan niya ang unang folder.
“Una, tungkol kay Enzo at Mr. Reyes.”
Huminga nang malalim ang doktor.
“Ang probability of paternity ay higit sa 99.99 percent.”
Napapikit si Paolo.
Ako naman ay napatingin diretso kay Lourdes.
Hindi siya gumalaw.
Hindi siya humingi ng tawad.
Wala siyang sinabi.
Ngunit hindi pa tapos ang doktor.
Isinara niya ang unang folder at hinawakan ang pangalawa.
“Mr. Reyes, may isa pa kaming kailangang talakayin. May lumabas sa inyong genetic history na hindi namin inaasahan.”
Dahan-dahang namutla si Lourdes.
At sa unang pagkakataon mula nang makilala ko siya, nakita kong tunay siyang natatakot.
“Doctor,” singit niya, “huwag.”
Napalingon si Paolo.
“Ma?”
Tumingin ang doktor sa asawa ko.
“Sir… ang problema ay hindi kung anak ninyo si Enzo.”
Sandaling tumahimik ang silid.
Pagkatapos ay sinabi niya—
“Ang tanong ngayon ay kung bakit tatlumpung taon nang mali ang nakalagay sa sarili ninyong family medical history.”
At nabitawan ni Lourdes ang hawak niyang handbag.
PARTE2
Walang kumibo.
Tumingin si Paolo sa doktor, saka sa kanyang ina.
“Ano ang ibig ninyong sabihin?”
Maingat na inilapag ng genetic counselor ang folder sa mesa.
“Dahil sa posibleng inherited heart condition ni Enzo, chineck namin ang old family medical records na pinahintulutan ninyong kunin mula sa parehong hospital network.”
Tumango si Paolo.
Ilang taon na ang nakalipas, naospital ang yumao niyang ama na si Ramon Reyes. Dahil kailangan noon ng family screening, may lumang genetic records sina Paolo at ilang miyembro ng pamilya.
Nagpatuloy ang counselor.
“Ang mutation na nakita kay Enzo ay kapareho ng mutation na nakita sa inyo.”
Huminga ako nang maluwag.
Iyon ang pinakamalinaw na patunay na ang anak namin ay bahagi ng dugo ni Paolo.
Ngunit hindi pa rin tumitigil ang counselor.
“May kapareho ring marker sa archived record ng inyong ama na si Ramon.”
Napapikit si Paolo.
“Kung ganoon, namana ko kay Papa?”
“Posible.”
“Tapos na, hindi ba?”
Doon tumayo si Lourdes.
“Paolo, umuwi na tayo.”
Napatingin siya rito.
“Bakit parang gusto mong umalis?”
“May sakit ang anak mo. Hindi ito oras para maghukay ng lumang bagay.”
Tahimik na sumagot ang doktor.
“Ma’am, mahalaga po ang accurate family history. Lalo na kung hereditary ang kondisyon.”
“Sinabi kong tama na!”
Napaatras si Enzo sa kama dahil sa biglang sigaw.
Agad akong lumapit sa anak ko.
Doon nagbago ang mukha ni Paolo.
“Ma.”
Mahina ang boses niya.
Pero mas nakakatakot kaysa sigaw.
“Anong tinatago mo?”
Hindi sumagot si Lourdes.
Sa halip, umupo siya.
Parang biglang tumanda nang sampung taon ang mukha niya.
Nagpatuloy ang counselor.
“Mr. Reyes, base sa lumang records, may inconsistency sa biological relationship na nakalista sa family file.”
“Diretsuhin ninyo ako.”
Nagkatinginan ang doktor at counselor.
Bago pa sila makapagsalita, biglang bumukas ang pinto.
Pumasok ang tiyuhin ni Paolo na si Tito Eduardo.
Hingal siya at may hawak na brown envelope.
“Lourdes,” sabi niya, “tama na.”
Nanlaki ang mata ni Lourdes.
“Bakit ka nandito?”
“Ako ang tinawagan ng ospital bilang secondary family contact ni Ramon.”
Itinaas niya ang envelope.
“At alam kong darating din tayo rito balang araw.”
Napatayo si Paolo.
“Tito… anong nangyayari?”
Hindi agad sumagot si Eduardo.
Sa halip, lumapit siya kay Enzo.
Hinaplos niya ang buhok nito.
“Pasensya ka na, iho. Nadamay ka sa kasalanang nangyari bago ka pa ipinanganak.”
Pagkatapos ay ibinigay niya kay Paolo ang envelope.
“Basahin mo.”
Nanginginig ang kamay ng asawa ko habang binubuksan iyon.
Sa loob ay may lumang birth certificate photocopy, dalawang litrato at isang liham na may pirma ng ama niyang si Ramon.
Tinitigan ni Paolo ang unang larawan.
Isang batang babae ang naroon.
Siguro nasa early twenties.
Nakakagulat ang mukha niya.
Kamukha ni Paolo.
At mas kamukha ni Enzo.
“Sino siya?”
Walang sumagot.
Kaya si Eduardo ang nagsabi.
“Si Elena. Nakababatang kapatid ni Lourdes.”
Napalingon si Paolo sa kanyang ina.
“Bakit hindi ko siya kilala?”
Pumikit si Lourdes.
Si Eduardo ang nagpatuloy.
“Dahil siya ang tunay mong ina.”
Parang tumigil ang mundo.
Hindi agad nakapagsalita si Paolo.
Ako rin.
Pati ang tunog ng monitor sa tabi ni Enzo ay parang biglang lumakas.
“Hindi…”
Napailing si Paolo.
“Hindi puwede.”
Lumapit siya kay Lourdes.
“Sabihin mong nagsisinungaling siya.”
Hindi makatingin si Lourdes sa kanya.
“Ma.”
Wala pa rin.
“Sabihin mo!”
Doon siya umiyak.
Sa unang pagkakataon.
Hindi ang mahinang luha ng isang nasaktan.
Kundi ang pag-iyak ng taong napagod nang magtago.
“Labinsiyam ako nang mangyari,” sabi niya.
“Twenty-one si Elena.”
Nanigas si Paolo.
“Ano ang nangyari?”
Huminga nang malalim si Eduardo.
“Bago ikasal sina Ramon at Lourdes, naging malapit si Ramon kay Elena.”
Napatakip ako sa bibig.
Nagpatuloy siya.
“May nangyari sa kanila na hindi kailanman nalaman ng buong pamilya. Buntis na si Elena nang matuloy ang kasal nina Ramon at Lourdes.”
Tumingin si Paolo kay Lourdes.
“Anak ako ni Papa… at ng kapatid mo?”
Tumango si Lourdes habang umiiyak.
Pagkapanganak kay Paolo, nagkaroon ng komplikasyon si Elena.
Hindi na siya nakauwi mula sa ospital.
Upang iwasan ang eskandalo at maprotektahan ang pangalan ng pamilya, napagkasunduan ng matatanda na si Lourdes ang kikilalaning ina ng bata.
Siya ang magpapalaki kay Paolo.
At kailanman ay hindi sasabihin ang katotohanan.
“Bakit mo ginawa?” mahina niyang tanong.
Napatawa nang mapait si Lourdes.
“Ano ang gusto mong gawin ko noon? Umalis? Iwan ang isang sanggol na wala nang ina?”
“Pero pinalaki mo ako.”
“Oo.”
“Tinawag kitang Mama nang mahigit tatlumpung taon.”
“Oo.”
“Kung ganoon, bakit si Enzo ang pinarusahan mo?”
Doon tuluyang nabasag si Lourdes.
“Dahil kamukha niya si Elena!”
Tahimik ang lahat.
Tinuro niya ang anak ko.
“Kapag ngumiti siya, siya ang nakikita ko. Kapag tumitingin siya sa akin, parang bumabalik lahat.”
Hindi makapaniwala si Paolo.
“Kaya isang apat na taong gulang na bata ang pinagbuntungan mo?”
“Hindi mo alam kung ano ang pinagdaanan ko!”
“Hindi rin alam ni Enzo!”
Umalingawngaw ang boses ni Paolo.
Napahikbi si Lourdes.
“Ako ang nagpalaki sa anak ng babaeng minahal ng asawa ko. Ako ang nanahimik para hindi masira ang pamilya. Ako ang araw-araw na pinaalalahanan na hindi ako sapat.”
Tumigil siya sandali.
“Pagkatapos dumating si Enzo.”
“Wala siyang kasalanan!”
“Alam ko!”
“Hindi. Kung alam mo, hindi mo siya titingnan na parang siya ang dahilan ng sakit mo.”
Tahimik na nakatingin si Enzo sa kanila.
Pagkatapos ay hinila niya ang manggas ko.
“Mommy…”
Lumapit ako.
“Ano ’yon?”
“Hindi pala lola si Lola?”
Parang may humiwa sa puso ko.
Bago ako makasagot, lumuhod si Paolo sa tabi ng kama.
“Listen to Daddy.”
Hinawakan niya ang maliit na kamay ng anak namin.
“Ang pamilya hindi lang tungkol sa dugo.”
Tumingin siya kay Lourdes.
“Pero ang pagmamahal, pinipili iyon araw-araw.”
Napayuko si Lourdes.
At sa pagkakataong iyon, wala siyang depensa.
Wala ring kamag-anak na sumagip sa kanya.
Makalipas ang isang oras, dumating ang cardiologist.
Ipinaliwanag niyang manageable ang kondisyon ni Enzo basta regular ang monitoring at sinusunod ang gamot at restrictions.
Hindi kailangan ng operasyon sa ngayon.
Napahawak ako sa kamay ni Paolo.
Iyon lang ang mahalaga sa akin.
Buhay ang anak namin.
Makakauwi siya.
Pero para kay Paolo, may isa pang sugat na kailangang harapin.
Pagkalabas namin ng ospital makalipas ang dalawang araw, hindi kami dumiretso sa ancestral house.
Umuwi kami sa bahay namin sa Pasig.
Hindi rin muna kinausap ni Paolo ang kanyang ina.
Tatlong linggo siyang tahimik.
Minsan, nadatnan ko siyang nakaupo sa sala habang hawak ang lumang litrato ni Elena.
“Galit ka ba?” tanong ko.
Matagal bago siya sumagot.
“Hindi ko alam.”
Umupo ako sa tabi niya.
“Buong buhay ko, iniisip kong ang lamig ni Mama ay personality lang niya. Ngayon naiisip ko kung ilang beses niya akong tiningnan at ibang tao ang nakita niya.”
“Pero ikaw pa rin ang pinalaki niya.”
“Oo.”
“Hindi iyon nabubura.”
“Hindi rin nabubura ang ginawa niya kay Enzo.”
Doon ako tumango.
Hindi ko siya pinilit magpatawad.
May mga sugat na hindi gumagaling dahil lang nagsorry ang taong gumawa.
Makalipas ang isang buwan, dumating si Lourdes sa bahay namin.
Mag-isa.
Walang driver.
Walang mamahaling damit.
Walang alahas.
May dala lang siyang maliit na paper bag.
Ako ang nagbukas ng pinto.
“Nasaan si Enzo?”
Hindi ako agad sumagot.
“Bakit?”
Nilunok niya ang laway niya.
“Gusto kong humingi ng tawad.”
“Sa akin?”
Umiling siya.
“Sa kanya.”
Lumabas si Paolo mula sa sala.
Nagkatinginan silang mag-ina.
O kung ano man ang tawag sa relasyong iyon ngayon.
“Ma,” sabi ni Paolo, “hindi mo puwedeng pumunta rito at umasang magiging normal agad.”
“Alam ko.”
“Hindi sapat ang sorry.”
“Alam ko rin.”
“Kapag nakita kitang saktan ulit ang anak ko, tapos na tayo.”
Tumulo ang luha ni Lourdes.
“Maiintindihan ko.”
Tahimik si Paolo.
Pagkatapos ay tinawag niya si Enzo.
Lumabas ang anak namin habang hawak ang toy car niya.
Nang makita si Lourdes, bigla siyang huminto.
Hindi siya tumakbo papunta rito tulad ng dati.
Hindi niya sinabing “Lola.”
At iyon yata ang pinakamasakit na parusang natanggap ni Lourdes.
Dahan-dahan siyang lumuhod.
“Enzo…”
Nagtago ang bata sa likod ni Paolo.
Hindi lumapit si Lourdes.
Hindi niya pinilit.
Inilapag lang niya ang paper bag sa sahig.
Sa loob ay may maliit na kahon ng crayons at sketchbook.
“Narinig kong mahilig kang mag-drawing.”
Tahimik si Enzo.
Huminga nang malalim si Lourdes.
“May sinabi ako sa iyo noon na mali.”
Tumingin ang bata sa kanya.
“Sinabi kong hindi ka kabilang sa pamilya.”
Napayuko siya.
“Hindi totoo iyon.”
“Bakit mo po sinabi?”
Doon tuluyang nawala ang natitirang yabang ni Lourdes.
“Dahil may galit ako sa puso na hindi naman para sa iyo.”
Hindi sumagot si Enzo.
“Masama ka po ba sa akin?”
Umiyak si Lourdes.
“Oo. Naging masama ako sa iyo.”
Tahimik ang apat na taong gulang kong anak.
Pagkatapos ay sinabi niya ang bagay na hindi namin inaasahan.
“Hindi pa po kita tatawaging Lola.”
Napapikit si Lourdes.
Tumango siya.
“Okay lang.”
“Kapag mabait ka na po palagi… saka siguro.”
Hindi ko napigilang mapangiti kahit naiiyak ako.
Dahil minsan, mas malinaw pa ang hangganan ng isang bata kaysa sa matatanda.
Hindi agad gumaling ang lahat.
Hindi naging isang malaking happy family kinabukasan.
Ilang buwan bago muling pumayag si Enzo na yakapin si Lourdes.
Mas matagal bago nagsimulang magtiwala ulit si Paolo.
At hindi na namin muling itinago ang tungkol kay Elena.
Naglagay si Paolo ng litrato ng tunay niyang ina sa bahay namin.
Kapag tinatanong ni Enzo kung sino iyon, sinasabi namin,
“Si Lola Elena. Nanay ng Daddy mo.”
Hindi namin binago ang kasaysayan para protektahan ang matatanda.
Dahil natutunan namin kung gaano kamahal ang presyo ng isang sikretong pinatagal nang sobra.
Makalipas ang halos isang taon, nagkaroon ulit ng family gathering sa Antipolo.
Sa parehong veranda.
Sa halos parehong mesa.
Ako ulit ang gumawa ng dessert.
Pero sa pagkakataong iyon, si Enzo ang unang binigyan ko ng slice.
Hindi si Lourdes.
At walang tumutol.
Maya-maya, kumuha si Enzo ng maliit na piraso.
Lumapit siya kay Lourdes.
Huminto siya sa harap nito.
Nanginginig ang kamay ng matanda habang tinatanggap ang plato.
Ngumiti si Enzo.
“Lola, tikman mo po.”
Napapikit si Lourdes.
At tahimik siyang umiyak.
Hindi dahil sa cheesecake.
Kundi dahil halos isang taon niyang kailangang patunayan sa batang iyon na karapat-dapat siyang tawaging muli sa pangalang minsan niyang itinaboy.
At marahil ganoon talaga ang tunay na pagpapatawad.
Hindi ito hinihingi.
Hindi ito ipinipilit.
Pinaghihirapan itong mabawi.
MINSAN, ANG PINAKAMALAKING SUGAT SA ISANG PAMILYA AY HINDI GALING SA DUGO KUNDI SA MGA LIHIM, GALIT AT KASINUNGALINGANG IPINAMANA SA SUSUNOD NA HENERASYON. HINDI NATIN MAPIPILI ANG NANGYARI BAGO TAYO DUMATING, PERO MAPIPILI NATIN KUNG SA ATIN MATATAPOS ANG SAKIT. ANG ISANG BATA AY HINDI DAPAT MAGBAYAD PARA SA MGA PAGKAKAMALI NG MGA MATATANDA.
