Tatlong Araw Kong Pinilit Huwag Maging Nurse sa Bakasyon—Hanggang sa Nag-iba ang Paghinga ng Walong Taong Gulang Kong Pamangkin at Biglang Tumayo ang ER Nurse Pagkakita sa Resulta Nito
Pangatlong araw pa lang namin sa La Union nang mapansin kong may mali sa walong taong gulang kong pamangkin.
Pangatlong bote na niya ng tubig bago mag-alas-onse ng umaga.
Paulit-ulit siyang umiihi.
At nang magsimula nang mag-iba ang paraan ng paghinga niya, wala na akong pakialam kung magalit ulit sa akin ang ate ko.
“Dalhin natin siya sa ospital. Ngayon na.”
Ako si Mara Villanueva, trenta-kuwatro anyos at pediatric emergency nurse sa isang malaking ospital sa Quezon City.
Labing-isang taon na akong nagtatrabaho sa ER.
Sanay akong makakita ng mga batang nilalagnat, hirap huminga, nasusuka, nadisgrasya, o biglang nanghihina.
Kaya minsan, kahit wala ako sa trabaho, hindi ko basta napapatay ang bahagi ng utak kong laging naghahanap ng senyales na may mali.
Iyon mismo ang dahilan kung bakit madalas akong pagalitan ng ate kong si Lianne.
“Bakasyon ito, Mara,” sabi niya sa akin bago pa kami umalis ng Maynila. “Kailangan ko ang kapatid ko, hindi ang nurse na parang lahat ng tao ay pasyente.”
Natawa lang ako noon.
At nang makarating kami sa San Juan, La Union, pinangako kong susubukan kong huwag maging praning.
Kasama namin ang asawa niyang si Paolo, dalawang anak nila—si Finn at ang anim na taong gulang na si Bea—pati ang mga magulang namin at isa pang pamilya ng pinsan.
Masaya dapat ang tatlong araw na bakasyon.
Pero sa ikatlong umaga, habang nakaupo kami sa tabing-dagat, si Finn lang ang hindi kumikilos.
Karaniwan, hindi mapirmi ang batang iyon.
Mahilig tumakbo.
Mahilig makipaghabulan sa alon.
At kung may beach ball sa paligid, siya ang unang kukuha.
Pero noong umagang iyon, nakaupo lang siya sa tabi ng cooler.
“Auntie Mara, tubig pa po.”
Inabot ko ang bote.
“Pangatlo mo na yata ito.”
Tumango siya.
“Uhaw na uhaw po ako.”
Napatingin ako kay Lianne.
Nakaupo siya sa beach chair habang nagbabasa.
“Ganyan na ba siya katubig nitong mga nakaraang araw?”
Hindi man lang siya tumingin sa akin.
“Buong summer na. Ang init naman kasi.”
“Pati sa bahay?”
Doon siya tumingin.
At agad niyang nakita ang ekspresyon ko.
“Mara.”
“Ano?”
“’Yung mukha mo.”
“Anong mukha?”
“’Yung ER face mo.”
Napangiti ako.
“Wala akong sinasabi.”
“Pero nag-iisip ka na naman.”
Tama siya.
Kaya pinilit kong manahimik.
Mainit.
Nasa beach kami.
Natural lang mauhaw ang bata.
Iyon ang paulit-ulit kong sinabi sa sarili ko.
Hanggang sa makalipas ang wala pang isang oras, bumalik na naman si Finn mula sa restroom.
Pangatlong beses na iyon mula nang makarating kami.
Pagsapit ng hapon, ayaw na niyang lumangoy.
“Pagod po ako,” sabi niya.
Hindi iyon normal para sa kanya.
Pero hindi pa rin ako nagsalita.
Kinagabihan, halos hindi niya ginalaw ang chicken inasal na paborito niya.
Dalawang subo lang.
Tapos humingi na naman ng tubig.
Nang madaling-araw, nagising ako dahil sa tunog ng pinto sa hallway.
Bukas.
Sara.
Makalipas ang ilang minuto—
bukas na naman.
Si Finn.
Paulit-ulit papunta sa banyo.
Kinabukasan, tahimik na lumapit sa akin si Lianne habang naghahanda kami ng almusal.
“Mara…”
“Ano?”
Mahina ang boses niya.
“Umihi si Finn sa kama kagabi.”
Napatingin ako sa kanya.
“Bedwetting?”
Tumango siya.
“Hindi na siya gumagawa niyan simula five years old.”
Hindi ako sumagot agad.
Lumabas si Finn mula sa kuwarto suot ang beach shorts niya.
Doon ko napansin.
Maluwag.
Mas maluwag kaysa dati.
Lumapit ako sa ate ko.
“Lianne, pumayat ba siya?”
Nanigas ang mukha niya.
“Mara.”
“Nagtatanong lang ako.”
“Dalawang araw na kitang pinakikinggan. Uhaw siya, pagod siya, umiihi siya—lahat pinapalaki mo.”
“Hindi ko pinapalaki.”
“Hindi lahat ng bata na pagod ay may sakit.”
Alam kong nasasaktan siya dahil pakiramdam niya kinukuwestiyon ko ang pagiging ina niya.
Kaya umatras ako.
“Okay. Tama ka. Hindi na ako magsasalita.”
At ilang oras, parang tama nga siya.
Masigla si Finn.
Nakipaglaro siya ng cards sa mga pinsan.
Kumain pa ng sandwich.
Napahiya ako sa sarili kong pag-aalala.
Baka nga sobra lang ako.
Pero bandang alas-kuwatro ng hapon, bigla siyang tumakbo sa banyo.
Narinig namin siyang nagsuka.
Si Lianne ang unang sumunod.
Hawak niya ang buhok ni Finn habang nakayuko ang bata sa sink.
“Baka nakain lang ng kung ano,” sabi niya.
Lumapit ako.
“Finn, tingin kay Auntie.”
Inangat niya ang mukha niya.
Maputla.
Tuyo ang labi.
Pero hindi iyon ang pinakanagpatigil sa akin.
Ang paghinga niya.
Hindi siya hinihingal na parang katatapos tumakbo.
Hindi rin siya sumisipol tulad ng batang may asthma.
Malalim.
Mabilis.
Bawat hinga parang may pinipilit ang katawan niyang ilabas.
“Lianne.”
Umiling agad siya.
“Huwag.”
“Kailangan siyang matingnan.”
“Kakasuka lang niya.”
“Alam ko.”
“Nabilad tayo sa araw.”
“Alam ko.”
“Mara, huwag mo akong takutin.”
Doon bumaba ang boses ko.
“Hindi kita tinatakot.”
Tumingin ako kay Finn.
“Hindi ko rin sinasabing alam ko kung ano ito. Pero may combination ng symptoms na ayaw kong hintayin hanggang gabi.”
Tahimik ang ate ko.
“Tingin mo emergency?”
“Sa tingin ko kailangan nating siguraduhin.”
Bago pa siya makasagot, nagsalita si Finn.
“Mom…”
Napatingin kaming dalawa.
“Pwede po ba tayong pumunta?”
Para akong sinuntok sa dibdib.
Si Lianne rin.
Hindi reklamador ang anak niya.
Kung siya na mismo ang humihiling pumunta sa ospital, tapos na ang argumento.
Kinuha ni Lianne ang bag niya.
Wala pang dalawampung minuto, nasa pinakamalapit na emergency department kami.
Sa triage, isa-isang ikinuwento ni Lianne ang nangyari.
Matinding uhaw.
Madalas na pag-ihi.
Pagod.
Pagpayat.
Bedwetting.
Pagsusuka.
At kakaibang paghinga.
Tahimik lang ang nurse habang kinukuha ang vital signs ni Finn.
Pagkatapos ay may sinukat siyang isa pang value.
Tumingin siya sa maliit na screen.
Tumigil siya.
Muli niya itong tiningnan.
Pagkatapos, biglang nagbago ang mukha niya.
Tumayo siya.
“Ma’am, Sir, dadalhin na po natin siya sa loob.”
Napalapit si Lianne.
“Bakit? Ano pong nakita ninyo?”
Hindi sumagot agad ang nurse.
Tinawag niya ang isa pang staff.
“Pedia bed. Now.”
Naramdaman kong hinawakan ni Lianne ang braso ko.
“Mara…”
Nanginginig ang boses niya.
“Mara, ano’ng nangyayari?”
Bago ako makasagot, mabilis na lumapit sa amin ang ER doctor.
Tiningnan niya ang resulta.
Pagkatapos ay tumingin kay Finn.
At ang unang sinabi niya ay—
“Mabuti po at dinala ninyo siya ngayon. Kung naghintay pa kayo hanggang bukas, ibang usapan na sana ito.”
PARTE2
Parang nawalan ng kulay ang mukha ng ate ko.
“Ano pong ibig sabihin?”
Hindi agad sumagot ang doktor.
Pinahiga muna nila si Finn sa kama. May nurse na naglagay ng cardiac monitor habang ang isa ay naghahanda para kumuha ng dugo.
Hinawakan ni Lianne ang kamay ng anak niya.
“Ano’ng sakit niya?”
Lumapit ang doktor.
“Ako po si Dr. Ramos. Mataas na mataas ang blood sugar niya, at base sa kanyang symptoms at paghinga, kailangan naming i-check agad kung nagkakaroon na siya ng diabetic ketoacidosis.”
Napapikit ako.
Iyon ang salitang ayaw kong marinig.
DKA.
Napatingin sa akin si Lianne.
“Ano iyon?”
Hindi ko alam kung paano ko sasagutin bilang kapatid at hindi bilang nurse.
Si Dr. Ramos ang nagsalita.
“Posible pong may type 1 diabetes ang anak ninyo na hindi pa nade-diagnose. Kapag kulang ang insulin ng katawan, hindi nagagamit nang maayos ang sugar bilang energy. Napipilitang gumamit ng ibang source ang katawan at maaaring dumami ang acids sa dugo.”
Nanlaki ang mata ni Paolo.
“Diabetes? Eight years old lang siya.”
“Opo. Nagkakaroon din nito ang mga bata. At hindi ibig sabihin na dahil kumain siya ng maraming matatamis.”
Napatingin ako kay Lianne.
Mahalaga ang huling sinabi ng doktor.
Alam kong nasa mukha na ng ate ko ang tanong na pinakamabilis manakit sa isang magulang:
Ano ang ginawa kong mali?
“Kailangan po naming kumpirmahin sa labs,” pagpapatuloy ni Dr. Ramos. “Pero tugma ang symptoms niya—sobrang uhaw, madalas na pag-ihi, weight loss, pagod, pagsusuka at malalim na mabilis na paghinga.”
Napakapit si Lianne sa gilid ng kama.
Iyon mismo ang lahat ng napansin ko nitong mga nakaraang araw.
Hindi ako nakaramdam ng satisfaction.
Walang pakiramdam na Sabi ko sa iyo.
Takot lang.
Dahil alam ko kung gaano kabilis lumala ang isang batang may DKA.
Naglagay sila ng IV kay Finn.
Umiyak siya nang kaunti.
Agad siyang niyakap ni Paolo.
“Daddy, uuwi ba tayo mamaya?”
Hindi sumagot si Paolo.
Tumingin siya sa doktor.
Si Dr. Ramos ay maingat.
“Finn, kailangan ka muna naming bantayan dito, okay?”
Tumango ang bata.
Pagkalipas ng halos isang oras, bumalik ang initial laboratory results.
Kinumpirma nila ang kinatatakutan namin.
New-onset type 1 diabetes with diabetic ketoacidosis.
Kailangan siyang i-admit at ilipat sa pediatric intensive care unit para sa mahigpit na monitoring at paggamot.
Paglabas ng doktor, naupo si Lianne sa isang plastic chair sa hallway.
Hindi siya umiyak agad.
Nakatingin lang siya sa sahig.
Umupo ako sa tabi niya.
Matagal kaming walang sinabi.
Hanggang sa bumulong siya.
“Gaano katagal mo nang iniisip iyon?”
“Hindi ko alam na iyon talaga.”
“Pero naisip mo.”
Tumango ako.
“Noong sinabi mong bedwetting… tapos pumayat siya… naging mas concern ako.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin nang diretso?”
Napatingin ako sa kanya.
“Dahil tuwing nagsasalita ako bilang nurse, pakiramdam mo hinuhusgahan kita bilang nanay.”
Napapikit siya.
Masakit ang katahimikan.
“Mara…”
“Hindi kita hinuhusgahan.”
Lumalim ang boses ko.
“Hindi mo kasalanan ito.”
Doon siya tuluyang umiyak.
Tinakpan niya ang mukha niya.
“Napansin kong madalas siyang umiinom.”
Tumulo ang luha sa pagitan ng mga daliri niya.
“Napansin kong umiihi siya sa gabi. Akala ko dahil summer. Akala ko dahil mainit. Tapos sabi niya pagod siya… sabi ko bawasan niya ang gadgets at matulog nang maaga.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Lianne.”
“Paano kung hindi ka kasama?”
Wala akong maisagot.
“Ano kung hinintay ko pa hanggang bukas?”
“Mabuti at hindi mo ginawa.”
“Pero muntik na.”
“Tingnan mo ako.”
Tumingin siya.
“Hindi mahalaga kung sino ang unang nakapansin. Ang mahalaga, dinala natin siya.”
Umiling siya.
“Hindi. Ikaw ang nagpumilit.”
“Pero ikaw ang kumuha ng bag mo.”
“Mara—”
“Listen. Kung gusto mong sisihin ang sarili mo, wala tayong mapapala. Ang kailangan ni Finn ngayon ay nanay niya.”
Tahimik siyang tumango.
Nang gabing iyon, hindi kami umalis.
Si Paolo ang nasa tabi ni Finn sa loob habang kami ni Lianne ay nagpapalitan sa hallway.
Tinawagan namin ang parents namin para sunduin si Bea.
Bandang madaling-araw, lumabas si Dr. Ramos.
Mas maaliwalas na ang mukha niya.
“Responding well siya.”
Parang sabay kaming nakahinga.
“Stable po ang vital signs. Patuloy natin siyang imo-monitor, pero gumaganda ang numbers niya.”
Napaupo si Lianne.
“Thank God.”
Pero hindi pa tapos ang laban.
Sa sumunod na dalawang araw, parang may bagong wikang kailangang matutunan ang buong pamilya.
Insulin.
Blood glucose monitoring.
Carbohydrate counting.
Hypoglycemia.
Hyperglycemia.
Ketones.
Emergency plans.
Hindi kailangang maging eksperto si Finn agad.
Hindi rin kailangang maging eksperto ang mga magulang niya sa loob ng isang gabi.
Pero kailangan nilang matutunan kung paano mabubuhay nang normal ang isang batang may bagong diagnosis.
Noong una, tahimik si Finn.
Isang hapon, habang tinuturuan siya ng diabetes educator kung paano ginagamit ang glucose meter, bigla siyang nagtanong:
“Kasalanan ko po ba ito?”
Napatigil kaming lahat.
“Ano?” sabi ni Lianne.
“Dahil marami akong kinain na ice cream noong birthday ni Bea?”
Agad lumapit ang ate ko.
“No.”
Lumuhod siya sa harap ng anak niya.
“Hindi mo kasalanan.”
“Pero diabetes—”
“Hindi ito dahil naging makulit ka. Hindi dahil kumain ka ng cake. Hindi dahil may ginawa kang masama.”
Tumingin si Finn sa akin.
“Auntie Mara?”
Tumango ako.
“Tama si Mommy.”
“Habang-buhay ba ito?”
Iyon ang tanong na wala ni isa sa amin ang gustong marinig.
Pero hindi kami maaaring magsinungaling.
“Type 1 diabetes is something na kailangan mong alagaan araw-araw,” sabi ko. “Pero maraming bata na may type 1 ang nag-aaral, naglalaro ng sports, nagta-travel, lumalangoy—ginagawa nila lahat ng gusto nilang gawin. Kailangan lang matutunan kung paano aalagaan ang katawan mo.”
“Pwede pa rin akong mag-beach?”
Napatawa si Paolo sa unang pagkakataon sa dalawang araw.
“Oo naman.”
“Pwede pa rin akong mag-basketball?”
“Oo,” sagot namin halos sabay-sabay.
Ngumiti si Finn.
At iyon ang unang sandali na naniwala kaming magiging okay siya.
Tatlong araw matapos siyang ma-admit, mas maayos na ang lagay niya.
Bumalik ang kulay ng mukha niya.
Hindi na kakaiba ang paghinga.
Nakikipagbiruan na naman siya sa nurses.
At noong pinayagan siyang kumain nang maayos, ang unang request niya ay fried chicken.
Nasa tabi kami ng kama nang biglang magsalita si Lianne.
“May gusto akong sabihin.”
Napatingin ako sa kanya.
Huminga siya nang malalim.
“Mara, sorry.”
“Hindi mo kailangang—”
“Kailangan.”
Tumingin siya sa akin.
“Matagal kitang sinasabihan na huwag dalhin ang trabaho mo sa pamilya.”
Bahagya akong ngumiti.
“May point ka rin naman.”
“Pero minsan pala… kaya mo napapansin ang isang bagay dahil may nakita ka nang ganoon dati.”
Tumango ako.
“Pero hindi ibig sabihin na palagi akong tama.”
“Alam ko.”
“Saka ayokong isipin mo na kapag may napapansin akong kakaiba sa mga anak mo, iniisip kong mas magaling ako sa iyo.”
Biglang namula ang mata niya.
“Iyon nga siguro ang problema.”
“Ano?”
“Akala ko kino-correct mo ako.”
Umiling siya.
“Hindi ko naisip na sinusubukan mo lang tumulong.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Pareho tayong may natutunan.”
“Ano ang natutunan mo?”
Ngumiti ako.
“Na kailangan ko ring matutong magsalita bilang kapatid, hindi parang nagbibigay ng endorsement sa ER.”
Napatawa siya sa gitna ng pag-iyak.
“Sobrang nurse mo kasi talaga.”
“Occupational hazard.”
Natawa rin si Paolo.
Maging si Finn.
At bigla, parang nabawasan ang bigat ng buong kuwarto.
Makalipas ang dalawang buwan, nagpunta ulit ang pamilya namin sa dagat.
Hindi sa La Union.
Sa Batangas naman.
Noong una, ayaw ni Lianne.
Parang naiugnay na niya ang beach sa pinakamasamang tatlong araw ng buhay niya.
Pero si Finn mismo ang nagpumilit.
“Ayokong matakot sa beach dahil lang doon ako nagkasakit.”
Kaya pumunta kami.
May maliit na pouch na ngayon si Lianne na hindi niya nakakalimutang dalhin.
May supplies.
May snacks.
May emergency plan.
At higit sa lahat, mayroon na silang kumpiyansa.
Habang inaayos ko ang beach chairs, tumakbo si Finn papunta sa akin.
“Auntie!”
“Ano?”
“Hawak mo nga ito.”
Inabot niya sa akin ang bote niya ng tubig.
Napatingin ako rito.
Pagkatapos ay tumingin sa kanya.
Napansin niya ang mukha ko.
Agad niyang itinuro ako.
“Huwag kang mag-ER face!”
Napahalakhak ako.
Narinig iyon ni Lianne at natawa rin.
“Hayaan mong uminom ang bata!”
“Wala nga akong sinasabi!”
“’Yung mukha mo!”
Halos eksaktong parehong usapan noong araw na nagsimula ang lahat.
Pero ngayon, ibang-iba na ang kahulugan.
Tumakbo si Finn pabalik sa tubig.
Masigla.
Maingay.
Walang tigil sa paggalaw.
Tulad ng dati.
Nakatayo kami ni Lianne sa dalampasigan habang pinapanood siya.
Maya-maya, mahina niyang sinabi:
“Alam mo kung ano ang pinakanakakatakot?”
“Ano?”
“Hindi pala laging dramatic ang warning signs.”
Tumingin siya sa anak niya.
“Minsan nauuhaw lang.”
Tumango ako.
“Minsan pagod lang.”
“Minsan paulit-ulit lang sa banyo.”
“At dahil parang maliit na bagay…”
“…madaling ipagpaliban.”
Tahimik kaming dalawa.
Pagkatapos ay sumigaw si Finn mula sa tubig.
“Mom! Auntie Mara! Bilis!”
At sabay kaming tumakbo papunta sa kanya.
Hindi bilang nurse at nanay.
Hindi bilang taong tama at taong nagkamali.
Kundi bilang dalawang taong pareho lang ang gusto—
na lumaki ang batang mahal namin nang ligtas, masaya, at walang takot.
Mensahe sa mga mambabasa
Minsan, ang pinakamahalagang babala ay hindi dumarating na may malakas na alarm. Maaari itong magsimula sa simpleng pagbabago—isang batang laging nauuhaw, mas madalas mapagod, mas madalas pumunta sa banyo, o basta “hindi tulad ng dati.”
Hindi kailangang mabuhay sa takot o isipin agad ang pinakamasama. Pero huwag ding balewalain ang paulit-ulit na pagbabago kapag sinasabi ng puso mong may hindi tama.
At sa pamilya, tandaan natin: ang pagmamalasakit ay hindi paligsahan kung sino ang tama. Minsan, ang pinakamahalagang pagmamahal ay ang pakikinig—sa isa’t isa, sa ating mga anak, at sa maliliit na senyales na maaaring humihingi lamang ng pansin bago pa maging huli ang lahat.
